शाकुन्तल महाकाव्य
नेपाली
(महाकाव्य)
नेपालीशाकन्तल(सहाबमन्न)लक्ष्मीप्रसाद देवकोट
%० ००
प्रफाशक :संह्करचा :
आजरपाकसामृस्यमुद्क
साञ्चा प्रकाशन
पहिलो (ने. भा. प्र, स. बाट)
दोसी, २०२५
तेसो, २०३४
चौथो, २०४४
पाँचौं, २०४८
छैटौँ, २०५४
सातौँ, २०६१
आठौँ, २०६३
(साम्बा प्रकाशनबाट सातौँ पटक, २१०० प्रति)
:टेकबीर मुखिया: कु. १३७२: साग् प्रकाशनको छपाम्चाना, पूलचोक, ललितपुर
फोन : ५५२१०२३, फ्याम्छ :. ५५४४ २३६1589: 99933-2-3182/
बक्तव्य
नेपाली महाकाव्य आइसल्याण्डको सर्पजस्तो थियो । मलाई अभाव पूरागर्ने इच्छा पह्लाएर आएकोले लेखेँ । लेखेँ तीनै महिनामा राति राति बसेरफुर्सदमा । कलम बिजुली झैं दौडो, तर कति उज्यालो आयो म भन्न सक्तिनँ ।समितिको व्याकरणमुताबिक लेख्ने प्रयास गरेकीले ठाउँ-ठाउँमा वैयाकरण-बलिदान दिनुपरेको स्पष्ट देखिएला । पुरानो शैली नै अपनाउन खोजियो-वार्णिक छन्दमा । विस्तार नै यसको गुण र अवगुण होला । के यो नेपालीमाप्रदान ठहरिन सक्छ ? त्यो भविष्यको नजरलाई । अहिले अभावपूर्तिको रूपमाखडा छ । ६०० पेज पुग नपुग, तीन महिनाको फुर्सद-फुर्सदको काम, कतिराम्रो भइहाल्यो होला र ? संस्कृत प्रचुर मात्रामा प्रयोग गरेको देखिएला । त्योम सम्झन्छु यस किसिमका रचनालाई आवश्यकीय । ज्यादा लामो हुनाले 'तीनमहिनामा रचना तीन वर्षको पढाइ' भन्ने उखान निक्लेला जस्तो छ । पट्टथारजरूर लाग्ला । पण्डितहरूलाई ठाउँ-ठाउँमा आधुनिकताले तर्साउँछ,ग्रधाजुएटलाई संस्कृतले, साधारण पाठकलाई विचारको र शब्दको क्लिष्टनवीनताले । म पर्छु बीचको शून्यमा । लोकप्रियता टाढै रहोस्, नुझेर पढिदिनेएक हातको औंलामा गन्न पाए काफी छ । दोस्रो संस्करणमा यसलाई राम्रोसँगसंशोधन गर्ला भन्ने आशा गर्छु । अहिले त्रुटि धेरै होलान् । म सदासमालोचकको त्रासमा रहन्छु । हुन त समालोचकको छेड कतै कृतकत्याउँछ,चिलाउने ठाउँमा कन्याइदिन्छ, कतै लिखा परेको ठाउँमा ठुङ मार्छ, घाउचिरिदिन्छ, रालसिडान पुछ्दछ । व्याकरणले तर्कल्या-बर्धन्याको दायाँ-बायाँकोघुम्टो ठाउँ-ठाउँमा मिलेन भनेर नाक चेप्रचाउने अवकाश कहीं पाउला तररसिक अर्कै चीजमा रमाउला ।
कविता कोमलवनितारसयति रसिक रसेन सम्मिलिता
तन धेरै किन ? यो एउटा भगीरधको गङ्गा हो, धाप्लामा बोक्न
मुश्किल छ, एक बार यस्तै भयो । पछि अझ राम्रो गरुँला ।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाडिल्लीनजार
॥:श्री॥नेपाली शाकन्तल महाकाव्यप्रथम सर्ग
(शार्दूलविक्रीडित)
चिम्ली लोचन दीर्घकाल तपमा खोलेर वासन्तिका ।नाच्दी सुन्दर तालले पवनमा देखी फुलेकी लता ॥बिर्से झै “भन को तिमी” यति भनी गौरी रुलाईकन ।मुस्काएर फुल्याउँदा शिव दिञन् कल्याणको चुम्बन ॥(१)चम्किन्थे अघि स्वर्णकालमहिमा पूर्वीय आकाशमा ।गम्किन्धे सपनासमान घनमा बुट्टाहरू बान्किला ॥आँखामा खगको परीकन तिनै गाना बनी गुँज्दथे ।त्यो आभा भर भारती, भरतको यो भारता$काशमा ॥(र)मीठो लाग्छ मलाइ ता प्रियकथा प्राचीन संसारको ।हाम्रो भारतवर्षको उदयको हेैमप्रभासारको ॥जाडामा पनि कोयली कुसुमका बास्नाहरू सम्झिँदै ।फर्केलान् दिन फेरि उत्तर भनी बस्छे अकेली रुँदै ॥
निर्सेका पुरुखा रुखा हृदयका सुख्खा झिना सन्तति ।
हामी छै "५०१०.००% खाडल खनी हान्दा सबै सम्पति ॥फालेका क १००१०.०३ बली गर्दा सधैं खल्बली
श्रद्धाभक्तिविहीन भरै मुटु जली लाग्यौं नि ! जानै ढली ॥
आफैंलाइ चिनाउने, रस दिने, प्राचीन सम्झाउने ।मीठा व्यञ्जन ल्याउने, धन हुने, संसार ब्यूँझाउने ॥चिन्ता दूर भगाउने, समय नै स्वर्णाभ फर्काउने ।ज्ञानीले पनि गाउने प्रियकथा आनन्द वर्षाउने ॥(५)गाउँ आज भनी लिएँ कलमको वीणा यसो हातमा ।चल्थ्यो हात कहाँ ? कठथाङ्गिन गयो अज्ञानका रातमा ॥काँप्यो थुर्थुर चाल बिग्रिन गयो, बिग्रेर झङ्कार यो ।हुङ्कारेर 'अहं' महाशठमनाको मूर्ख टङ्गार भो॥“आई, -"माटो हो हुनता तथापि गहिरा आँखा हुने सज्जन ।दाना सुन्दर स्वर्णका झलझली देख्लान् गुडेका कण ॥जो आयो तर वर्षिई घनघटा कालो-नीलोबाट यो ।जो जो ल्याउँछ सो बिनी बिनिलिने सौजन्यको सौख हो ॥(७)आँखालाइ न भोज यो झिलिमिली, मीठो न यो कानमा ।गाना षड्पदको छ श्रेष्ठ कविको यो कल्पनोद्यानमा ॥नामै मात्र पवित्र मित्र यसको के भित्र होला तर ?यस्ता क्षृद्र दरिद्रका हृदयका दारिद्वरथका चित्र छन् ॥
(८)यात्री आज बनूँ अतीत युगका, सम्भूँ त त्यो भारत ।ब्यूँफझाउँ त सुषुप्तभाव अघिका, पर्दा लगाउ यता ॥यो कोलाहल निर्सिकँ, मृतकको यो नामको जीवन ।पाल्नोस् सज्जनवृन्द, यो रसिकको मीठो छ वृन्दावन ॥
(९)
छोटो दैनिक जिन्दगी, न घटना, झन् धूलिले धूसर ।सस्ता ताक नफा लिएर छ सदा अन्धो, नभै सुन्दर ॥
सासै फेर्नु छ वर्तमान, नमिले यो भूतको आढयता ।हामी दीन र हीन बन्नु छ भनी लेखेँ पुरानो कथा ॥
(१०)
लाएकी वनपुष्पहार हरियो सारी सिँगारीकन ।
बच्चा ली मृगको घुमेर वनमा सङ्गीतमा दी मन ॥छायाले छविले बनी छिरिबिरी ठण्डा छहारीतिर ।
लाग्दी कोमल कल्पना छ कविकी कुँज्दी कथा-कोकिला ॥
५१)नेपाली घरमा बनाउँछु भनी प्राचीनको यो वन।रोपें बीज विचारका, कलमका बुट्टा बनून् बल्लरी ॥मालादार गला बनून् रसिकका पड्खा नचाञन् परी ।सानो कड्मल उक्सिँदै हृदयको बास्ना बनोस् वायुमा ॥
(१२)बिर्सेका तकिया बनून् रसिकका शौलादि झैं शीतल ।बुट्टा त्यहाँ मञ्जुल ॥
बनून्जागून वत बिचित्रतासँग, उठोस् मुन्द्रा घुमी धूपको ।बनून्, ध्वनि बनून् मीठा चरा कानमा ॥
पढ्दै मञ्जुल लाल-छाल ललिता ती मालिनीका चलुन् ।भित्ताका तरुचित्रमा कुलुमका बुट्टा अनौठा फुनून् ॥पृथ्वी हन् तरुनी, फरक्क कु शुट नौला बनी ।देवपरी विमान मनका उड्न् स्वर्गमा ॥(१४)बस्ती दिव्य बसाउने गगनमा राम्रा कलाले भरी ।सीमालाइ स्वदेशको विजयले सानन्द चौडा गरी ॥यो सौन्दर्य फलाइने हृदयका आकाशका खेतमा ।जो साहित्थकलाकुबेर कविको सो सौख्य मेरो भयो ॥
१)उद्योगैतक गर्छु आज म सखे ! बन्ला नबन्ला कसो ?जादूबाट जगत् बनाउनु उसै होला सजीलो कहाँ ?मेरी शौशव-कल्पना छुक्छुके के के गरी गुन्गुन ।हात्तीमाथि चढेर बादलविषे बोल्छे सुरेन्द्रैसँग ॥(१६)
भाषा भासिन जान्छ भासहरुमा दौडेर चाँडो अलि ।
अड्दै टिप्न सिपालु छैन रसिला बास्ना भएका कलि ॥बत्ती फूलसमान शाब्दहरुका जान्नन् धपक्कै बली ।
होली कान्तकला कपोल-कलिला लज्जावती लालिमा ॥
१७)भाषा सागररत्न हो झिलिमिली छाती छचल्काउँदै ।स्वर्गैलाइ समाउने सुनहला सौन्दर्यका छालमा ॥यो ढुङ्गेतटमा सिपी सजल नै फ्याँक्दो छ रित्ता सन ।पारावारध्वनि प्रगूढ यसमा गूैँज्छन् भने तुष्ट छ॥
(पद) 'दाढीबाट सफेद व्यास क्रषिको गङ्गा बनेकी कथा ।ओर्ली सल्बल कल्बलाउन चली पूर्वीय मैदानमा ॥कालीदासकला बनेर रसिली कल्लोलकौतूहला ।“पुग्छिन् सागर" भन्नु सत्य छ भने नाध्लिन् बलौटो यही ॥(१९)के श्पुङ्गार गुलाबलाइ ? कमलैलाई म धोजैँ किन ?नीलौ रङ्ग थपी सफा ममा म बनूँ के भन ?ठोसी यो नखरे ठुटे कलमको चक्चके ।“सक्तैनस्” यति मात्र गए सन्तुष्ट हुन्थे जन ॥(२०)कालीदास भनेर कोकिल अरू काला भए तापनि ।कँज्दैछन् वनमा न अड्छ तिनको आफ्नो वसन्ती ध्वनि ॥के मण्डूक कराउन् प्रकृतिले, पापीपना हुन्छ र?'गौरीशड्डरको नजीक चुचुरा उठ्छन् अरू वामन ॥
(र१)गाए नर्थ बिटा स्नेर स्रले ताली दिए गड्गडी ।नाचीथी , जुहारहरुका झल्फझल् लडेथे लडी ॥उर्लेको खहरे तिनै सुर लिई हाम्फाल्नको हड्बडी ।गर्दै, पर्वत नै कपाउँछ सदा बाढी धमीलो बढी ॥
(रर)
“मालाले कवि ! भारतीपद भजी चोला सुनौला लिनू ।बग्दैनन् स्तन ती त्यसै किन लिइस् बेकारको यो छिनु ॥”भन्ने बृद्धि कुबुद्धि भो, कवि बढ्यो मीठो अहङ्कारले ।“आँस् होस् सब दोष, होश पर होस्, पूजा यही” भन्दछ ॥(२३)मेरो हंस चढी सफा स्फटिकको माला धरी आँसुका ।वीणा ली करमा नशा भनुनुनू भङ्कार्दखिन् जो सदा ॥ती माला स्तनको सुधा हृदयमा बस्छिन् बहाईकन ।बुट्टा काट्छु छिनो लिई, नजर हुन् बत्ती उज्यालो दिन ॥(२४)“बुट्टा हेरन पिच्छमा झिलिमिली" भन्दै त्यसै ढल्किँदो ।हुन् आख्ढ नहुन् कि शुक्लवसना इन्द्रेषु झै झल्किँदो ॥भैगो मत्तमयूर नाच्दछ भने नाचोस् फुलेका- “मन' ।लागून् बादल बेसरी गगनमा होला दुखी झन् किन ॥(२५)“नाला मात्र रहेछ यो शिशु” भनी दाढी फुलेका भनून् ।मानो शावकतुल्य नाच्छ वनमा फुफुर गरी उफ्रिँदै ॥पानी धेर भए गभीर ढँगले गङ्गापारावार पुगेर पूर्ण महिमा पूर्णेन्दुको खुल्दथ्यो ॥(२६)जस्तो भो, शिशुले पढ्न का कनिकुथी कस्तो कथा हो भनी ।रेखा तीन हुने गहिरा दाढी बढारून् यहाँ ॥घुम्टो आधि झिकेर स्त्रीहरु पढ्न् टाढा चिहाईकन ।काँढाबाट बची सबै रसिकले पत्ती गुलाफी सुँघून् ॥रछ)“हा हा भारत !” भन्छ जो अब पसोस् यो कञ्जमा काव्यको ।मुसार करले दाढी यहाँ कण्वका ॥नाचून् दिव्य छि हुन जलन आँखा उज्याला गरी ।पर्दा फेरि उचालिएर युगका दुष्यन्त राजा बनून् ॥(२८)
अर्ती बुद्धि छ चाहिने यदि भने भेटून् यहाँ गौतमी ।बूढी सुन्दर चाउरीहरु हुने मेरो रुचाकन् कथा ॥मातालाइ शकुन्तला छ करमै 'थप्या' र 'थप्या' दिन ।भज्ने स्वर्ग छ पाउने झिलिमिली देखेर आरोहण ॥(२९५)देखून् सज्जन हातले नजर क्यै छेकेर टाढातिर ।" यो प्राचीन जगत् सुदूर युगका छेडी सबै बादल ॥नाचून् पात्र सजीवतासँग यहाँ हृद्रङ्गमा देशको ।धोरै बेर जिन् दरिद्र दुनियाँ प्राचीन आनन्दमा ॥(३०)ठूला नीति सिकून्, प्रजाहरु सिक्न् सद्भक्तिको माधुरी ।ज्ञानी ज्ञान सिकून् कविहरू यो काव्यमा चातुरी ॥जानून् गर्न “७०७ यसमा सारा नवाबी जन ।बस्ती नव्य बसाउने रसिक हुन् एकान्त वृन्दावन ॥(३१)हामी बालक हौं भुलेर युग यो, यो क्रूर कोलाहल ।बारी बादलका फुलून् नजरमा सानन्द निष्कण्टक ॥यात्रा आज गरौं उषाभवनको पूर्वीय आकाशमा ।-ल्याऔँला नवगन्ध पुष्प हँसिला पोल्टाभरी बासना ॥(२२)पल्टेकी वनमा नयाँ सुमनमा स्वप्ना नुनी सुन्दरी ।गालाबीच गुलाफका कमल झैं सेतो चढाई कर ॥फुस्केका मृदु गन्धले पवनमा भन्ने कथा झैं गरी ।मेरो काव्य-सुधा पिई अधरले चाखून् निगाहा गरी ॥
(३३)प्रेमीमुग्ध हुँदी क्रङ्गनयनी ओजस्विनी कामिनी ।प्रेमीसाथ बसी पढ्न् प्रियकथा फुल्दा छहारीमनि ॥मारी चारु कटाक्ष ती तब भनून् “भुल्छन् कसोरी नर” ।“भल्नेछन् भँवरा, म भूल्दिनँ” भनी प्रेमी दिन् उत्तर ॥(३४)
भोलीको कनिका प्रशान्त मनले मर्मर् चपाईकन ।
कुर्कर् ढुक्कुर झैं रमी हृदयले योगी डुलून् कानन ॥“रामै तुल्य रमाइलो छ रमिता प्राचीनको यो वन” ।
भन्दै कण्व र कश्यप प्रभृतिका हुन् सामु योगी जन ॥
(२५)हाँसून् हास्प रुचाउने लहरमा बत्तीस मोती खुली ।राम्रा नक्कलले हँसाउन सक्न् हाम्रा गफाडी गुरु ॥पग्लोस् भुल्भुल चित्त कोमल यहाँ देखी वियोगी दशा ।अर्को जीवनको पसोस् हृदयमा हेर्नेहरूमा नशा ॥
(३६)पाई चारु कला यहाँ प्रकृतिले राम्रो सिँगाख्न् मुख ।शिल्पी भाव कुँदून् प्रकाश नवमा तस्वीर नौला गरी ॥जो छन् सुन्दरता सुगन्धसँगका पाउन् यहाँ नित्यता ।भोको भव्य भविष्य भृत्यसरि भै मागोस् सदा काव्य यो ॥
(२७)चर्खामा विधिले विचित्र ढँगले काते सुनौला कुरा ।चोला मानिसको खडा हुन गयो, बुन्दा त्यही तानमा ॥मैलो भैकन भार भूकन बनी उघ्रेर जाला भनी ।स्वर्गैतर्फ उडी सुनै सुन हुने गाना बन्यो जीवनी ॥
(३५)स्वर्गङ्गा शिरमा झरेर कविको आह्वानले सुन्दरी ।५ २ विचारका वन बनी चढ्दा कराली परी ॥नाघी नागिनीसरि बनी उत्रेर मैदानमा ।पानीको रसजाल भूमितलमा प्यासाहरूकी बनून् ॥(३५)माटैको अझ गन्ध फूल फलमा, खानाहरूभित्र छ।ताराको छ निमेषतुल्य नै झिम्की छिटो निभ्दछ ॥झुल्केको दिलको नयाँ नजर नै यो काव्यको सोख हो ।दुप्पामा रसना भरी अमृतको थोपो बनी बस्दछ॥(४०)
(वियोगिनी)
सुन मिष्ठकथा सुभाषिणी,0 06 जिल तामरमालिलो ।
शिवसतसुन्दरतानिनादिनी ॥(४१)सुन कोविदकालिदासको ।कलकल्लोलकलास्वलङ्कृता ।रचनाप्रतिबिम्बिनी कथासन यो भारतको प्रिय-ज्यथा ॥(४२)वसुधा हरियो गरी सुधा-जल छम्की बहुरङ्ग-सम्पदा ।
नन 0 20” झै कुसुमायना कथा ॥(४३)मरुपान्थ २०७ छ शीतलना सुक्न ! सुगन्ध- ।मृदु वन्य हवा हिलाउँछ निकेजलकनल्लोल प्रसन्न मञ्जरी ॥(४४)हिँड सुन्दरको विदेशमाचिडिया आज गनूँ उडी त्यहाँ ।ढकमक्क सुगन्ध छाउने,वनमा नीड रचेर गाउने ॥(४५)कलिकल्मषहीन कालिनीकनकाभा छ उषा चिरन्तनी ।जआषीजीवनले रमाइलीछ हरा शावकको वनस्थली ॥(४६)
जल चञ्चल कनल्कलाउँदीवन फुल्दो 'तटमा सुहाउँदो ।मुद् मर्मरका मिठासमासषनातुल्य कथा छ बासमा ॥(४७)सुरलोक नटी झिनी कटीसपना नै बिपना बनी फुटी।वनबीच वसन्तकामिनी-सरि नाच्छन् लघु पढ्खगामिनी ॥(४३८)मत कने हिँडे सखे ! अबबस्ने यस देशमा जब ।छ अनन्त विशाल वैभवकविका काननमा सुधा$५सव ॥(४९)हडनडसित लेखेँ छैन उस्तो मिठास ।गडबड कति पर्छन्; मर्दछन् भित्र आस ॥लटपटसित आयो काव्य यो नामनिम्ति ।खटपट परिजाँदा माफको गर्छु बिन्ती ॥
(५०)
[1
द्वितीय सर्ग(मालिनी)
विपिन छ बहु-शाखा-रम्य, जँचा विशाल ।विटपदलहरूको शीतल स्निग्घजाल ॥
बहु-विहगहरूले गुँज्छ जो चल्मलाई ।पवन-चपल बास्नादार पुष्पादि पाई ॥
(१)वल छ कुसुमश्रीको देश जस्तो हरीयो ।कलकल जल खेल्ने चल्मलाएर चाँदी ॥सरस मृदु मुनाका स्वादजिज्ञासु साना ।दुधमुख मृगबच्चा खेल्दछन् नित्य नाना ॥
(र)मृग सुखसँग खेल्छन् हेर पोथी कन्याई ।मखमल हरिया छन् मस्त उग्राइलाई ॥बहुल विपिनबल्ली नाच्दछन् दिव्य हल्ली ।पिक नव-रव बोल्छन् मञ्जरीभित्र चिल्ली ॥(३)शाहर छ पशुको झै पत्रको छत्रदार ।किसलय-कलि पन्ना लुर्किने रङ्गदार ॥जल-लवसित मुक्ताहार झैं झर्छ दाना ।विविध विटप खम्बा छन् अलङ्कार नाना ॥(४)
ध्वनित पवनले छन् बाँस बाजा वनैया ।निती क चुच्चो चारु चल्छन् गवैया ॥महल छ क्या हरा ! फूलदार ।मृदुल हरित तन्ना, फूल-बुट्टा हजार ॥(५)छिरबिर कति बुट्टा छन् कलाका छहारी ।मधुरगति मरुत््ले डोल्छ पडङ्खा फिँजारी ॥प्रकृत कृषि, सबैका दिव्य भ्रातृत्वभाव ।पशुहरु सुखमा क्या ! देखिने सुस्वभाव ॥(६)शहर पर हरामा रम्य यो तारतम्य ।वन विजनपरीको सिर्जना झैं अचम्म ॥रविकरकन छेकी पालुवाले हजारौँ ।प्रकृति हृदय खोन्छे ध्यानका दृष्टिद्वारा ॥(७)हरितवसनवाली पुष्पमाला धघरेकी ।जललव टप लाई, वल्लरीमा झरेकी ॥अमृतकिरण प्युँदी काखमा ली खरायो ।छिरबिर वनमा के शान्तिको राज्य छायो ॥(द)प्रथम घर कलाको व्यासको पाठशाला ।प्रथम बल यही हो आर्यहृद्को उज्याला ॥कुसुमहरु यहाँ छन् वेदका पत्रतुल्य ।सृजन प्रलयका छन् चित्र राम्रा अमूल्य ॥(९)गगनपथ यहाँ छन् आउने सत्प्रभात ।यस वनतिर झर्छन् तारकाबाट भाव ॥पवन पनि अनौठा चल्छ कानेखुसीले ।प्रथम ध्वनि मिहीले भर्छ आत्मा खुशीले ॥(१०)
१२
कुसुमहरु कलामा खोल्दछन् ओठ साना ।विमल झलक झैं छन् सत्यका शीत दाना ॥
यस वनतिर जाँदा कल्पना बन्छ छीटो ।तरुतल जल सँग्ली निम्ब ली बोल्छ मीठो ॥
(फो)रविकिरण फुटेका पुष्प रङ्गीन फुल्छन् ।शिशु-सरलपनाका स्वर्गका जीव खेल्छन् ॥मधुर प्रकृत बाली देवताबाट फल्छन् ।कतिपय धन मिल्छन् जो जगत्मा हुँदैनन् ॥(१२)अमृतरस फिँजारी शीतलाषटरलादकारी ।कुमुदिनीको हास्यद्वारा उघारी ॥छिरबिरसित भारी रम्य पारी छहारीमधुमय विघु ओर्ली डुल्दछन् भै विहारी ॥(१२)तरल जलपरीका नागिनीतुल्य झीना ।रजतपयर नाच्छन् स्वप्नभन्दा मसीना ॥विधुकर तल पर्दा झल्मलाएर गोली ।'कल कल कल' भ्यु ती मिलाएर लोली॥
झलमल नभ नीला भझूल झैं झल्ल पारी ।तमकन भवनिद्रातुल्य पारी फिँजारी ॥
अचल पवन अड्दा स्तब्धता ली निशाले ।विहगभजन, सुत्दो ! ध्यान गर्छे मजाले ॥
(१५कृसुमित छ यही नै सत्यशाखाप्रशाखा ।कुसुम विहग बन्दै पाउँछन् आदिभाषा ॥सृजन्नद्वारा चारुताका विचित्र ।मन्ुजहृदय खिच्छिन् सत्यतर्फै पवित्र ॥(%९)
कसुमयुत हवामा निस्किनामा शिखारु ।विषम ॥ ००)/ त्यो खज्मजाएर चारु ॥सतत-हरित बैंसे केश पृथ्वी-परीको ।निविड विपिन राम्रो हेर गोदावरीको ॥(१७)
(शिखरिणी)यहाँ आए कोही दिन बहुत तेजी नृपवर ।जगज्जेता बन्ने प्रबल मनमा कीर्तिशिखर ॥बुझेका हिंसाको पथ रुधिरले लाल अन यी ।तपस्पाको बाटो लिन वन हिँडे स्वर्गविजयी ॥(१८)थिए यी मौ पालक ुवुटमध पसकीला ।महाज्ञानी मानो मानव महान् ॥प्रशाखा फैलेका बहु कीर्तिहरित ।महादानी भूभृन्मणि अन बसे पादपतल ॥११९)जरा भै पृथ्वीमा मधुर रसले तुष्ट नभई |छाडी छोटा विषयधन यी पार्थिव भनी ॥
राम्रा कुसुमधन फार्दा नूपवरजगत्को निद्रामा तरुसरि कालिन ३ अब छन्॥
(२०)नबस्ने को होला ? त्यस थल पुगे शान्त तपमा ?हराले बाँधेका तटकन १ ७। कलकल ॥उज्याला झल्का दी जल-लहर रसिला ।जहाँ बम्छिन् श्रद्धा जलधिकन सम्झेर सरिता ॥
(२१)नदी छर्छिन् सारा धन 1झेलिमिली चारु करले ।
ती, न त 'सुन न मोती लुँगलुँग ॥बगाई ती ॥”“ महलहरु छाडीकन पर ।
सबै छन्छन् भन्छिन् उछलिइ उतै भक्तिरसमा ॥(२२)
१३
११
हँसीलो चाला ती जलघितिर पाषाणपथमा ।कुरा मीठो गर्दै रविकिरण टिप्दै प्रगतिमा ॥भजी पारावाराप्रकृतिकन भन्दी 'चल चल' ।थिइन् बास्ना फुल्दी मुनिमन-लतातुल्य असल ॥(२३)त्यहाँ सृत्थे सुन्दै चिरसमय पाषाणपथमा ।लिई निद्रा मीठो कलकल कुराका महलमा ॥
' त्यहाँ 'धानी' भयाउ च्यवन क्रपिको झै छ गहना ।
त्यसै भुल्थे आफ्नो परुषपन ती भड्कृत बनी॥(२४)सधैँ झल्कन्धे ती दिनकर त्यहाँ ईश्वरसरि ।हजारौं बन्धे ती कति झलक खेली वरिपरि ॥अँध्यारै ओर्लेमा जगतभर ताराहरु झरी ।सधैं स्वर्ग खेल्ध्यो हृदयतलमा कल्कल गरी ॥
(२५)सुधा भर्थ्यो मीठो शशिवदनको शीतलतम ।ह्वा पातै पनि अचल बन्दै हरदम ॥
सुषुम्ना' । केभाति जलपथ कुनै नागरमणि ।बने जस्तै चल्थ्यो परतिर महाशून्य तल त्यो॥(२६)पुगी बग्दै टाढा कठिन पथमा शोणितनदी ।नदी देखी भज्दी खुश दिल बनी ब्रहमजलधि ॥दुवै आँखा चिम्ली दिवस र निशातुल्य सुचिर ।बसे ध्यानी राजा सुरपुर गराई थरहर ॥(२७)न हिल्थ्यो यौटा रौं अणु अणु थिए शान्त अचल ।पलेँटी मार्थे ती तरुमनि शीतल थल ॥दुवै आँखा फर्की युगल- नको “केन्द्र छविमा ।उदाएका देख्छन् शशिवदन पीयूष-करमा ॥(२८)
थुनेका छन् दोटै श्रवण बलले भित्री मनको ।छ व्यापारै बन्दै विषय-विष मारेर तनको ॥असङ्कल्पी ध्यानी ,विमलदिलका, पर्वतसरि ।निशामा छन्, अड्दा पवन, नचलेका उउँ-मुना ॥(२५)अँध्यारो भो सारा जगत अब कालो तिमिरता ।निभे बत्ती कालारँग सब मिली गो कुक ॥उज्यालो भो यौटै कमलदिलको भै ।बने जीवात्मा ती भ्रमरसरि चुस्दा हरि-रस ॥(३०)गए फ्याँक्दै फ्याँक्दै तह तह अनेकौं तिमिरका ।उडे पत्रे बोक्रा, जन क्रषि बसे शान्त तपमा ॥उडेका ती आत्मा सुरपुरतिरै उन्नत भई ।उठे नबज्जीलाई अब भय महाभीषण दिई ॥
(३१)हरे ! हामी भन्छौँ त्रिभुवन जितौं शस्त्र-बलले ।गुनी सेना सङ्ख्या रुधरपथमा झूट छलले ॥अहा ! सत्को प्यारो सुखद पथमा शान्त विजयी ।अशोकै छन् यौटा कि त अघि थिए कैशिक यिनै ॥(३२)परीक्षा ठूला छन् जटिल तर यो शान्ति-पथमा ।करोडौं सेना छन् समर पनि छन् शान्त रणमा ॥यिनैलाई जित्नै कठिन छ मिही अस्त्र-बलले ।जिते सारा आफैं अमरपति जित्छन् सहजले ॥(३३)परीका गाला झैं रसमधुर प्यालाहरु लिई ।विलासीका नेता त्रिदशपति निर्धक्कसँग ती ॥सुगन्धी स्वर्गैको अमरपुरमा दिव्य महल ।बनाई राज् गर्थे, तर डर पसी विह्वल बने ॥(३४)
१४५
सुरीला फुल्दा ती सुरवनपरी, बैंस असर ।उज्याला पाएका गुनगुन गरी गान मधुर ॥टिपी राम्रा राम्रा रँगसहित अम्लानकुसुम ।गलालाई गुँध्धे अति ललितमाला हरदम ॥(२५)तिनै नाच्थे छम्छम् कुसुमपदले कोकिल-ध्वनि ।प॒ख्रेटा फर्फर् भै रससहित लच्कीकन घुमी ॥जुनेली जादू झै वसन पतलामा अधघखुला ।नितम्बी रेखा भै रस मधुरले मोहनकला ॥
(२६)नटी नाच्थे छम्छम् गिरि-विपिनका निर्झर कला ।छरी हीरा झल्झल् लहर हेँसिला, नृत्य रसिला ॥जुहारी शोभामा स्वर मधुरले नन्दन-वन ।सदा पार्थे गाना लहर हरियो पुष्पित धन ॥(३७)करोडौं दौताका मुकुट-मणिले पाउ सजिने ।रिसाएमा सारा शिखर डरले थर्थर हुने ॥अनेकौं योद्धाका असुर शिर-छेदी कलिशवान् ।डराए ती इन्द्रै थरहर, हुँदा त्यो तप महान् ॥(३८)गडड्गड् गड्कन्ध्यो घनमहिम भै शक्ति जसको ।चचड्चड् चड्कन्थ्यो गिरिशिखरभेदी क्लिश त्यो ॥झझल्झल् झल्कन्ध्यो घनु पनि जगत्का नजरमा ।तपस्वीको ठूलो. बलअघि त्यही दन्छ डरमा ॥(३९)तपस्याका तेजी विपिनतटमा निश्चल थिए ।जगज्जेता जस्ता जटिल जगतीजाल उखडी ॥जटाजूटी ध्यानी, परम प्रभुका सन्चिधि भई ।उज्यालो बाटाको पथिकसरि भै शान्त विजयी ॥
(४०)
डराएका जैँचा सुरपति चिहाई तलतिर ।झुकी सोच्छन् “केले अब म तप भाँडूँ नि प्रखर !बढी आई लिन्छन् सुरभवन-साम्राज्य सहज ।उडेका धूवाँ झै सुरपुर भजी यञज्ञ-उपर ॥(४१)थिए काला ठूला असर बलिया नित्य झगडे ।असत्का कलिशअघि सत्ले सब लडे ॥न बच्चै मान्ने भो यिनसँग त लड्नाकन अब ।त्यसै काँप्छन् मेरा कूलिश, मुटु, साम्राज्यविभव ॥(४२)छ यो भित्री क्षेत्र प्रखर तपको प्रश्न-जटिल। -यहाँ क्वै जित्दैनन् प्रबल तपलाई असिबल ॥प्रहारीको आफैं थरहर भई काँप्दछ कर ।अहो धर्मा$५पत्ति प्रभु ! अब लिनोस् हाल-खबर ॥”(४३)लिई आई प्याला मधुर मदवाला जब परी ।सुनौला प्यालामा अमृतरस सेतो सब भरी ॥बनी लाली भझुक्दी कर अघि दिई माणिक खुली ।पिएनन् बज्जीले सजलनयनी भैकन चली ॥(४४)सभा भो चाँडै नै सुरवर बसे शान्तवदन ।थियो नीलो ठूलो तहतह हुँदो बैठक त्यहाँ,॥जहाँ बत्ती बल्थे दिल खुस गरी नागमणिका ।बसे, बज्जी डोल्थे चमर करले स्वर्गगणिका ॥(४५)त्यहाँ भो सल्लाहा “तप र दम जित्ने छलहरू ।भए झुक्ला चाँडै सुरपुर हुँदो तापस-तरु ॥उनैको दौर्बल्यादिककन जगाए छ पतन ।अरू व्यर्थै हन्छन् प्रबल तप त्यो जित्न जतन ॥(४६)
तपस्या ज्यादै नै पनि अनि खराबै छ कि कसो ?महामायाद्वारा विचलित बनाईकन यसो॥बडा बज्जी जस्ता पनि कपट ली कातर भए ।बडा द्यौता जल्छन् अलिकति त हाम्रा उदयले ॥(४७)बुझे बज्जीले यो प्रबल तपको तापहरण ।. तिपस्वीमै भर्ने सुरविषयको दुर्बलपन ॥ननाघी स्वरको भझिलिमिलि जगत्को जितिलिने ।परी राम्रा दिन्छन् सुरपति सुनौला स्तन हुने ॥(४८)मकन यदि दिए ता प्पूँदथैँ चारु प्याला ।दिन दिन रस लिन्थे क्या मुसारेर गाला ॥तर हरि ! कविता यो कालिमाले छ काली ।यससँग दिन बित्छन् खानुपर्ने छ गाली ॥(४९)
[1]
तृतीय सर्गमेनका;$गमन(तोटक)सुन बादल भो सुन सूर्य भए ।सुरद्वार खुल्यो सुनेको नभमा ॥सुनको भव भौ सुनको जलले ।सुन तार बजाउँछ कल्कलले ॥
(१)सुनको छ सिँढी सुरमार्गसरी ।अलि लाल गुलाब छरी हँसिलो ॥झलमल्ल /« छु? ज्ज्वल कान्तितिर ।दिन सुवर्णपुरीशिखर ॥(र)अब दिव्य हिरण्मयको प्रहर ।दिन पुग्दछ स्वर्ग उडी सहजै ॥सुन-पङ्गख लिई सुनको चिडिया ।मन देख्दछ क्या ! सुनको शहर ॥,
(२)सपना दिउँसै सब चक्षुअघि ।सुनबाट सुगन्धसमान खुल्यो ॥अब शीतल शान्त समीरणले ।मन लग्दछ सुन्दर-मन्दिरमा ॥(४)
१९
पृथिवी सुनले सब छाइदिँदा ।सुरका पुरको सुन कान्ति हुँदा ॥सुरलोक भनीकन देवपरी,छकिईकन आउँदछन् कि झरी ?(५)दिनको सपना रचना रसिलो ।अन पुग्छ चढी सुनको शिखर ॥रविले कवि झै छवि छाइदिँदा ।अन धप्प भयो सुनको शहर ॥(६)म त हेर्छु आज रही तटमा ।वनमा जलको सुन-छल्खलमा ॥दरबार बनाउँछ कल्कलले ।घनका प्रतिबिम्बित टल्पलमा ॥(७)सुन झन्झन छन्छन शाब्द भरी ।घुँघुरा जलका श्रुतिरञ्जन छन् ॥अलि-गुञ्जन झै जल-भञ्जन ती ।सुन मञ्जुल शब्द सुनाउँदछन् ॥(द)लहरी कति भयाउ किनार छुँदै ।झलमल्ल झरीकन छर्बीरँदै ॥हरिया भुटरँमा बहुरत्न लडी ।लयदार बने झलमल्ल गुडी ॥(९)हरियो वनमा नव बैँस ; १1नव पल्लवका अधरा६सवले ॥मदमत्त छ कोकिल काल बुझी ।वनबीच वसन्त र स्वर्ग सुझी ॥(१०)
क्रतुराज छ आज यहाँ वनमा ।
छ वसन्त उहाँ घनका सुनमा ॥सुनमा पनि आज सुगन्ध रस ।
छ फुलेर हुँदो सपना सरस ॥
फो)लतिका पतिका सुकराश्रयमा ।सुनको पंलमा ध्वनि कोमलमा ॥“सुनकेश परी तल हेर, झरी !"अति शाब्द सुनेर फुली नखरी ॥(१र)सुनकी तनकी सुनकेश परी |जुन साँझ भनी नरले कहिने ॥सिउरेर गुलाब मुसुक्क बनी ।विहगाबलिले कति चारु बनी ॥(१२)कि त मायिक मोह रची झलल ।सुरको दरबार बसेर छल ॥दुनियाँ सबमा अन्न मोह रेँग ।करबाट बढाउँछ झन् दुगुना ॥हेर 2 पन्योमृगशावक हेर पन्यो ।सुनको बनि चत चान झन्यो ॥पिउनाकन वारि नदीतटमा ।जन त्यो शिशु चञ्चल भै दगुन्यो ॥
(११)म त एक परी मृदुलाप्धरकी ।मृदु रेशममा हरियो वनको ॥पतला भुइँमा बहपुष्प जडी ।सँगिनी यस ठाउँ बनाउँदथेँ ॥(१६)
क्सुमा$धरका मदिरा बटुली ।मधुमस्त बनी तरुमूलतिर ॥जलका घुषुराहरुबाट कथा ।कति रचेर सुनाउँदथेँ ॥(१७)उ मुमजुक्क क्क गरेर गुलान बनी ।हाउ र भाउ झिकेर अनि ॥वनकी महिमासरि कान दिने ।म बुनी दिलमा सपना कहने ॥(१८)म नताउँदथैँ कसरी दिलमा ।साँझ पसी सब सभ्य बने ॥चिडिया पनि गान बने ।कसरी कविता जलबाट बनुने ॥(१९)अनि ल्याउँदथैँ जलरत्न पनि ।- " उसका शिरलाइ जुहार दिन ॥-अनि निर्फरिणी खुहकी सुनिँदा ।उ त नृत्य बनी म त गाउँदथैं ॥(२०)उनका मृदु अङ्ग प्रसङ्गसँग ।कुसुमान्वित भै मलया$निलमा ॥सब प्राकृत प्रेरणले रसिला ।प्रबलीकृत भाव हिलाउँदथें ॥(२१)अनि अस्फुट पल्लव भावहरू ।मृदु आउँदधे उनका मनमा ॥सुन छाउँदथे उनका शिरमा ।सुन तार बजाउँदथैं करमा ॥जल झल्झल प्रेम लिई गहमा ।रहँदा वनमा उनका सँगमा ॥(रर)
वनकी महिमा उ सजीव तिनी ।किन चाहनु मर्त्यसुता सँगिनी ॥सब नृत्य गरीकन भाव भरी ।नजरैअघि हेर यही मधुरी ॥(२३)तपको मद भङ्ग हुने त्रतुमा ।यस सुन्दर काननमा नृपति ॥गह बन्द गरी अवहेलनले ।रहँदा तर इन्द्रसमेत गले ॥(२४)(द्ुतविलम्बित)कनककान्ति छ बादल खुट्किला ।सुरपुरीतिरको नभ सान्ध्यमा ॥पयर चट्ट उचाल्न तयार ती।उपर हेरन ! चित्रित मेनका ॥(२५)समय सुन्दर सान्ध्य सुवर्णको ।मदनमन्दिरमा वन पर्णको ॥जलनिनाद लिँदी ललितांशुका ।तल झरिन् पृथिवीतिर मेनका ॥(२६)मधुर शिल्पकला जिउँदो बनी ।युवति चित्र उडान तयार छ ॥कुसुमगबीच वसन्तविहारको ।नृपतिका दरबारसमीपमा ॥प्रकृत पड्रख लिएर सुहाउँदो ।सद्ृश छन् नभमा अब अप्सरा ॥सुन गुलाब त्यहाँ सब फुल्दछन् ।मधुर पड्ख फिँजी मृदु बोल्दछन् ॥(२७)
“तल झर्छ कि” भनेर दिनान्तमा ।सुरपुरी रहने 'छवि' साँझको ॥कनकपड्ख ढलक्क गरीकन ।अधरलाल मुसुक्क जसो गरी ॥शिखर भील रँगाउन हेर्दछन् ।अन त्यसै उनले पनि गर्दछन् ॥(रद)तल झर्छ कि भनेर त्यहाँ तिनी ।लघुतनी हलुकासँगः .ओर्लिइन् ॥कुसुम त्यै मनले मलया$निल-चपतमा धरणीतिर भर्दछन् ॥(२९)'शबल पड्खहरू तरुमा अडी ।तल सफा जल प्यूँन मसक्क भै॥प्रथम फर्फरले अघि हत्तिई ।उर अगाडि दिई अलि कर्किँदै ॥(३०)जुन प्रयत्न गरीकन दृष्टिको ।मधुर पात गरी तल हेर्दछन् ॥सदृशता त्यसको उनमा थियो ।जब तिनी पृथिवीतिर फर्किइन् ॥(३१)बहुत दूर हुँदा चिडिया थिइन् ।जलद उज्ज्वलका चयनीचमा ॥अब बनिन् सुमुखी तल ओर्लिंदी ।कबि घनीकृत झै सुषमा कुनै ॥(३२)हृदयव्योमसुवर्णविहारिणी ।मधुरमादकपड्खप्रसारिणी ॥विहग-आवलिले कलभाषिणी ।अनुपमा सपनासरि छन् तिनी ॥(३२)
मदनशासनकाल धरातिर ।मृदुलपड्ख रँगीन सुरेख भै ॥कुसुमरम्य उडीकन आउँछन् ।पवनमा हलुका गतिले झरी ॥(३४)नजर सूक्ष्म नभै नरको तर ।गगन देख्न कठोर छ सुन्दर ॥सदृश छन् लघु-पड्ख-प्रचालिनी ।सुरपुरी वनकी कसुमाङ्गिनी ॥(३५)मधुर छन्द थियो कविता परी ।प्रकृतपङ्ख लिएर बहेसरि ॥सुनहलापन बीच रमाउँदो ।हृदय सिर्जनको नव बागमा ॥नजरले सुखका क्षण शान्तमा ।अलसपड्ख गरी पृथिवी सब ॥हृदयरम्य विहार बनाउँदा ।जलदरङ्ग लिँदो मृदु भागमा ॥
(३६)सुनहला चिडियासरि साँझकी ।अब बराबर हाँकिन वेगले ॥अनि बराबर लाउन चक्कर !उरअगाडि दिईकन बैंसका ॥लहरले, रस चारु घकेलिने-जलद फुल्छ जहाँ तहमा तह ।गगनमा सुषमा अब ओर्लिइन् ॥(२७)हृदयकी सुषमा सुरदेशकी ।त्रिदशमन्दिरद्वार खुलाउँदी ॥वचनवर्णन धूसर पार्दछिन् ।अवनिमा गह दी मनमोहिनी ॥(२८)
सुखद दृश्य मनोहर देखियो ।घर, पुरी, वन, शैल, नदीभरी ॥
सकल सूक्ष्म सुरूप लिने गरी ।अलि अलौकिक नव्य छ माधुरी ॥:
(३९)गिरि बने .गज झैं वन रोम झै।गजुर हैम शिवालयमन्दिर ॥सकल छन् पुतली शिशुको सरि ।सलिलका पथ छन् मृदुरेखित ॥(४०)शहर छन् सब अल्प मनोहर ।मधुपका घर झैं बहुखण्डका ॥सडकका पनि सूत्र विचित्रका ।अवनिका पटमा तनु तानिने ॥
(४१)वन छ मिर्मिर दूर भईकन ।सब छ अल्प हुँदा मृदु मोहनी ॥अनि कतै कुइरो अलि निल छ।सब नताउन सक्तिन लेखनी ॥(४२)अवनिका सुखको 'मृदु मोहनी ।सकल सुन्दरको लव गोल झैं ॥रजतरात्रि प्रभा सुघनीकृता ।कुसुममाथि हिमाम्बु बनी भन्यो ॥(४३)कुसुमलोल समीरणले गरी ।मधुर प्रेरण सत्त्वर फर्किई ॥विटपमा परिवेष्टित वल्लरी ।वदन हेर्न मनोहर कर्किई ॥(४४)
सुन सफा दुनियाँतिर आउँदी ।अब त्यहाँ मुनियाँ वनकी कथा ॥
कति फुरुक्क फरक्क उ फर्किई ।मधुर शब्द सुनाउन निर्सिई ॥
(४५)किनकि ती कनकाभ सुकालमा ।मधुरपड्ख चलीकन गाउँधिन् ॥सदृश गाउँछ स्वर्णचरो दिन ।जलघधि चुम्बनलाइ उडी पर ॥
(४६)अविदिता सुषमा सुरदेशकी ।श्रषणमा मनको मृदु मर्मरी ॥तुहिन हेम हुँदा गिरि कानन-तिर सुदूर झरेसरि निर्भर ॥मधुर पड्ख प्रचारण गर्दछिन् ।जन धरातिर ती तल भर्दछिन् ॥(४७)नव अलौकिक वाद्यहरू भरी ।नसुनिने मृदुल स्वर-मञ्जरी ॥कवि ननेर सुनेसरि बागमा !मृदुलको कुसुमाकर आउँदा ॥
(४८)
म त अहो अब बढ्न कठोर भो ।मृदुलका सन शब्द मिलन् कहाँ ॥वदन दृश्य भई अब लेखनी ।लटमुखासरि हेर्दछ मोहनी ॥
(४५९)
सकल अक्षर मञ्जु वसन्तका ।अधखुला कलिकासरि कोमल ॥
हृदय $205:040 4० -सहित मात्र भए महिमा भर्दै ॥
(५०)तदपि एक छ शब्द बयानको ।उ छ विचित्र अनिर्वचनीयता ॥युग अनेक मिलिन्द बन भ भनी ।जसअगाडि बने बेपता ॥(५१)
“ तुहनरामशाई शरद् श्रतुको विघुको रँग ।/००:०००५४०००१ ०४ ॥रँग सोहिसमान छ।
जुन चकोरमनोहरप्राण छ ॥भझलकनीच अनन्त बन्यो पल ।अन झिलिक्क बनीकन मञ्जुल ॥(५२)वदन मानव झैं तर तेजिलो ।अमरपुष्पसमान अरू अघि ॥झलक एक सुनाउँदथ्यो यही ।“सुरपुरी सुनले लटरम्म छ॥”
(५३)अमृत ओज थियो सुकुमारिता ।कुसुम त तनुबाट बनेसरि ॥वदन रचनासरि ।विध्नु गिज्याउँदथ्यो मुखबाटुला ॥(५४)मृदुल अञ्चल क्रौञ्च आुवायुना ।गगनका गतिले लच्चियो ॥कुसुम पत्र सफासरि लत्रियो ।मधुर फर्फर बीच प्रवातको ॥(५५)
पिहित छन् स्तन चूत बढालु झैं ।सुरपुरीलतिका उर बनाँध्दछन् ॥
फल लुकाउन फूल जडीकन ।शरम राख्न सुगन्ध समाउँछन् ॥
(५६)
उर अधोगत देख्न वनस्थली ।पुलकसाथ बनी कसुमा$5वलि ॥
पिक मदालस बोल्छ “कह् १.७ ।मधुर प्रश्न गरेर : ॥
(५७)सुरपुरी सब हेर्दछ, रङ्गको ।मृदु घडाहरु दृश्य-भरी छरी ॥लहर बन्छ समीरण सुस्तरी ।श्रवषणमा मुनिको मृदु मर्मरी ॥(५ बहनतर उनी लीखुनी दृढमौन छन् ।छ०७00७॥ 009 गर्दछन् ॥तटशिला पनि सुन्दरले छुँदासलिल-रङ्ग तरङ्ग सुनाउँछन् ॥(५९)अब झरिन् घरणीतिर अप्सरा ।मधुरपड्ख निर्मीलित झै चरा ॥विटपका करमा करले अडी।मृदुलतासरि छन् तरुमा जडी ॥
(६०)
सातसादपशमा तँगत्यो मुखमाधुरी ॥
कन बयान ? नबने कति अप्सरा ।जल तथा थल औ उरमा परी ॥
(६१)
प्रथम पुष्प प्रकाशक पद्मको ।उर छुने उनको बुझ उच्चता ॥
तदपि अल्पवयस्क छ त्यो रस ।अमर-षोडश-बैंस-मदालस ॥(६र)_ पयर ती चतुरा छमछम् चले ।लहरमा सम दीकन चञ्चले ॥विगहका सब मूक गला खुले ।अधर फर्फर भै त्राषिका चले ॥(६३)मधुर कम्बरमा कर कोमल ।कसुमतुल्य म दिईकन लच्किाँदै ॥चपल चाँप सजीकन नर्तन ।लिन तयार भइन् मृदुलाधरा ॥(६४)यदि यथार्थ खुलासित लेखियोस् ।तब बयान हुँदा ७०५ ५5 ॥अवनितर्फ कुबेर ।“म छ गरीब” भनीकन धाउँथे ॥(६५)धवल जाँघ थिए कदलीदल ।रहरका रसिला अलि पेशल ॥मधुर मसृण मादकता भरी ।दुइ हिले हलुका हँसिला खुली ॥(६६)पयर छम्छम चल्छ कला-लघु-म उपमा कुन चीजविषे लगूँ ?मददनका वनमा गुनकेसरी ।पहिरिने कि त तिलको परी-तिर कुनै तुलनापदमा पुगूँ ?(६७)
कि पर रेशमको घर चीनमा ।मघुर किम्बु टिपेर पहाडमा ॥
अघर लाल गरीकन गाउने ।युवतिका पद भन्नु मनोरम ?
(६८)धनुष दिव्य खुली रँगले भरी ।अवनिनिम्ति तृषार्त झरी झरी ॥विविध रङ्ग सिँगार लिने परी ।शवल-पड्ख-मयूर-निवासिनी ॥सुख झरीकन हेर्न जसो गरी ।झिलिमिली शिखिपड्ख फिँजाउँछे ॥मधुर नाच्न झमाझम माधुरी ।अब चलिन् त्यसरी सुरसुन्दरी ॥छक). सुगन्धकोमलय-मन्द-समीर-सुगन्धको ।घन लिनाकन & 24 कोषको ॥विकच सुन्दरतासँग निस्किँदा ।मधुर हाव र भाव गरीवरी ॥कसुमिता लतिका वनकी परी ।मुकुलदार पन नु ण भझुम्किई ॥नव लिई नखरा गम्किई ।हिलाउँदछन् नव बैंसको ॥रँग लिएर जसो गरी ।कनक-पड्ख हुँदा दिन माधुरी ॥अब उही नखरासित नाच्दछिन् ।
(७०)प॒यरको गति ०१] ७८:०५) । नमृदु मना भुट्ँमा मरणै पनि ॥पयरस्पर्शा मिले अमृतै भनी ।सकल अर्पणनिम्ति तयार छन् ॥तदपि फेरि उठीकन भन्दछन् ।“छुनु हरा नवजीवन बन्दछन् ॥”
(७१)
३२
अन लता, तर औ तृण, पात नै ।मधुर दोलन ताल दिने भए ॥
गगनमा छवि लाल सबैतिर ।मदनकी मदिरा रँगिली बनी ॥
(७२)अब दिवाकर राज्य अनङ्गको ।झलल पार्न गई जलमा डुबे ॥कमलिनी उरमा भैँवरो धरी ।नयन चिम्लिननिम्ति तयार छ॥(७३)हरर मग्मग नबासहरू चले ।मृदु समुच्छवसित प्रणया;$सव ॥मधुर भै दिनको प्रखर प्रभा ।तरु गलासँग बद्ध छ कामिनी ॥(७४)किसलयी अबला कुचकोमला ।!मधुर पर्न ढिटी पिकको गला ॥शारमलाल उरोरुह छेक्दथी ।अब फुकी अवगुण्ठन फ्याँक्दछे ॥(७५)सुरभिका शरले उर भेदिने ।विविध रङ्ग दिईकन भावमा ॥रति-मनोरमको रजनी सफा ।अन छ शासन हेर सुवासको ॥
(७६)मघुर काम जगाउन गाउँथिन् ।नरम नर्तनमा मृदुकामना ॥कुसुमतुल्य हुने रँगमा झरी ।शावल भै मनका मृदु बागमा ॥(७७)
उह्दुहु, हेर मसक्क मुसुक्क भै ।झिलिक्क कटाक्ष गो ॥नयन दिव्य सजीव झलक्क भो ।हृदयमा रतिदीप झिलिक्क भो ॥(७८)
रँग लियो: वतन्तमा ॥
(७९)नढ अघिल्तिर भन्दछ लेखनी ।बहुत चाख लिई तरुनो बनी ॥समय धेर गयो भुलुँला भनी ।त्रिभुवनै अज थाम्दछु तैपनि ॥
(५०)
[]
दर
चतुर्थ सर्गमैनकानृत्य र तपौभड्ग
हे साधो सुन ! मूर्ख छौ सब तिमी फुम्ना कुरामा पन्यौ ।ढुङ्गा आसन भो, हठै व्यसन भो, झन् स्वर्गबाटै झन्यौ ॥शाय्या एक बनाउनू मखमली बुट्टा भरी सुन्दर ।यौटा राख त अप्सरा मृदुमुखी देखिन्छ है ईश्वर ॥८१)चिम्टाका बदला चुरी छनछनी 'गाँजा त्यजी कामिनी ।शिक्षा प्रेम लिए जगत् भुलिगए मायाविनी यामिनी ॥आँखा आधि गरी निमीलन सुखी सन्मार्गमा सत्वर ।आरु, सुन्दर नागिनी धर गला, पाक त्यहाँ ईश्वर ॥(र)विश्वामित्र थिए अनन्त तपमा तेजी थिए धप्धप ।ढुङ्गामाधि जमेर आसन कडा भज्थे महान् पादप ॥त्यस्ताको पनि चित्त डग्मग भयो आनन्द नाचीकन ।मुद्रा छैन अनङ्ग, बिभ्छ शर है ! भो छोड माला, वन ॥(रे)(भुजङ्गप्रयात)नटी मेनका छम्छमाञन् अगाडि ।कटी भाँच्न लच्की लिई चाल भारी ॥भुलून् गर्व हेरी सबै आज साधु ।मसीनो कलाको भजी मोहजादू ॥
(४)
बनून् दीप्त आँखा सबै सौख्य पाउन् ।खुली स्वर्ग झल्काहरू झल्किजाङन् ॥सफा पाउ राम्रा सधैँ छम्छमाञन् ।सबै श्लोकले 'हाइ क्याबात' पाउन् ॥(५)तपस्वी बडाका खुलून् आज आँखा ।हँसीला उज्याला परी जग्मगाञन् ॥यहाँ एक कन्या अनौठी उज्याली ।नटी मेनकाकोखमा जन्म पाउन् ॥(६)झुकी साँझ आइन् झरिन् एक तारा ।थियो चारु घुम्टो फिका मिर्मिरेको ॥पखालेर लाली उँचा टाकुरामा ।झरिन् शीतका बूँद ली फूलमाथि ॥(७)कणा सौरभी कुद्न लागे मरुत्मा ।सबै ठाँटका फूल पारेर मस्त ॥निशा झिम्किइन् झूल तानेर नीलो ।सजी कामको फूलनुट्टे बिछौना ॥(८) 'थियो दिव्य षड्यन्त्रको सूक्ष्म जादू ।कहाँ टिप्न सक्थे त्यहाँ हेर ! साधु !यता मेनका मोहिनी छम्छमाई ।उता कोयली साँझमा सौध्न आई ॥
(९)तपस्या त्यसै शब्द सुन्दै डराई ।मरेका सबै मासु आयो पलाई ॥जगत्तर्फ आँखा खुले चल्मलाई ।जसै मेनकाले परीगान गाई ॥(१०)
नवात्योचरीहो,नवात्योपरीहो?न वा कृष्णको मोहनी माधुरी हो ?न वा विश्वसौन्दर्यको चातुरी हो?यसै कान पीयूषले नै भरी भो॥(फ)बडा /००५०५ क ल्य आँखा लगाई ।सुनी छम्छमाई ॥जसोरी उषाका सुनौला नचाई ।तपस्वी निशाको वनै डग्मगाई ॥उघारेर आँखा लगी पूर्वतर्फ ।महा$५श्चर्यको दृश्य दिन्छन् खुलाई ॥१२)'चाँद ठूला जुनेली जगत् भो ।छुनै त्यहाँ त्यो परीले सफा अङ्गलाई ॥दिई चारु लच्का घुमाई नचाई ।अहा ! कामगाना शशीमा सुनाई ॥(१२)यता चन्द्र हाँसे, उता फूल हाँसे ।मरुल्लोल छन् वल्लरी फूल-आशे ॥रँगी पङ्ख वासे, उता एकनासे ।सरिच्चालले लोक कल्लोल गाँसे ॥(१४)सबै पुष्पले कामवास्ना निकासे ।रँगाएर छाती सबै साध्नु छासे ॥मिही भित्रको प्रेरणा गन्ध मासे ।कचौरे बने क्वै, कुनै छन् गिलासे ॥(१५)हरा वृक्ष हाँसे सबै दुःख नाशे ।झरी झर्न लाग्यो वनैया बतासे ॥जुहारी अकाशे परी दिव्य हाँसे ।!टिपी स्वर्ग-हीरा नयाँ माल्य गाँसे ॥(१६)
झझल्झल् झझल्झल् छ झल्कीरहेको ।मरुल्लोल कल्लोल छल्छल् छ छलछन् ॥
जहाँ जून टल्पल् छ चल्मल् चलेर ।ककल्कल्, नयाँ कल्पना कल्कलाई ॥
(१७)यता स्वर्गका अप्सरा छम्छमाए ।मिही झिम्किने चालले चम्चमाए ॥उता वायु नै गन्धले झम्झमाए ।यता रङ्ग नै राप भै रम्रमाए॥(१८)“सधैँ के तपस्या ?” भनी पालुवाले ।नयाँ कामको रङ्गकी बैंसवाली ॥भरीलो नशादार चाफपल्यद्वारा ।गरी वायुको आड पाई इशारा ॥
(१९)चुमे पातले पात त्यो प्रेरणाले ।9000 कटक नाम ली गन्धवाह ॥गा का छ ००७ ।
गिज्याई मुस्क्राई ॥
(२०)भने च्याखुराले “छ सौन्दर्यभित्र ।अहो ! मारको मोहनी क्या विचित्र ॥त्यही स्वर्ग देखिन्छ, त्यो हो समाधि ।अरू शून्य हो, शून्य वैकुण्ठगादी ॥”
(२१)त्यसै स्वर्ग ओर्ल्यो तपस्या गिज्याई ।परीरूप भन्थ्यो “सबैले मलाई ॥सधैं खोज्दछन्, साधु ! संसार त्यागी ।नदेख्ने नटिप्ने सबै हुन् अभागी ॥”
(२२)
झरे झल्किई निर्झफरी शीकराणु ।सुधारश्मिका वन्य मीठा मरुत्मा ॥मिल्यो जूनमा शब्दमाघुर्य सारा ।झन्यो कानमा दिव्य पीयूषधारा ॥
(२३)परी भन्दछिन् निर्झरी झैं बनेर ।सबै ग्रामका शब्दका माघुरीमा ॥
(२४)तिनी मुस्कुराएर नाचेर आइन् ।
बन्यो स्वर्ग प्रासाद आनन्दलाई ॥पहीलो त्यहीँ ब्यूँझियो प्रेमनामा ।
कुनै तत्त्व मीठो दुवैका नशामा ॥
(२५)सबै विशवमृचार भो प्रेमलाई ।ब्यूँझिए काम सौन्दर्य पाई ॥पहीली उषा फुल्न लागी गुलाफी ।उठे। राम-बुट्टा बनी छिर्बिराई ॥। (र६)महाशून्यमा तारका झिल्मिलाए ।फुले चाँद नालाहरू झल्मलाए ॥सबै कोयलीले वनै खल्बलाए ।जसै कामले रङ्ग राम्रा रेँगाए ॥(२७)शाशी-मोहले मुग्ध बन्छन् चकोर ।नदी चल्दछन् प्रेम बेली विलोर ॥जुहारी नबने हेर तारा उज्याला ।चढे इन्द्रका कण्ठमा प्रेममाला ॥(२८)
सबै सत्य पग्ली शशीमा सुधा भो ।
त्यही दिव्य सौन्दर्यले स्त्री बनाए ॥असत् बीच लज्जा बनी चारु लाली ।
भयो नृत्य नै जिन्दगी नाम खालि ॥
(२९)“लताकेशमा रेशमी पालुवा छ।मुगा ओठ मेरा, गुलाबी कपोल ॥नशामा छ नाला उषालाल लोल ।ममा प्रेम गर्ने छ को आज ? बोल ॥(२३०)म ता माधुरी सत्यको मोहनी हुँ ।म आत्माहरू खिच्न आएँ झरेर ॥सबै स्वर्गका तर्फ बोलाउँदी छु ।असत्को तपस्या अरू हुन्छ हेर ॥(३१)नछोए असत्ले जगत्मा मलाई ।बडो लाजले भाग्छ आत्मा डराई ॥भए प्रेम सच्चा म लैजान्छु स्वर्ग ।नजान्ने कुनै प्रेम गर्नै मलाई ॥
(३२)म देखेर जो मोहनीले छुँदैन ।उ आत्मा जगतमा सजीवै हुँदैन ॥तपस्या म हुँ, ईशकी भै सिँगार ।अरू कष्ट हुन् हेर फुम्रा अँगार ॥
(३३)तपस्वी हठी शून्यमा पुग्छ मेरो ।भुली मोहनी, गर्व ली तुच्छ सार ॥सबै सिर्जना डग्मगाएर काँप्छे ।सभ्यता बन्छ कालो अँगार ॥(३४)
४0
“म बोलाउँदी भै तिमी बोल प्यारा !
तिमी बोल्नुमा स्वर्ग आधार लिन्छ ॥न ता रुन्छु सारा जगत् नै जलाई ।
सुने फुल्छ सारा जगत्को भलाई ॥”
(२५)
भरेका सुगन्धी सफा शीतभित्र ।
सबै कौमुदीका कणा बोल्न थाले ॥सुनी कल्पना योग धिक्कार्न लागिन् ।
तपस्या डराई अखूतर्फ भागिन् ॥
(३६)
तपस्वी बने लट्ठ, आँखा खुलेका ।
भयो प्रेरणा आधि बोलाउनाको ॥दबाए त्यसै भाव लज्जा उठेर ।
दुवै नेत्र भन्थे 'नछाडे मलाई ॥'त्यहाँ एक फुल्का भयो '
एक एक उल्का ।
बसका करा क्यै सुनायो कराई ॥नराम्रा कुराका सबै त्रास पस्दा ।
उनी तर्सिइन् “लौन नी” भन्नलाई ॥नशा किर्किरी भो, भयो ढक्क छाती ।
“बचाक कुनै” भन्दछिन् ती “मलाई ॥"
(३८)तपस्वी उठे गर्न रक्षा प्ररीको ।तिनी 0०03“ पिन पाई लजाई ॥जसोरी कनै वल्लरी ।बडौ वृक्षको आड लिन्छे समाई ॥(३९)भयो स्पर्श त्यो कान्तिको झै धरामा ।जहाँ कैमुदीका सुधा वर्षनाले ॥सबै रोम जस्ता मुनामा हजारौं ।नयाँ कम्प लिन्छन् भिजेका कणाले ॥
(४०)
तिनी प्रश्न गर्छन् "कहाँबाट आयौ ?कहाँबाट दार मिष्ट ल्यायौ !
परी हौ कि कोही कि देवी उज्याली !नढाँटी तिमी बोल सङ्गोच फाली ॥"
(४१) .उनी लाम्चिला नेत्रका ती कुनाले ।यसो हेर्न लागिन् झुकी लाज मानी ॥यता लाजका हात ब्यूँझी सँभाले ।पछ्यौरा उता लकिँदा बिर्सनाले ॥(४२)हरे ! के छ यो कामिनीका कलामा !सबै षट्पदी छन् फुका कोपिलामा ॥तरी उर्भिवाला अनोखी तरङ्ग ।वसन्ती मरुत् खोज्दछन् दिव्य अङ्ग ॥(४३)सुगन्धीपना बैंसको ठाँट पारी ।महामोहको मोहनीतुल्य भारी ॥कलीलो लिई ओठ फुल्दो छ सारा ।तपस्वी लगाई छखुट्टै किनारा ॥(४४)भई मोहनी ईश लद्ठ्याउँदा छन् ।कुनैमा सुधा दी कुनैमा विषै दी॥कुनै आसुरी कामले लट्ठ पर्छन् ।पिई मर्त्यताको सुरा यो अनादि ॥(४५)महात्माहरूबाट दृष्टान्त पाई ।अजेया ,यिनी छन् भनी बैंसलाई ॥तपस्यापरी सुन्दरी चट्ट छोडी ।सबै भज्दछन् कामिनी भुन्भुनाई ॥(४६)
झिना झुन्झुने स्वर्गका तारलाई ।मिलाएर बोल्ने कलाको मिठाई॥तपस्याहरू लाख गर्थे तथापि ।म पाए सधैं सुन्न ती कान थापी ॥(४७)तिनी भन्दथिन् बीन झैं हन्झुनाई ।सबै कोषमा शब्द पीयूष ल्याई ॥त्यहीँ फेरि चाली उछाली उचाइ ।सबै सप्तक स्वादुका शान्द छाई ॥(४८)“म ता मेनका स्वर्गकी नाचनानी ।थिएँ अप्सरा देवताकी बयानी ॥वसन्ती थियो नृत्यमा लाल बाग ।जहाँ देवता भूङ्ग झै झुल्न लागे ॥(४५)म लाली हुँदा लाजका फूल फुल्थे ।यहाँ यी घरामा गुलाबी बयानी ॥झरी सूक्ष्म झल्का त्यही गानबाट ।सुधा भर्दछन् कोयली कानभित्र ॥(५०)थियो नाटघशाला जहाँ देवबाला-हरू निर्झरीका हँसीला जुहार ॥टिपी शब्दले गानमा दिव्य सार ।भरी नाचमा जोड्न खोज्छन् सिँगार ॥(५१)त्यहाँ नाच गर्थेँ सबैका अगाडि ।निशाकज्जली मोह झै केश छाडी ॥त्यसै कालमा मर्त्यले सम्भझिनाले ।गित्यो आँसु मेरो त्यहाँ हृद् छुनाले ॥(५२)
वहाँ प्रेममा भावना मात्र हुन्छन् ।जहाँ प्रेम सच्चा घराभित्र हुन्छन् ॥भयो दिव्य भावानुसारी रुलाई ।त्यहाँ हर्षको नाचमा झन् मलाई ॥(५२) ।उठ्यो इन्द्रको वीर भौँमाथि आँधि ।र आज्ञा भयो 'छैन तेरो समाधि ॥धराको वियोगी हरामा गएर ।बसेस् खालि खल्लो कुरामा रहेर ॥'(५४)म बलेँ त्यहाँ च्याँठ लाग्यो अनन्त ।अँध्यारो पसै झैं थियो दिग्दिगन्त ॥यहाँ कोयली शान्द खल्लो सुनेर ।म रै रै भएँ आड शून्यै भएर ॥(५५)म नाचूँ र गाउँ भने झै भएछु ।भरै झै दिशामा यहाँ रङ्ग रङ्ग ॥थपूँ मञ्जरीमा सफा कल्कलाई ।भयो वेदना झैं सरित् सल्सलाई ॥(५६)कला सम्झिएँ सत्यको भाव भर्ने ।भयो भित्रको प्रेरणा गान गर्ने ॥यहाँ चालमा दिव्यता नै नपाई ।भयो सक्सकी नाच्नलाई मलाई ॥(५७)तिमी फूलका बाहुलीबाट गाला ।पुस्ता फुल्ने छिपाएर लाली॥'अरू के भनूँ के भनूँ' को मिठास ।भई चल्मलाई बनिन् चित्र खास ॥(५८)
खुल्यो चाँदनी चारुको निस्कनाले ।त्यसैबीच चाँदी किनारा उज्यालो ॥सबै प्रेमका भावका कोपिलाको ।लिई चारु उक्साइको गन्ध छाले ॥" (५९) ,सबै बैंसका लाज लाली सुराले ।शशी झै परीमा शशी मुस्क्राइन् ॥मिही व्यङ्ग्य जस्ता गुलाबी सफाइ ।' लिएका अनौठा नबोल्ने कुराले ॥(६०)सुधासङ् लिएको सुधारशिम छाई ।खुल्यो दिव्यता बाटुलो झल्मलाई ॥कलीलोपना हास्यमा कल्कलाई ।प्रभाको सफा नव्य संसारलाई ॥(६१)हरे ! देख्न पाए तिमी बुभन सक्थ्यौ !रहेछन् केती स्वर्गमा झिल्मिलाई ॥बनी च्याखुरा नेत्र भै मुग्ध दोटै ।नबोलूँ नबोनूँ पि भो मलाई ॥(६र)जुनेलीपनाले बने झैं सजीव ।थियो नेत्र पानीभरी कल्कलाई ॥यसै उड्दछन् की दुवै नेत्र मेरो ।तिमीतर्फ भन्ने छ झस्को मलाई ॥(६३)भए चित्रकारी भरी रङ्ग भारी ।त्यही चाल झल्का सफा ठिक्क पारी ॥जुनेली दिई दिव्य पानी उतारी ।जगन्नेत्रमा मोज दिन्धें म भारी ॥(६४)
हरे ! सक्छ को खिच्न रेखा मिहीन ।
परी इन्द्रमाया जगत्मा दिएन ॥सधैँ कल्पिनाको लिएका मिठास ।
भयौं तिर्सना मूर्ति झैं चित्र खास ॥न साफल्य पायौं न बन्छौं हताश ।
(६५)
न मिल्ने, न खुल्ने, न फुल्ने, न गन्ने ।
सबै चीजको झै तिनी छन् मिठास ॥लता विश्वकी श्री सफा दिव्य पाई ।
फुले झैं हिले झैं छुँदै स्वर् बतास ॥
(६६)छ जो नेत्रको नीलिमामा चढेकी ।उज्यालो नटी दिव्य सौदामिनी भै ॥घना केशको मेघ चढ्दा हिमाल ।यहाँ नाच गर्थी बनी दिव्य ज्योति ॥(६७)कुरङ्गीहरूका हरा राज्य रङ्गी ।वनैया कलेजी कलीला मुनाले ॥ननोलेर बोल्थे त्यसै भल्किनाले ।मुगाओठ राम्रा मिही झल्किनाले ॥(६८)त्यहाँ ब्रह्मको अमृता$नन्द झल्की ।तपस्वी रमाए सुधा दिव्य टल्की ॥त्यहाँ खोज आफ्नो पुग्यो सिद्धिचूली ।भए मुक्त ज्यूँदी जगज्जाल भुल्दा ॥(६९)लिए हात आहा ! लता झैं कलीलो ।शाशीको सफा बाहुली झैं हँसीलो ॥जहाँ पुष्परेखा नशादार राम्रा ।छुँदामा नशामा नशा झैं दगुर्छ ॥(७०)
' तपस्यापिपासा नुभ्यो बाहुलीमा ।' त्यहाँ चुम्नको चारु आनन्द चाखी ॥
रप्तीला भएका तिनी बोल्न थाले ।सुनिन् लज्जती लाजकी मेनकाले ॥
(७१)
“तिमी मोहिनी ईशकी ० तु ल्य ।सबै विश्वकी माधुरी क अमूल्य ॥
तिमी चाँदनी छौ निशाभित्र काली ।जगद्द्योतिनी दिव्य ज्योत्स्ना उज्याली ॥
(७२)तिमी चाँदनी छौ म तिम्रो चकोर ।तिमी तारका छौ म पानी विलोर ॥तिमी फूल प्यारी म ता बासना झैं ।यता दिव्य स्वप्ना, उता सम्झना झैं ॥
(७२३)तडित् झै तिमी छौ म ता मेघमाला ।तिमी श्री जगत्की म ता भाग्यज्वाला ॥तिमी वल्लरी वृक्षको प्रेम मेरो ।तिमीमा जगत् बाटुलो हुन्छ फेरो ॥
(७४)तिमी दिव्य सौन्दर्यकी छौ पयोधि ।म हूँ उर्मि आनन्दको पूर्णिमामा ॥म हूँ शैल फुल्दो तिमी स्वर्णचूली ।वहाँ झक्लियो स्वर्णको नै बिजूली ॥
(७५)तपस्या सबैकी तिमी सिद्धिदेवी ।तिमी अप्सरा छौँ म ता पादसेवी ॥म चाहन्नँ है इन्द्रको राज-छत्र ।म नेता जगत्को यिनै नेत्रभित्र ॥
(७६)
ममा प्रेम राखे दयाकोमला छौ ।
म रच्नेछु यो कुञ्जमा विश्व एक ॥कुरा मात्र तिम्रा बनी बीजतुल्य ।
जगत् रोपिएला उज्यालो अमूल्य ॥
(७७)नसौं आज हामी जहाँ वल्लरीले। .बनाई जुनेली सफा पुष्पकुञ्ज ॥हवाका सुगन्धी उज्याला हिलोर ।सुखी रोमका स्पर्श दिन्छन् चुमेर ॥हरा भ्याउमा लोल कल्लोलतुल्य« बगे झैँ सफा कल्कलाई विलोर ॥”(७८)तिनी लाज मानी त्यहाँ मुस्कुराइन् ।सबै स्वर्ग पृथ्वी उज्यालो गराइन् ॥“म जस्ती निकम्मा” भनी नेत्र तर्छिन् ।“निकम्मा कुरा मात्र जान्ने म जस्ती”भनी खिल्खिलाई सबै दुःख हर्छिन् ॥
(७९)“म यस्ती निकम्मा छु नाजोर व्यर्थ ।तपस्वीहरूको अरू नै छ अर्थ॥मकुण्डी भनी फ्याँक्दछन् स्त्री भनेर ।महात्मा परीलाइ तुच्छै गनेर ॥”(5०9)यही व्यङ्गयमा इन्द्रजी माथि हाँसे ।त्यहाँ मुस्किई वल्लरी स्वर्बतासे ॥नटी चम्चमाए उज्याला अकासे ।सदा मुस्कुरे नृत्यका माल्य गाँसे ॥(5१)यहाँ छन् धरामा अनेकौं अभाव ।
कडा दुःखदायी स्वभाव ॥यहाँ फूल काँढाविना राखिँदैन ।बिनाआँसुको नेत्र कोही हुँदैन ॥(२२)
तिनी चिन्तिता झैं लिएकी झुकाई ।
मलीनोपना फा सिँगारेर लाई ॥त्यहाँ थप्दथिन् “प्रेममा आँसु भर्छन् ।वहा रे, भनी भन्दथे क्या ! मलाई ॥”(दर)“नटुट्ने पनि प्रेम हुन्छन्" भनेर ।झुकी काननेरै गई क्यै बुझाई ॥हवाले चुमे झैं गरी भित्र ईर्ष्या ।“चुमे लोभले हल्लिँदो केशलाई ॥(५४)तिनी झस्किइन् भन्दछिन् मुस्कुराई ।सबै रोम छन् भाव नुभने मलाई ॥यही मर्त्यको हो पहीलो छुवाई ?-त्यसैले अनौठा र नौली भएर-भयो चट्ट के के भए झै मलाई ॥(८५)यसैबीच दोटै पसे कञ्जभित्र ।रँगीलो वसन्ती सुखो ठाउँ पाई ॥त्यहाँ कोपिला फुल्दथे जूनलाई ।हवा चोर्दध्यो वासना चल्नलाई ॥(८६)सफा कल्पनाकञ्जमा चाँदनीको ।बसेका कलाकार भै झन्झनाई ॥हरा सिर्जनाको सुवासी हवामा ।बसे लेखनी चित्र-मूर्छा बनाई ॥(८७):त्यहाँ भन्दछिन् मेनका “भै अकेली ।अनेकौं धरात्रास हुन्छन् मलाई ॥अकेली हुँदा नन्दने बागभित्र ।म निर्भीक हुन्थेँ सुरागान गाई ॥
(८८)
वहाँ कामको वासना देखिँदैन ।सबै छन् कला मौनमा मस्त हाई !यहाँ कर्कशा मर्त्यता स्पर्श-लोभी ।हवाका झिना हात लाग्छन् मलाई ॥(५९)बहाँ भेद देवी तथा देवताको ।छ राम्रा कला सिर्जना गर्नलाई ॥सुवासी त्यहाँ प्रेमका भाव भझीना ।यहाँ टिप्दछन् फूलले- बासनामा ॥"(९०)सुनी काम लज्जाहरूमा बिलायो ।बनी स्वादु आनन्द अर्कै रमायो ॥वहाँ थप्दथिन् मेनका “दिव्य नीति ।विना बाँधले राख्छ आनन्दरीति ॥(९१)सधैं दिव्य इच्छा कतै छैन बाधा ।त्यहाँ सिर्जना गर्दछौं स्वप्नलाई ॥यहाँ बाँधिएकी धराचक्रभित्र ।बनिन् आज यी खुम्चिए झैँ मलाई ॥(९२)जसै उड्नको प्रेरणा पङ्खभित्र ।ममा कुृत्कुती दिन्छ आफ्नो विचित्र ॥उज्यालो कलाकारकी स्वप्नतुल्य ।म पाञुँ त्यसै उड्न स्बेच्छा-पवित्र ॥
(९३)न ता बाँधिएकी म भै फूलतुल्य ।सबै ओठ भै मूक हा ! वैलिनेछु ॥सफा प्रेममा स्वर्ग पृष्वी हुनाले ।म बस्नेछु सच्चाइले नै छुनाले ॥(९४)
१०
नहोस् बद्ध इच्छा प्रभो दिव्यप्रश ।हओस् एकली यो सजीली प्रतिज्ञा ॥'तिमी उड्न खोजे म छोड्नेछु फेरि ।म बाधा गरी राख्न चाहन्नँ' भन्ने ॥”
(९५)सुनी भन्दछन् ती तपस्वी विलासी ।“सबै शग्द हुन् सिद्ध तिम्रा विकासी ॥न यो प्रेम मर्ला न ती पङ्ख उड्लान् ।विषादी कुनै आँसु झै भै अकाशी ॥"(९६)परी मेनका ती नजीकै भएर ।क्रा गर्न धालिन् यसो टाँस्सिएर ॥जसोरी सता फुल्न स्वेच्छा मिलेकी ।जहाँ स्वर्ग सम्झी उहीँ टाँस्सिइन्छे ॥(९७)त्यहाँका क्रा गर्न लागे समस्त ।हरे ! जिन्दगी नै नहोला समस्त ॥यही चित्र हेरडँ यनी आज मस्त ।सुनूँ भित्रका कानले सुस्त सुस्त ॥(९८)
[]
पञ्चम सर्ग
यस्तो नन्दन-बागमा अन रमी मीठा लिँदा स्पन्दन ।आनन्दी मनले नसे दुइ जना स्वःसौखका छन् दिन ॥बन्दो कुड्मल फुल्दथ्यो हृदयको संवादसौगन्ध्यमा ।बेली एक भई दुवै दिल फुले पाई हवेली त्यहाँ ॥१)चल्छन् वन्य समीर मन्द गतिका आनन्दमा मन्दमा ।हुन्छन् रङ्ग अनङ्ग वाणहरुमा भूङ्गादिका सङ्गमा ॥स्वादु स्पर्श प्रसून शीतल लिँदै ती छालको छन्दमा ।आनन्दी वनका सुगन्ध मनका छर्छन् फुली रङ्गमा ॥(र)उड्दा स्वर्ण-पखेरु चारु दिन छन् लाली सुनौलासँग ।गालाबीच गुलाफको छ मदिरा प्यूँने परीका रँग ॥प्याला फूल छ, चाँदनी रस भरी पड्खा छ हाँगाभरी ।कल्लोली मृदु अप्सराहरु नटी छन् नाच्न कल्कल् गरी ॥(२)राम्रा वन्य क्रा सबैतिर त्यहाँ स्वादिष्ट छन् रञ्जन ।मिल्छन् पुष्पसुरा र मूल, फलका आनन्दका व्यञ्जन ॥त्यस्तो प्राकृत मञ्जरी रँग फुटी हिल्दा लतागेहमा ।पाउँ बस्न त नन्दरथें त्रिभुवनी राजा भई रङ्गमा ॥(४)
चिल्लो आसन भो हरा मखमली औ मेनका कामिनी ।फुल्दी कोष्ठ यता लता सुरभिता प्यूँदी सुधा चाँदनी ॥राम्रो स्वर्गसमान कानन कुटी जो प्राकृता$५भूषण ।मेरा मित्र, सचित्र भित्र मनमा यो मात्र होस् चित्रण ॥(५)झुल्दा छन् सब हिल्ल हिल्ल हँसिला हाँगा तथा वल्लरी ।फुल्दा छन् रँग रश्मिका कति धरी बास्ना भरी भै झरी ॥झल्झन् गर्दछ शीत पुष्प ्रीतुको वर्षा परी झर्झरी ।पानी रोकिदिने हरा छत फ््ली रङ्गीन भै माधुरी ॥श्नुट्रा जून छिरीबिरी मुख परी तेर्सी बनिन् सुन्दरी ।(६)फुल्दो हार छ बाटुलो र हेंसिला पुष्पाङ्गिनीले रची ।नुट्टा भर्दछ व्योममा र मनमा त्यो दृश्य हेर्दा सजी ॥यौटा शावक साथमा सरस त्यो साक्षी छ लज्जा दिन ।गाई नित्य तरङ्गिणी छ सरिता सानन्द सम्भाषिणी ॥(७)नाच्छन् चित्र विचित्रका छ बहिनी जो नामका छन् त्रतु ।सातौं स्वर्ग पुन्याइ सर्व सपना लाखौं भरी माधुरी ॥कस्तो वन्य सुगन्ध शान्त वनको एकान्तको शासना ।के मिल्ने तपबाट चीज र अरू ? के दिव्य आश्वासन ?(८)हाँसी काल दगुर्छ चारु पदमा कल्लोलका चालमा ।नाच्छन् भाव मिठाससाथ नखरे नाच्दा परी तालमा ॥लुर्कन्छन् हँसिला जुहार हरिया पन्ना सजी सालमा ।विश्वामित्रसमान बन्न कसको भाग्यै थियो भालमा ॥(९)त्यस्तो वन्य कटी, विलास रसिलो आनन्दको नन्दन ।घेरै रोज बगिन् तरङ्गसलिला यो काव्य झैं गुन्गुन ॥लागेछन् सहकारमा फल, चुसी माधुर्य त्यो , ५००५ ।लज्जा भो दिन एक ती यु्वतिमा जदकले अङ्गको ॥(१०)
झन् झन् कोमलता लिएर मुखले छाला भयो पातलो ।
लज्जा मुस्किन खोज्छ झै हुन यो बाक्लो बनी व्यर्थमा ॥नाना भित्र सुषुप्ति झैं स्मृतिहरू दिन्थे कता कृत्कृती ।
भागूँ क्यार अगाडिबाट उनको जस्तो गराई कति ॥
(%)धेरै रोज बिते बसेर वनमा अर्कै फुटी मञ्जरी ।अर्की कोकिलले गला सरसले गुँज्दी छ वन्यस्थली ॥मीठा जन्म लिने अनेक कुसुमी नानीहरू ब्यूँझिए ।केही कष्ट नभै वसन्त त्रतुमा आमा भइन् मेनका ॥
(१२)देख्तामा शिशु काखमा युवतिको राजर्षिमा ज्ञान भो ।केही क्रोध उठथो झनक्क मनमा सन्ध्या रिसाएसरि ॥चाँडै नै तर अगिन शान्त हुने गो ठण्डा बनी क्यै अलि ।हाँसे मुस्स सुधांशु झै घनहरू थाड्ना बनेका दिन ॥
(१२)औँलालाइ चुसी बनेर हँसिली हाँस्दी दुवै नेत्रले ।गूँ गूँ गर्न तयार दुग्धमुख ती सानी सफा मोहिनी ॥सग्ली सुन्दरता सलक्क रसिला राम्रा छिटा अङ्गको ।देखी दङ्ग हुँदा झसङ्ग मनमा भस्के त्यहाँ ती ग्रषि॥
(१४)लागे सोच्न “डगेछ स्वर्गपुरमा के इन्द्रको आसन ?[१५०० बिगार्न शान्त तपमा के मेनका यी भरिन् ?लौ परेछ ! नारद डुबी मायाविषे विष्णुको ।आश्चर्यान्वित दृष्टिले वरिपरी हेर्थे म उस्तै भएँ ॥"(१५)चुट्की दी चुचु ! साथ चारु नयनीलाई हँसाईकन ।“घाई- बन्न त आज सक्तिनँ शिशो ! थाङ्ना सह्यारीकन ॥पापा खोज्न म जान्नँ जान्छु तपमा" भन्छन् उठी ती त्रषि ।थाड्ना बादलमा प्रभानिकर झैं छाड्दा गुलाफी हिउँ ॥
(१६)
। 0 $
सानो कड्मलपड्खमा मलयका हावा परीले घरी ।
नाघी शैल-उपत्यका, नृपतिका सीमा अनेकौं थरी ॥उड्दो झैं मधुमासमा तुहिनका श्रीपेचका देशमा ।
आइन् पड्ख चलाउँदै सुरनटी बोकेर ती बालिका ॥
(१७)लज्जाले मुख लाल भो तर जसै दाढी सफा कण्वको ।देखिन् चाह कमी हुने उटजमा, धूवाँ उठी घुग्रिँदो ॥फर्किन् थोर यता हवा मलयको बोक्दी गुलाफी शिशु ।मीठो चुम्बन दी थपक्क वनमा राखी त्यहाँ मुस्किइन् ॥
(१८)छोपी चादरले मिहीन पतला ती बालिकाचन्द्रिका ।राखी फूल सुगन्धदार तकिया पारी बडो कोमल ॥हेर्थिन् ती रजनीसमान नभकी ओर्लेर पृथ्वीतिर ।आफ्नै बालशशी लुटुक्क घनमा फुल्दो महाशाखमा ॥
(१९)“बच्ची छौ सुरसुन्दरी चुस तिमी यी दूध मीठा स्तन ।
मालिक ना प्रकृतिका खाए सबै व्यञ्जन ॥मेरो दिव्य सुषमा- पाई बढे फूल झैं ।आफ्नो चाह चुसी हवा र वनमा राम्रो फुले फूल भै॥
(२०)कोही जन्तु न त्रास दिन्छ शिशुमा छौ प्रेम झैं सुन्दरी ।तिम्रो शैशवयोग्य पोषण दिने हुन्छन् धराका परी ॥हिंसा विस्तृत प्रेमसाथ सबले पोषेर संवर्डन'राख्नेछन् महिमा जुहार पृथिवीकी छौ भनी मोहन ॥
(र१)मीठा तत्त्व मिली त्यहाँ कुसुम छन्, छन् बीज राम्रा जहाँ ।चान मुल्य छन् धरा पनि जरा पोस्दी यहाँ स्वर्गका ॥खाली बीज पर्छ हुनु है ! छन् पङ्गमै पङ्ज ।कालो व्योम सिँगार्न फुल्दछ शशीनामा सुधावारिज ॥(रर)
हिंसाका जगमा छ शैशव जहाँ यो दिव्यता पाउने ।
त्यस्तो बालमिठासको अमृतमा छन् सिंह भोकाउने ॥छाडी शावकलाइ बालक यहाँ ती सिंह आत्मा पनि ।
देख्छन् शैशवको अहिस्रकपनाको स्वर्गको मोहिनी ॥
(२३)एकै केन्द्र छ ऐशभित्र दिलमा सारा त्यहाँ भाइ छन् ।हिंसा नै तमको विकार नुझिने छन् दिव्य क्या सूचना ॥आत्मा हेर, विभिन्न रूपहरुमा ती फूलमा जन्तुमा ।एकै ऐक्य सहानुभौतिक गुँथे क्या प्रेमका तन्तुमा ॥(२४)भाषा एक छ प्रेम शब्द रसिलो जो भित्रका भावमा ।सुन्छन् नुभन समर्थ छन् ७ जु हरू यो प्राकृतोद्यानमा ॥जे बोल्ने मन गर्दछन् कुसुमले लिँदो ओठले ।सो टिप्दै मुखरी छ मानव-चरो त्यो शैशवी खोजले ॥
(२५)यत्रो विश्व बनाउने छ करुणाको दिव्य तस्वीर झैं ।आनन्दै दिन जीवमा गगनमा तारा भन्यो झिल्मिली ॥सोही कँद्छ मुना, छिनो छ मसिनो कुँद्ने जगन्माधुरी ।खाना दिव्य खुवासलिन् प्रकृतिले नानी परी सुन्दरी ॥(२६)यो शिक्षालय हो सबै कुसुम छन् रङ्गीन अध्यापक ।पानी दिव्य खुलेर अक्षर सफा छन् रोज नै पाठ यी॥खुल्दो प्रेम समष्टिसार रसिलो साफल्य हो पाठको ।हामी नित्य परीक्षित प्रकृतिमा छौं प्रश्नले आठको ॥(२७)आत्मा मानव चुस्छ ओठ कलिला यी पुष्पका सुन्दर ।ताराबाट झभझल्किँदो छ महिमा जो बन्छ विश्वम्भर ॥गर्छन् खुस्खुस कानमा अनिलले सन्देशको चारुता ।पन्छी गर्छ क्रा त्यही अघिहरू जो खोज्न छन् बेपता ॥(र्)
जो छन् नाश हुरी बडा प्रकृतिमा भूकम्प उल्काहरू ।त्यस्तामा पनि शस्त्रर्ूप उसका छन् दिव्य प्रेमी क्रिया ॥सानो सुस्त छिनो लिएर करमा केँहो छ सौन्दर्यको ।प्रेमै मात्र पछाडि प्राप्त बुझियो यो नीतिको विश्वमा ॥
(२९)रोगैमा पनि शुद्धिका कति क्रिया देखाउँछन् लक्षण ।डोरामा शिव नीतिका उड्भरी झल्की प्रभा-मोहिनी ॥कालै हो यदि राह ता अमृतको क्या दिव्य त्यो अक्षर ।हाम्रा कण्टक दुःखका कसुमको भर्दो छ पत्तीहरू ॥(३०)धोका हुन्न कहाँ कतै प्रकृतिमा हे दिव्यताकी शिशु ।बुभ्नेलाइ बिरादरी तरु, लता, कल्लोल पन्छी पशु ॥मिल्ला त्यो मह जो अनेक कसुमी मौरीपरी हाल्दछन् ।जो मीठो मृदुभाव खोजहरुका मौनीहरू जान्दछन् ॥
पन्छीले सुरकी लता फुलिदिने जानेर प्रेमी बनी ।हेर्चाहासित बोलमा खोजी महान् प्रेमको ॥हेर्नेछन् शिशुलाइ जन्तुहरुले इशाराहरू ।जेले ती पशु पाउँछन् हृदयमा आत्मा-सुखी आबरू ॥(३२)यी शिक्षा शिशुकानमा मधुर दी छोडी चलिन् ती परी ।हाँस्दै पङ्ख ७७० कुसुम झैं वैशाखका अन्त्यमा ॥औंलाले भुइँमा भर यसो उचाल्दी तन ।उड्नालाइ तयार भै नजरमा पानी भरी हेर्दछिन् ॥
(३३)मौरी झुम्मिगएर कृञ्ज त्यसमा मीठा गिराए मह ।मीठो भुन्भुन तत्त्वपू्ण शिशुको आत्मा बन्यो सौरभी ॥टिप्तै स्वादु मुना फुरुक्क वनमा "खान्छौ कि नानी ?” सरि ।लाग्यो शावक चर्न चारु जननी जान्थी पिलाईवरी ॥
(२४)
नौलो स्वादु जगत् अनन्त छ मुना ट्ना त्यहाँ गुन्गुन ।नाच्छन् नाच वसन्तका छुनुमुनु स्वच्छन्द वल्ली शिशु ॥
“बाँहाँडोल" गरेर फूलहरुले बोलूँ कि नोलूँ गरे ।पन्छीले नभबीच नवृत्यहरुले बोले बनी फर्फरे ॥
(३५)"को को हो" सित कोकिला मृदुगला सोध्थी सुखी चञ्चल ।"पाक्यो काफल"सोद्धछन् खग सुनी हाँस्थे फुकी कोपिला ॥लागै खेल्न अनेक पातसँगमा क्या पासली पोसनी ।साना ढुक्कुर कुर्लिए हृदयमा कुर्क्र् गरी कोरली ॥
(३६)फुल्थिन् लाल उषा सुवर्ण सुषमा स्वर्गीयता साथमा । ७खोली लाल गुलाब-बाग सुरको त्यो स्वर्णको देशमा ॥झर्थे जूनपरी मुसूमुसु गरी आधूत छन् वल्लरी ।हीरा लुर्कन लाउँदा वनभरी ती रातमा भल्लरी ॥
(२७)पन्ना प्रस्फुट त्यो वसन्त अतुको कुँद्थ्यो छिनोले कुनै ।हीरा खेल्न विभिन्न रङ्गहरु छन् भूस्वर्ग गर्ने वनै ॥टुक्रा वारिदका बनेर सपना त्यो नीरमा उड्दथे ।पग्ली पड्ख त्यहाँ बिहानपखमा मोती बनी गुड्दथे ॥
(२८)छल्कन्धिन् जल ढहिकदा किरणमा भङ्गीमयी निम्नगा ।झल्कन्धिन् अनि माधुरी प्रकृतिकी चल्मल् गरी रत्नदा ॥बल्कन्थिन् कलिला नशा लहरमा लाली बनी कल्कली ।ढल्कन्थिन् जब स्वर्ण साँझ वनमा वैकुण्ठको झल्झली ॥(३९)ताजा स्वादु हरा रँगीन मदिरा पोख्थे त्यहाँ अप्सरा ।बन्धे ती रँग ओठमा कसुमका बैसालु चढ्दा सुरा ॥टूना सूक्ष्म लिने मुना पनि फुटी, स्वप्ना बनेकी धरा ।मीठा बन्य तरङ्ग रङ्ग दगुरी गर्थिन् विरङ्गी कुरा ॥(४०)
४७
ओँखा भर्दछ चाँदनी हृदयले प्पयूँथिन् सुधा तन्तनी ।साना ती घुँगुरा विचार शिशुका नाच्थे त्यसै छन्छनी ॥बोल्थे भयाउ, शिला बनी जलगला त्यै माधुरी गुन्गुनी ।जो बोल्छन् शिशु छालले जलधिको माधुर्य झै फन्फनी ॥(४१)राम्रा हास्य टिपी सिँगार तिनका राम्री छ वन्यस्थली ।सिक्छन् भाव टिपेर उड्न सहजै साना चरा चञ्चली ॥हेरी घूँघर रङ्ग घुम्रिन सिकी जो पल्लवी माधुरी ।हाम्रो यो अनुमान हुन्छ सबको हो सूत एकै थर ॥(४२)शायद् पल्लव जन्मिए सब जहाँ ती बालका ओठ छन् ।शायद् जून झझल्किए पनि जहाँ ती नेत्रका ज्योति छन् ॥शायद् विष्टप जन्मिए पनि जहाँ राम्रा उठे भावना ।एकै चीज छ भित्र बाहिर जगत् भन्ने छ सम्भावना ॥(४३)हाम्रो शैशव मानवी प्रकृतिको हुत्केन्द्रमा जन्मियो ।एकै पोषणले भयो मधुर यो, ती भावले भझुम्मियो ॥पाई स्पर्शा बजे चरा, गिरि नदी त्यस्तै त्यहाँ छोड्यो ।एकै नै महिमा मिलेर सबले दूधालुको दोहियो ॥(४४)यौटै चित् छ समस्त रश्मि रँगिँदो त्यो रङ्ग होरी हुँदो ।बल्दो धप्प छुँदो शशी, रबि कहीं खोला बनी भांग्नैदो ॥दीप्ति झलक्क त्यस्सै मिही
झल्की दी झल्किइदिँदो त्यस्सै मिही मुस्किँदो ।फुल्दो फूल बनी रहस्य भवको खोली मिही फुस्किँदो ॥(४५)
छाडूँ क्यार ! नयान आज शिशुको लामो छ ढाक्ला जगत् ।झल्ला झल्ल खुलाउने अलि यसो कामै छ मेरो फगत् ॥ती सानी वनकी सुचारु दुहिता त्यो कुञ्जमा शीतल ।बढ्छिन् कोमल मोहनी शिशु लिँदी आनन्द शाकुन्तल ॥(४६)छ|
षष्ठ सर्ग(सग्विणी)
मेनका हेर्दथिन् भावले सुन्दरी ।बालिकालाइ ती मालिनीतीरमा ॥आउँथे प्रेरणा दिव्य आनन्दका ।चन्द्रका रशिममा स्वर्गदेखिन् झरी ॥
१)घामको उष्णता चम्मिँदा मुस्किने ।फूलका मुस्मुसे शान्त जादूहरू ॥चक्षुमा बालको पस्दथे सुस्तरी ।ओठ आनन्दले सुस्त मुस्काउन ॥(२)रङ्गका वस्त्रमा बास मग्मग् भरी ।रेशमी पातला पुष्पका शानले ॥दक्षिणी वायुको राहमा डाकिने ।गुन्गुने गानका पङ्ख छन् भृङ्ग ती ॥दै
(३)आउँथे झुण्ड भै वल्लरीमा सजी ।पुष्प पीयूषको एक गोला त्यहाँ ॥पुष्पका स्नायुका चाँदनीका सुधा ।तप्त तप्काउँथधे ओठमा नालको ॥(४)
चन्द्रमा टिप्नको चाहमा बाहुली ।फ्याँक्दथिन् पाउ ती फेरि कल्लोल झैं ॥मालिनीतीरका छालका शन्दले ।केलिकौतूहला बालिका बन्दधिन् ॥(५)तारका झल्किँदो झूलमा नीरको ।चम्किँदा चक्षुका चारु चम्काइले ॥चञ्चले चालले सुन्दरी: बालिका ।हेर्दथिन् स्वर्गका मेनकाका सखी ॥(६)वायुले झस्किँदा स्नायु ती पातका ।दिव्य आनन्दका स्वप्नमा सुत्दथिन् ॥पुष्पको कोपिलातुल्य ११०२. ०१चक्कु ती चुम्दथ्यो सफा ॥(७)वायुमा वन्य ती वासले बेलिँदा ।पालुवामा हुने हिल्नको प्रेरणा ॥केलि आनन्दको त्यो हवेलीविषेनालका चालमा तालमा ल्याउँध्यो ॥(८)एक लाली चढ्यो पश्चिमी फेरमा ।सान्ध्य आकाशको पक्षमाला धरी ॥पूर्वको गण्डमा ।दिव्य सङ्घारमा स्वर्गको उघििँदो ॥
(हुस्सु झै पातको चारु पोल्टो भरी ।तारकाका लिई दिव्य दानाहरू ॥मिर्मिरे पस्दछिन् द्वार कर्के गरी ।शौलका श्रृङ्गमा स्वर्णका स्वर्गको ॥
(१०)
लाजको लालिमा भालमा झल्किँदो ।दूरदेखि पुरन बना स्यन्दन ॥
टाप सप्ताश्वका पूर्वमा ।झस्किइन् स्वर्गका रत्न चोरीवरी ॥
फो)देख्छ चोरी त्यहीँ कण्वको चक्षूले ।स्नान सिद्देपछि ध्यान त्यागीकन ॥फर्किंदो फेरमा स्वर्गका द्वारमा |एक तारा झरी भझल्किँदा नीरमा ॥(१२)इन्द्वका चापका रङ्गका गिन्तिले ।अश्व जोती डटे सूर्यले स्यन्दन ॥दिव्य सम्राट् बनी पूर्वमा हाँस्दछन् ।अन्धका शैलकाँ ती विजेता बनी ॥(१२)बाफको दुर्ग जो रौप्य भै बस्दथ्यो ।स्वर्ण भो पूर्वमा शैलको शृङ्गमा ॥सत्यको रोशनी दिव्य सौन्दर्यमा ।जिन्दगी सूतमा रबङ्गिए झैं अहा ॥१४)ध्यानका चक्षुले कान्तिमा स्वप्निल ।देख्न लागे तिनी भूषण ॥मेघ सारा बन्यो दिव्य गलत ।नीर त्यो रङ्गमा झल्कियो आनन ॥
(११)गौपिनी झैं बने फूल ती चञ्चले ।अप्सरा बन्दछन् गाउने ती चरा ॥वेणु झै बज्दछन् प्रातका रशिम ती ।सात रङ्गी बनी दिव्यको ग्राममा ॥(१)
६२
“स्वर्ग खुल्दो छ यो पूर्वका द्वारमा ।कृ्ष्णका कान्तिको पाउने माघुरी ॥सत्य सौन्दर्य हो मोहिनी विश्वको ।स्वर्गको द्वारको दिव्य आह्वान यो ॥(१७)जान्छ टाढा कतै स्वर्गको देशमा५दिव्य सौन्दर्यको स्वर्णको देशमा ॥कान्ति हे सुन्दरी ! शान्तिकी मोहिनी ।चित्त मेरो खिँची लग् परै पूर्वमा ॥”(१८)यत्ति बोली तिनी ' काँसका फूल झैं ।धोबिनीको ध्वनि स्वादिलो पाउँदा ॥शीतका बिन्दुको झल्लरी, कान्तिमा ।वृक्षशाखा हुँदा बढ्दछन् झन् अघि ॥११२)
आज लौ नाजले लाज छोडीकन ।
पेट नै भर्नको रक्तको काजमा ॥पूर्वका साजका माभ सौन्दर्यको ।
शान्तिको सूचना तोड्छ झम्टीकन ॥
(२०)
एक तर्सी रुँदी आँसुवाली चरी ।
बालिका नीडकी त्यो पहेँलीचुचे ॥जिन्दगी कालले झसिँटदा आउने । ,
कम्पमा रुग्र्गे पड्क तर्सी एँदी ॥
(२१)“ए नछो ! ए नछो ! छोडिदे ! छोडिदे !हा नलुछ् ! हा 00:90 जिन्दगीका भुवा ॥फूल झैं कोमला सुन्दरी ।”शान्द यस्तै गरी कण्व लागे पछि॥(रर)
“क्रूर हे कालको भाइ- नङ्ग्रा हुने ।भो नच्यात् ! भो नच्यात् ! पुष्पको पात त्यो ॥
जीवना६$५नन्दको कोमल स्पन्दन ।ढुक्ढदुकाई छिटो त्रासले भो, नमार् ॥
(र२)हाय तप्क्यो हरे ! रक्तको निन्दु नै ।लाल हिंसा धराबीच बुट्टा बनी॥शान्तिको सूचनातुल्य यो कान्तिमा ।क्रूर के डस्दछस् ईश्वरैको मुटु ?
(२४)योनि फेर्, योनि फेर् शाक खाने बनी ।मूल खाने बनी लै फलाहार तँ ॥मांस नै भक्ष्य जो भन्छ त्यो क्रूर हो ।लाश खाने लुखी लाज छोडीकन ॥(२५)हाय हा ! हाय हा ! हाय हा! हाय हा!"तर्सिई बाज त्यो छोड्छ त्यो बालिका ॥चीँ चिचीं चञ्चुले पक्क पानी भजी ।फूल गुच्छा बनी लाज थोप्ला लिँदी ॥
(२६)
गै उठाए त्यहाँ कण्वले बालिका ।
आर््द आँखा हुँदी क्रूरका पापले ॥देखिइन् बालिका अप्सराकी त्यही ।
कुञ्जमा फूलको गर्दथिन् कन्दन ॥
, (२७)त्रास संसारका दूर छाया बनी ।
बालको त्यो बिलौनाविषे सुस्तरी ॥आउँदा चित्तमा मेघका पड्ख झैं ।
वारिवर्षा गरी ती बिलाप्थिन् त्यहाँ ॥
(२६)
६४
अहो ! कोयली अप्सराकी मुहार'।बिजूली गल छु झै उज्याली ॥0000 ०००३ बनेर ।विलागीरहेकी चुहाएरः आँखा ॥" (२९)
उषातुल्य राम्री उदाई सबेरै।सफा भालमा स्पर्श गर्दी हिमाल ॥
“नयाँ व्चुमिएक भुवाले सिँगारी ।योनि पाता ती 'कोरुकार॥
(३०)
। ! कुनै नीडबाट ।उचरी स्वर्गकी आज पृथ्वी झरेकी ॥ङँदी फूलकी कोकिला बासवाली ।
फुलैकी चरी ! आँसु पाछर्धौ सिँगार ॥
(३१)अहा ! कोस लामा भिजेका परेला ।दुवैबाट झल्काउँदी रत्न दाना ॥परी एकलो ठाउँको त्रास रुन्छयौ ।नजानी रुँदो शब्द जो भन्छ,“आमा” ॥(३२)पि पिपिलूपिल् तिमी दुःख मानी ।ममा डिदछयो आड पाएर नानी ॥म बूढो बनूँ चोर तिम्रोकिक्यार ?कुनै छैन आधार यो ठाउँमा र ?
(३२)
06:०० नयाँ पुष्प जस्तै प्रभाती ।तिमीलाइ चोर्ने म हावासमान ॥
कुँदाएर लैजान्छ आनन्द मानी ।जहाँ गौतमी चाउरी छन् बयानी ॥कनै शौल जस्ती मुजाले पुरानी ।(३४)
मानो वृद्ध हिमालले तप गरी ध्यानी बनी रातमा ।बोक्छन् काँधविषे उषा-छवि हुँदा लाली, (प्रभाती शिशु) ॥(छोरी दिव्य प्रकाशकी नवविषे आकाशमा एकली) ।हाँसी पश्चिम नै कँदेसरि गरी आए घरैमा श्रषि ॥(३५)वल्ली बेह्टिन गै रँगी कुसुमले राम्रो थियो झोपडी ।सानो स्वर्गसमान पूर्ण सुखको कम्ती हुँदा चाहना ॥छाएको खरले बिहङ्गस्वरले मीठो हवा शीतल ।पाएको वनबाट, घाम कलिलौ ओह्ेर न्यानो गरी ॥(३६)हाँस्दा फूल वसन्तका यश बनी बास्ना हवामा भरी ।हिल्थे केशर वुक्षका वरिपरी 'आक' भने झैं गरी ॥“को को हो' रव ली बली वनप्रभा आँखाविषे कोयली ।चिन्दी झै वनबालिका, विहगकी सङ्गी फुली बागमा ॥(३७)दूनाको हरियो सुस्निग्धपनमा पानी भरी रङ्गले ।छाएकी, वनपुष्प सुन्दर सजी मार्तण्डको अर्घमा ॥हीराका चय विश्ववन्द्र रवि जो हुन् पद्मिनीवल्लभ ।लिन्थे वन्दन शुष्कपत्रसदृशी ती गौतमीको त्यहाँ ॥(३5५)“ल्याएँ यी ललिताङ्गिनी मुसमुसे मुन्द्रे परी-बालिका ।आविष्कार सुगन्धका पवनकी वन्य प्रभा स्वर्गकी ॥स्वप्ना झै वनको प्रसूनवदनी, कल्लोलकी केलि थी ।विश्वामित्र र मेनका दुइ मिली, राम्री बनेकी जुनी ॥"(३९)यस्ता शब्द सुनेर भै चकित ती चम्किन् त्यहाँ गौतमी ।ठदट्टासाथ भनिन् “थिई कि त कुनै प्यारी रखौटी परी ?गाला लाल सुपुष्ट सुन्दर हुने राम्रा सफा अङ्गकी ।आफैंले तपको गरी निहुँ कतै ज्ञन्मन् कि यी बालिका ?”
(४०)
६६
“प्यारी गोबर गौतमी छ चुनरी बूढचाइँको भूषण ।खुम्ची भूसरि सुन्दरी मुखभरी लिन्छथौ सुखी चाउरी ॥फुल्छन् काँस बनेर केश हिउँदै पर्दा तुषारे रँग ।टूना या, पतली तिमी यदि घरै बस्ने अरू कोसँग ?(४१)चोखै बन्छ हिमालको हिउँ झरी छाती भरी सुन्दरी ।यो आँखा दुइका सुधांशु छवि झै छौ झोपडीमै तिमी ॥बूढो प्रेम बढी बसी नजरमा गर्दै तुषारस्तुति ।लेला आड प्रगाढ नै लगुडको के खोज्नु मैले परी ?(४२)पाको फूल छ केश, अङ्गहरु छन् तिम्रा मिहीँ पातला ।उड्छथौ पड्ख लिई विचारहरुमा तन्द्राहरूमा झुकी ॥तिम्रो त्यो नखरे सिपालु छ छिटो नाच्ने अझै आँखिभौं ।हामी प्रेम अरू परीसँग कहाँ पाउँ र के गर्दछौं ?”(४३)यस्ता बात सुनी तिनी हँसमुखी गाली दिँदी दृष्टिले ।“पारी सुन्दर यो असुन्दरपना क्या छेड गर्ने” भनी ॥“आङ छचानु यहाँ, कठै ! कति बछयौ एकान्तमा एकली”भन्दै “चुक्चुक' साथ हात दुइले पक्डिन् धुँगा फूलकी ॥(४४)“कस्तो सुन्दरता बिछट्ट रसिली हाँस्दी नयाँ कोपिला ।लालीदार मुहार हेर हँसिलो, मानो वसन्ती उषा ॥बोल्दो लोचनले गुँगूँ गुँगुँ गरी कल्लोल झैं गुन्गुने ।आधा शाब्द लुकेर अर्ड बुझिने वाक् बोल्दछिन् फूल झैं ॥(४५)बस्दामा वनमा महाविजनमा माता पिता दूर भै।तर्स्यौ क्यार अलीकता त मनमा हे चाँदनी स्वर्गकी ॥मीठो चुम्जनसाथ आज दुहिता मेरी बन्यौ है भनी ।अप्नाएँ मृदुलाधरा वदनले हाँसेर स्वीकार द्यौ ॥”(४६)
यस्ता मिष्ट गरी कुरा गुच्छा तिनै लीकन ।गाभा फै सुनकी 2791 बोक्दै झुलिन् गौतमी ॥आमाका सब भाव जो प्रथम छन् हावा झुलौना बनीपार्ने छुन्मुन फूल विश्ववनमा नानी सिँगार्ने भ्रए ॥
(४७)
के यो विश्व बनेर केत समय को चाचा र श्ङ्घार हो?झूलमा ॥स्नेहले चहाल्से शिशुसारा पनन मल की रम्ने कला ॥
(४८)बाँडौला र कुसुमका हाँगाहरूका सब ।भुरेबोच " वर्षशुरुमा पासलीपोसली ॥
हावाका त्कुत चाचा, चरी चक्चकेअनेक छन् प्रकृतिमा वात्सल्य नै विश्व हो ॥(४९)00 र” म के” भनेर श्रषिले अर्द्धाङ्गिनीसाथमा ।भनिदिइन् क्या भाव राम्रो फुरी॥“राम्रो सूफ गन्यौ” भनेर त्ररषिले लेखे नयाँ पातमा ।चिल्ला पिप्पलको हवासित सदा उछलेर मर्मर् लिने ॥(५०)न्यानो आँगनमा वसन्त ज्रतुको सफा सुन्तला ।षत जराराह लिई आनन्दको, पडिखदा ॥चाल कि ८4. प्रल्लव पन्ना हिलेका दिन ।हँसिली मुमा प्रकृतिको देखाउँथिन् ती शिशु ॥(५१)मानो रत्नससान वृद्ध तरुका हाँगाहरूमा परिन् ।गम्काईकन गौतमी चमचमी चम्किन् त्यहाँ बालिका ॥पारी शीतल शान्त चित्त उनको भन्थिन् कथा स्वर्गको ।नानीमा सुरदेशको अलिकता पानी भरेकी चरी॥
(५२)तोतो बोली ॥” यो छ सारा 2 जीगुन्युन् गर्ने काव्य सङ्ेतद्वारा ॥खेलै सि खालि सौजन्यलाई ।ग्थय्या, थय्या” स्नेहको "हाइ हाइ !”(५३)
६७
सप्तम सर्ग(उपजाति)
सानी उज्याली वेनबालिका ती ।
हालेर जादूमय स्वप्न जाली ॥बन्थिन् तरङ्गीपट भाँति भाँति ।
अनेक राम्रा मृदु भाव काती ॥
१)हेर्थिन् वसन्ती कलिदार डाली ।कल्लोल झैं स्वर्णप्रभातमा ती ॥आनन्दका पाउ छिटा. उचाली ।(र)दिन्छन् मुना, पल्लव, पुष्प, ताली ।विहङ्ग बोल्छन् रसिला क्रा ली ॥छन् वल्लरी नै उनलाइ आलि ।चन्छन् हवाले मृदु अङ्ग चाली ॥
(२)कल्लोलले निर्मल नृत्यवाली ।नाला बगेका गिरिकुम्जभित्र ॥पाषा छ तोते नवपल्लवीय ।वसन्त झैं शब्द हुने मुनामा ॥(४)
रेखाहरूको नव कोपिलाको ।मुनाहरूका मृदु चालबाट॥आकाशका सुन्दर मेघबाट ।भाषा छ बग्दो तिनको अचम्म ॥
(५)जो भाव बन्छन् हरिया र रङ्गी ।
वसुन्धरामा नव ररश्मद्वारा॥
ती भाव राम्रा मसिना मिहीन ।छन् रेखिएका दिलमा नवीन ॥
(८६)ती चारु प्यारी वनकी कमारी ।% आनन्दकी शासनमा हरीयो ॥007024०- कहीं फूल कहीं चरा ती ।$भ्रास लिएर जाती ॥(७)जो सिर्जनाको झलमल्ल ज्योति ।सेतो भई राप, बनेर मोती ॥निशापरीका घन केश काला। .,भरी सधैं झल्मल छन् उज्याला ॥(दद)हामीहरू नाम दिएर तारा ।जो हेर्दछौँं झल्मल नित्य सारा ॥ती रत्न देखेर शकुन्तला ती ।प्रवाह लिन्थिन् कति भाँति भाँति ॥(५)परीहरूले सपना दिएर ।मिठासको स्वप्नसुसार गर्थे॥प्रभाततारा सुनतुल्य आशा ।अनेक राग्ना दिलभित्र भर्थ ॥(१०)
६९
उषा उज्र्याली घनकेशवाली ।सुवर्णवातायनबीच बत्ती ॥बाली, जसै “स्वागत अंशुमाली ।”भन्थिन, हवाभित्र सुगन्ध हाली ॥भन्थिन् तिनी "स्वर्ग खुल्यो मुमाको ।”गुलाफबारीहरुको सुगन्ध ॥सुँघेर बग्दी सुनमा सुगन्ध ।
फो)(वसन्ततिलका)ऐनासमान हलपी जनलतुल्य साफ ।निष्पाप शुद्ध दिलमा नभएर ताप ॥मानो त्यसै छ प्रतिबिम्बित हेर स्वर्ग ।आनन्दको सुन सुगन्ध लिएर भल्की॥(१२)नालासमान तिनका पद नृत्य गर्छन् ।चाञ्चल्यको सरल सुन्दरता लिएर ॥जान्छिन् जहाँ शिशु घुमी मृदु कल्कलाई ।,फुल्थे त्यहाँ कुसुम नृत्य गरी रमाई ॥। (१२)जादूनिकेतनसमान समस्त विश्व ।आनन्दको छ जसको गहिरो रहस्य ॥जो रूपरङ्गहरुको छ अनन्त टूना ।त्यो बालनिम्ति छ अरू सब दुःख भन्छन् ॥(१४)जो साधुले भजिरहे युगसम्म लाखौं ।जो भाव दुर्गम सधैँ छ सरस्वतीको ॥जो भोग्छ ईशपति बाल बनेर आई ।त्यो भाव क्या सुलभ दिव्य छ हाइ हाइ ॥
(१५)
पन्ना छ पल्लव जहाँ, जब नन्छ मोती ।मीठो कथा छ विधुको मुख, दिव्य रोटी ॥भाषा नुझिन्छ खगको अनि नाटकीय ।त्यो बाल्यस्वर्ग छ अहो ! सहजै स्वकीय ॥(६)जो पात एक महलैँसरि दिव्य ठानी ।बन्छिन् अनन्तसित गद्गद दिव्य रानी ॥नानी जहाँ जलदले छ चमक्क चारु ।आनन्दका महल हुन् शिशु नै फुलेका ॥(१७)छन् प्रौढभाव उनका मनमा मुना झैं ।स्वप्ना छ प्रौढ निपना मृदुकल्पनामा ॥ती रङ्ग रङ्गहरुमा दुनियाँ बनेर ।निग्रिन्छ फेरि नवता लिन चारु हेर ॥८१८)बोल्छन् प्रबाल तरुका उनसाथ सुस्त ।खोलेर ओठहरु सुन्दरता प्रशस्त ॥“संवादबीच दिल शैशवको छ मस्त ।अज्मेर उत्तर अनेक सुनाउँछिन् ती ॥(१९)देखेर ऐक्य.सन रूप र रङ्गभित्र ।जो भाव टिप्दछ क्रा मृदु आँकुराको ॥मीठोपनासँग समाउँछ भित्र छाती ।त्यो भाव लग्छ अझ क्यार कि स्वर्गमाथि ॥(२०)निर्जीव छैन तटनेर शिला सलक्क ।जो हुन्छ चारु लहरी जलको झलक्क ॥त्यो गर्छु भाषण मनोहर कल्कलाई ।आनन्दको मुट्ुसितै लय नै मिलाई).(र१)
विश्वासको मृदुलता जुन हो मुना झैं ।जो नित्य हुन्छ हरियो सुरबागभित्र ॥खस्दैन आँधिहरुबाट, ढलेर जाँदा ।ठूला महीरुह, यिनीसँग त्यो छ भित्र ॥(रर)
मनाएका कटक र विचारधाराछिन 2 जेल लिन्छ अडान बिव्य॥देखेर मूर्ति प्रभुका सब रूपभित्र ।आनन्द झै मधुर ज्योति लिनै विचित्र ॥(र३)आनन्दको मधुर ज्ञान अनन्त. निल्ने ।जो हुन्छ साधु, आरषिमा सहजै नमिल्ने ॥पृष्वी समस्तकन हाल्दछ दिव्य जाली ।जादूसमान मृदु गुह्य प्रभा निकाली ॥(२४)आँखा अनन्तसित गर्छ कुरा चमक्क ।घप्किन्छ दीप दिलमा क्षणमै धपक्क ॥बन्छन् कथा सरसतासित चारु छन्द ।ती शान्त शुद्ध मुटुमा लयदार गन्ध ॥(२५)जो व्यास हुन् शिशु थिए शिशुलाइ सारा ।त्यो दिव्य भाव सब हो शिशु चारु धारा ॥झल्किन्छ त्यो प्रगतिमा | 2९३३ झल्ल ।जो भावमा विवध छन्, शिशु छन् त्यहीँ नै ॥
(२६)पार्कैमत्यो तय ता यदि आज थोर ।बन्थे परी, ॥£] स्वर्ग नलाइ बेर ॥जो कल्पना छ प्रकृतिप्रभाकी ।
विश्वाससाथ सब विश्व उ राज गर्छै ॥(२७)
हामी त्यहाँ मधुरिमासित स्वर्ग पाई ।पूजा गरेर दिलले जलसाथ हेछौं ॥छन् बालनृत्यहरुले सब स्वर्ग टम्म ।कल्पद्रुमादि जसमा लटरम्म फुनल्छन् ॥
(२८)बिग्रिन्छ प्रौढहरुको जन बुद्धि सारा ।वर्षिन्छ हेर जगमा प्रलयाग्निधारा ॥त्यो कालमा शिशु अविकृत शान्त हाँसी ।रोक्नेछ क्यार ? गति कारणको विनाशी ॥
(२९)त्यो इन्द्रको धनुपछाडि दगुर्न खोज्ने ।देखेर सत्य खँदिलो नभबीच औँँचा ॥जो भावको गति छ त्यो यदि आज पाउँ ।यौटा नयाँ निगम यो जगमा बनाउँ ॥(३०)खेली कँदेर छरिता पदसाथ नाची ।हाँसेर हेर जगतैकन यो उदासी ॥आह्लादको रस भरै कि भनेर ईश ।आए बनेर शिशु गर्न सुचारु लीला ॥
(३१)यो दुःखको जलधिमा यदि मिल्छ एक ।आनन्दको लहर रश्मप्रसन्न चारु ॥तारा कतै छ तममा यदि जिन्दगीको ।त्यो हो वसन्त मुजुरा, शिशुता शिखारु ॥।: डर): [सानी शकुन्त-सँगिनी हँसिली भएर ।पन्छीहरूसँग मिलीकन बार बार ॥उद्द्थिन् सुवर्णनभमा सुप्रभातभित्र ।रङ्चीनपड्ख मनमाफिकले विचित्र॥
(३३)
देखिन्छ ईश्वर त्यहाँ शिशु छन् जहाँ यी ।श्रीकृष्ण छन् ञ्रषि कुनैकन पातमाथि ॥चिल्लो हरा मृदुलता नव पालुवाको ।पाएर ईश्वर बसे शिशुरूप बन्छन् ॥(२४)यो कोपिलाकन सुगन्ध दिने जरामा ।हो स्वर्ग, हैन जलरशिम यहाँ धरामा ॥त्यो शब्दको मधुर तान थियो चरामा ।तोते मिठास अझ छैन कि स्वर्गमा नै ॥(३५)यो काँचको घर न हो बहुरत्न-छाना ।छन् इन्द्रका धनु विभूषण रङ्ग नाना ॥प्रत्येक रश्मि रविको पनि हुन्छ झल्ल ।त्यो कल्पना अझ छ रङ्ग दिने झलल्ल ॥(३६)के फूल् हुन् र कविजी जग-सिर्जनाका ।आदर्शरूप दिलका मृदु गुह्यवाला ?मेरा निमित्त शिशु नै सब फूललाई ।जित्छन् सुगन्धमय जीवन दिव्य पाई ॥(३७)ती अप्सरा र नृपकी दुइ-अंशवाली ।पृध्वी र स्वर्गकन साथ लिएर घुम्छिन् ॥आनन्दलाइ क्रषिको तपको गिज्याई ।आनन्दतुल्य खँदिलो नव स्वर्ग लिन्छिन् ॥(३०८)दाढी सफा सकल ज्ञान छुने हिलाई ।“नानी” भनेर जब कण्व पुकार गर्थे ॥नानी दुवै चमकले दुइ स्वर्गतुल्य ।हेर्थे मनोहर बनी क्रषिमा प्रफुल्ल ॥(३९)
त्यस्ती जुहार घरमा हँसिली हुनाले ।टूनासमान छविदार॒ गयो अँधेरी ॥दारिद्रय नै धन भयो र कुबेर हाँसे ।लक्ष्मी बसिन् अब मिलेर सरस्वतीमा ॥(४०)ती गौतमी पनि बनी जननी तिनैकी ।शिक्षा अमूल्य दिलको सब स्वर्गभन्दा ॥मीठा प्रभावहरुका अब आज पाई ।छन् मस्त, गीत रसिला उसमा सुनाई ॥
(४१)मारेर सुस्त ठुँग् मस्त हुँदी ठिटीका ।मुद्रा मुनासरि सुकोमल केशमाथि ॥ती बाललाइ पृथिवी जननी बनेर ।बूढी लुटुक्कसँग फूल बनाइलिन्थिन् ॥(४२)राम्रा कथाहरु सुनी ञ्रषि कण्वबाट ।राम्रो लिएर शिशुचाल रमाइलोले ॥ती कल्पनासरि भइन् रसिली सजीव ।देखेर झल्ल सन जो त्राषि थोर देख्थे ॥
(४३)यौटा थियो घरबिषे मृग सानु बच्चा ।कच्चा उमेर दुइको अब प्रेस सच्चा ॥बढ्दै गएर दुइ साथ बसेर वार्ता ।गर्थे, बुझेर मृगशावक दङ्ग पर्थ्यो ॥(४४)तारा विभातहरुका सरि एकली भै।एकान्तमा मृदुमुखी पनि हाँसिदिन्थिन् ॥यौटा प्रभा सुनहला तब विश्वमित्र।स्वप्नासमान नव जागृत बन्न जान्ध्यो॥(४५)
(अनुष्ठुप)अनसूया तथा 'चारु' अर्की एक प्रियम्वदा ।खेल्थे साथी भई तीन हाँगामा पुष्प झैं बनी ॥(४६)रानी पारी तिनैलाई ताज फूल बनाउँदै ।सैँगारी नाच्दथे आफू, मानो विपिनका परी ॥५४७)वलुन्धरा कतै नाच्थे कतै “छम् छम् छनानना ।”पुष्पका तालमा नाच्थे सुखतुल्य सबै जना ॥(४८)बिहा गरेर ती खेल्थे “चारु' राजा बनीकन ।रानी शकुन्तला बन्थिन् प्रजा बन्धे अरू जन ॥
(४५)(शालिनी)यस्तै लीला बाल्यमा चारु खेली ।मीठो पाई सौख्य जस्ती हवेली ॥चोरी गाना मालिनीका उज्याली ।बढूथिन् हाम्री अप्सरारूपवाली ॥(५०)
जूनै जूनैबाट मानो कुँदेकी ।दु फूलैबाट मानो ननेकी॥राता गाला दीर्घ आँखा उज्याला । 'विश्वश्वी झै प्रातमा चारुचाला ॥(५१)बढ्थिन् हाम्री बालिका दिव्य राम्री ।तोते बोली अप्सरा शान्द घोली ॥झुप्रोलाई एक थुप्रो जुहार ।जस्तो पारी खूप भारी कुमारी॥(५२)
(सग्घरा)नाच्दी कही उज्याली चपल मधुर छन् बोल तोते तरङ्गी ।बढ्थिन् ती मालिनीका तट निकट हुने भावमा दिव्य रङ्गी ॥सङ्गी पन्छीहरूकी मृगशिशुहरुकी तारकामा उमग्गी ।रङ्गी रङ्गी अनेकौं मृदु लयहरुमा बग्दछिन् चित्त-गङ्गी ॥(५३)ढङ्गी ढङ्गी तरङ्गी रँगरँगहरुका खेलमा चित्त बल्ग ।उल्लङ्घी ती कहीले जनकवचन नै जो छ त्रीडाप्रसङ्गी ॥इन्द्रेणी रङ्ग-भड्गी लहडहरुविषे खोज्नकी स्वादुसङ्गी ।रङ्गीचङ्गी विहङ्गीसरि दिनदिन नै बढ्दछिन् चित्तचब्गी ॥(५४)भाषा तोते छ मेरो अधखिल अधरा अन्धकारै छ भित्र ।त्यस्ती मीठी उज्याली विहगशिशुसँगै दाँजिँदा आज भित्र ॥जो जो लेखेँ सकेको कनिकुथिसँगको यो विषै क्यै विचित्र ।झल्का पाए उज्यालो नजर दुइ त्यसै चिम्लिनोस् भूलभित्र ॥(५५)
[]
अष्टम सर्ग
लि जती शकुन्तला ।
कुसुम । कान्त-कुन्तला ॥
चपलं चालकी दीर्घलोचनी ।ललित लालिमा-युक्त मोहनी ॥
१)वदन बान्किलो हास्य सुन्दर ।विहगगानकी मन्जुमन्दिर ॥रँग प्रवालका, ओठ पातला ।दशवसन्तकी दिव्य पातला ॥
(२),सलिलकेलिकी कान्ति झल्झल ।मघुर गानकी कल्कल ॥मृदु गुलाबमा शीत विन्दु झैं ।पतित, झीलमा चारु इन्दु झै ॥
(३)चपल वीचिफैँ कुटे “० नी ।दिव्य न सताले तिनी ॥मधुर चालकी छन् स्वतन्त्रता ।विपिन-बालिका केलिमा रता ॥
(४)
ललित चानले लोलमञ्जुला ।सरल शान्त छन् ती शकुन्तला ॥
हरिणनृत्यको फुर्फुरेपना ।रङ्ग कोपिलाबीच चल्दथ्यो ॥
(५)कुसुम पढ्ख भै मिष्ट बोल्दथ्यो ।फूल भै शान्त ॥प्रकृतिमा मिली नाच्न आरतीपहर आठ छन् चम्चलेक्षण ॥(६८) ;,बाल-केलिको स्वर्णकाल छ ।प्रौडको जगत् धूलिजाल छ॥जनकभावले भू. प्रकाशित ।नव सिँगारले हुन्छ भूषित ॥
(७)छ र अनन्तमा खेल्नको मन।रङ्गमञ्च भो स्निग्ध प्राङ्गण ॥अवनि छन् भुरुड् व्योम झिल्मिले ।चपल गानमा तारका बसे ॥
(८)कुद र खेल हे वन्य बालहो !मधुर गानले स्वर्ग बन्छ रे॥सत्य फुल्छ रे हिल्छ चल्छ रे ।मधुर शानमा खेल्छ डुल्छ रे ॥(९) बरनव सिँगारकी छन् वसुन्धरा ।रवि भजी रिडी नृत्य अप्सरा ॥लय र तालमा तारका परी ।हृदयकन्दरा बस्दछन् भरी ॥(१०)
भ्रमरभित्रको मिष्ट भुन्भुन ।छुनु हरा जगत् नाच्छ रे यहाँ ॥जनक सुन्दछन् बन्न गद्गद ।सृजनमाधुरी-बीच षड्पद ॥
(%)शावल सिर्जना ईशले गरे ।किन त ? बालका नृत्य हेर्न रे ॥सुख शिला भरी फुल्छ जिन्दगी ।पयर पाउँदै नृत्य गानको ॥पर)कुसुम-ओठमा नव्य नाद छन् ।छ जत नृत्यका पाठ बन्दछन् ॥स्वप्न बोट झै बनी ।किरण केलीमा फुल्छ जिन्दगी ॥
(१२)भावना मिली बढ्न फुल्नको ।मघुर वासना पाउँछिन् तिनी ॥मृदु प्रियम्वदा चारुचञ्चला।सखि तृतीय ती द्रेषहीनता ॥११४)मृद् शकुन्तला छन् चतुर्थ यी ।दश-वसन्तकी कान्तकुन्तला ॥.छनन छन्न छन् छम्म छम्ममा ।जल छचल्किने शस्यतीरमा ॥(१५)मधुर कुञ्जमा जून छकिँदा ।झम्म झाँगमा पत्रपुञ्जमा ॥विपिनका परी नाच गर्दथे ।सरस रङ्ग भै पत्र हेर्दथे॥
(१६)
छलल छल्ल छल् छाल गर्दथे ।टलल टल् टपल् चन्द्र झर्दथे ॥पुलिन सज्दछन् नृत्यवाद ती ।कथन भज्दछन् क्या रमाइला ॥(१७)यस्तै खेल कुरा गरी बसिरहे ती मालिनीतीरमा ।आफ्ना स्वप्न अनेक शब्दहरुमा मीठा सुनाईकन ॥जँचा चन्द्रमुहारले मुसुमुसू, सौन्दर्य छाईकन ।.सुन्ध्यो स्वादु कुरा जगत् सब बनी क्या चाँदनीको वन ॥(१८५)ती साना मसिना झिना मृदु मुना टूना कुरा गन्गन ।बोकी स्वादु-स्वना नदी सब कुना भर्दै मिहीँ गुन्गुन ॥जूनेली जल भन्झने लहर ली आनन्द भै दोगुना ।पार्थिन् वीर प्रसूनका छुनमुना, रत्नार्णषणी कामना ॥(१९)“को दुष्यन्त ?” शाकुन्तकी सखि त्यहाँ सोध्थिन् सफा चाखले ।“राजा रूप प्रतापका र गुणका छन् सन्तका पालक ॥ती दुष्यन्त दिगन्त-कीर्ति, दिलका छन् कान्त, ती शान्त छन् ।फिँज्दै प्रान्त र अन्त अन्त जगमा वासन्तिका वासना ॥”(२०)भन्दी चारु भइन् हलक्क अलि क्यै चाँडै बढेकी ठिटी ।आनन्दी शिशुसाथ नन्दनक्नाका बीच: सौगन्धमा ॥फुल्दो कुड्मलतुल्य छन्द तिनको गर्थ्यो सुगन्धी कुरा ।दुष्यन्त प्रभुका अनन्त यशको जो सन्त पाल्ने थिए ॥
(२१)“हात्ती छन् सुनका छुने गगन रे ! बाबै ! सिँगारीकन ।चढ्छन् रे ! अनि इन्द्र नै थरहरी काँपेर झुक्छन् अरे ॥सारा सागरका जुहारहरुका छन् हार रे सुन्दर ।मीठा बाग फुली बिहारहरुका छन् रम्य रे मन्दिर ॥(रर)
दर
छन् चाँदीहरु चन्द्रतुल्य ढुकुटी झल्झल् गरी झल्किने ।रातै हुन्न अँधेर रे महलमा हुन्नन् अमा नै अरे ॥हीरा स्वच्छ भरीभराउ घरमा इन्द्रेणि झैं पर्छ रे ।खोलामा पनि बग्छ रे सुन झझल्भल् बालुवातुल्य रे ॥(र३)रत्नै फल्दछ रे अनेक रँगको सारा बगैँचाभरी ।छाना नै पि अरै गजबको !” आँखा यहाँ चम्किए ॥गर्छिन् शान ु्व समुच्च करले, “आकाशभन्दा पनि ।ठूलो रे, सुनको बिहानसरिको झल्झल् उँचा रम्य रे ॥”(२४)भन्दा चाख लिएर चन्द्रवदनी हेर्छिन् महान् नीरमा ।त्यो अत्युक्ति चन्द्रनभमा मुस्काउँदा छन् मृदु ॥हाँसिन् सत्वर छै 2248 तारङ्ग ती बालको । ३टिप्दै गुन्गुनसाथ "सत्य सब हो” जस्तो गरी जूनमा ॥.(२५)“बूढा छन् त तिनी ? सफा लहरिँदो दाढी यहाँ लुर्किने ?हाम्रा कण्वपितासमान वयका सारा कुराका घनी ?जो सोधे पनि भन्न तत्पर बनी गर्ने तपस्या पनि ?आँखा बन्द गरी बसेर जगतै देख्ने खुलस्तै पनि ?”(२६)
" भन्छिन् एक "छ ओठमाथि उनको जूँगा त मुस्लो सखे !
हाम्रो उभ्रिदिदैन क्यार !” यतिले खिल्खिल् बने ती सबै ॥ती बस्छन् दरबारमा झिलिमिली आनन्दका सारमा ।रानीलाइ दिई जुहार कतिका हीराहरू हारमा ॥(२७)भारी हुन्छ सिँगारका झिलिमिली हीरा सितारा भरी ।पाई नित्य तयार मिष्ट गठिला नाना परीकार ती ॥घप्कादार जुहार भझल्मल गरी. बस्छन् नचाई परी ।मीठा तार सितारमा नित गरी भझङ्ककार लाखौं थरी ॥(रद)
“त्यस्तो के अनि चारु ? लौन म सुनूँ ? के के अरू गर्दछन् ?”भन्दै प्रश्न उठेर नेत्र दुइमा क्या ! मोहनी भर्दछन् ॥ती देख्छिन् सपना बनाइ निपना छायासितै जूनको ।“रानी भन्न सुयोग्य छौ” जब सुनिन् भस्किन् पुगेझै कहाँ ॥(२९)“ती राजा अब आउँछन् सखि यहाँ गर्छन् बिहा छाँटले ।तिम्रा साथ शकुन्तला, अनि तिमी रानी बनी सुन्दरी ॥छाना नै सुनको, जुहारहरुको प्रासादमा सुन्दर ।बस्नेखथौी सखि ! चाकरी सब गरी लिन्छौ नुभयौ चामर॥”भन्थिन् ती प्रिय बात मिष्ट रसिला बोल्ने ठिटी साधकी ।“जार धुत्त नकच्चरी” यति भनी फर्किन् परी सुन्दरी ॥(२३०)“जा चारु तिमी त आरुसरि छथौ तीतो बियाँकी गुदी ।जे जे आउँछ चित्तमा भनिदियो ! खै हेर ! तिम्रो गिदी ॥गर्दै गर्दिनँ है बिहा म त सधैं कन्या बनी बस्दछु ।”भन्दै ठुस्स परी विहड्गसँगिनी तर्केर फर्कीदिइन् ॥(३१)चीसो वायु हरा प्रशाख तरुमा लाग्यो गरी सिर्सिरी ।चीसो श्वाससमान त्यो विपिनको आयो बढी सर्सरी ॥ठण्डा भो अमृतप्रकाश तटमा आनन्दको पावन ।उठ्छन् ती अब बालिका घर हिँडँ भन्ने गरी भावना॥(३२)(मालिनी)यतिपछि हिँडिहाले ती उज्याला मुहार ।पयर प्रकृतचाला नृत्य गर्दा समान ॥तरुवरमनि राम्रा जूनले भासमान ।छिरबिर भुइँ-नुट्टा राहमा झल्मलिन्थ्यो ॥
(३२)
। |
आयो हेर कुटी नजीक तिनमा मानो अँगालो दिन ।प्रफुल्लवनमा पर्दा हँसीलो प्रभा ॥नली सुसुर ष्प सुन्दर सफा मानो छ फुल्दो त्यहाँ ।बास्ना नै जसको छ शान्ति रसिलो, आनन्द नै रूप छ॥(२४)"हामी हौं प्रथमप्रभा प्रकृतिका सर्वस्व जादुगरी ।टूना चारमुखी महा नृपतिका आनन्द॒ कारीगरी ॥हामी दिव्यकला अनन्त सुखका बुट्टा छिना सुक्मका ।थोरैमा जति छन् उनी अरु कहीं उज्याला हरि ॥
(२५)आङ नानि ! शकुन्तला किन तिमी बस्छौ अबेरैतक ?यस्तो बेर गरी नआउनु बुभयौ राका-चकोरीसरि ॥ठण्डा सतनु भयो, यहाँ छ गहुँको, जौ हुन्छ ठण्डा अति ।रातीसम्म बसेर जून तटमा लाग्नेछ रूघा कति ?”
(३६)सुन्दी शब्द शकुन्तला शिशुपना बाँकी रहेकी अझ ।“कस्तो रात सफा छ हेर्नु त हवस्” भन्छिन् दुवै हातले ॥बूढा हात मुसारिए घुँघरमा ती बान्किला माथमा ।भन्छन् “रात सफा भएर न त्यहाँ छन् खान क्यै पातमा ॥”(३७)फाँको सत्तु लगाउँदी वदनका क्ना सफा पार्दछिन् ।छोटी भैकन खान चार सुरत सेतो झरी झार्दछिन् ॥पुछ्दी फेरि यसो मुहार करले पानी पिई कल्कल ।ती बल्दी सुषमा वसन्त वनकी, के चाँदनी भझार्दछिन् ?(३८)यति बाद सुतिन् शकुन्तला ।सपनामा वनमा परीसँग ॥सुनको दरबारमा उडी-कन हेर्दी नृपकीर्तिका रँग॥(३०)मानो छ एक सपना मनको मलाई ।आउन्न रङ्ग बिपनातिर सत्य हाई !हुन् कालिदास कवि नै कि त व्यास आई ।राख्न् समस्त पद चित्रणमा सफाइ ॥(४०)
[]
नवम सर्ग(षृध्वी)
छ बैंस वन, बागमा प्रकृतिको हरा भागमा ।
वसन्त छ परागमा, विहगका गला रागमा ॥प्रशाख तरु रम्य छन् हरित रङ्ग वैशाखमा ।
विभाग वनका झुले मधुर रागका लागुमा ॥
0१)छ का पनि ०० बु 'को्येँ' को शाब्द 10२डटै तरु नरम बैंसजादू ॥नवीन सुषमा फुली अब दिगङ्गना क्या खुली ।फुलेर सुषमा झुली मृदुलताः लताको मिली ॥(२)कुरड्गवन रङ्ग भो 0 & 2“ हगका सङ्गमा ।प्रसङ्ग घुइरा १? ००० रङ्गमा ॥अनङ्ग छ तरङ्गमा, प्रकृत ढङ्गमा ।उमङ्ग-वन अङ्डगमा लहरिँदो छ क्या दङ्गमा ॥(रे)वसन्त छ अनन्तको मधुर पन्ध झैं सन्तको ।बली कसुमवृन्तको हृदय दीप्ति झै अन्तको ॥खुल्यो मुख दिगन्तको विधुमुहारका दन्तको ।प्रभा स्फुटित पन्थ भो छ सपना महाशान्तको ॥
(४)
बढेर नव आँक्रा भुइभरी हरा औ भरा ।लहरा, हरा विटपको लिँदी पाखुरा ॥नयाँ कुरा यति बढेछ छापी धरा ।भनेर कसुमाकरा दुति पुय्याउँछे टाक्रा ॥(५)बनेर नृप वन्य झैं त्रतु वरेण्यमा गण्य झैं ।कुबेर धनधान्य झैं कलुषकालिमा शून्य झैं ॥मनोहर अनन्य झैं 'मदनजन्य लावण्य झैं ।प्रफुल्लित हिरण्य झै छ त्रातुराज सौजन्य झैं ॥(६)लिएर मृदु मञ्जरी त्यस भरी भरी ती जरी ।नशासरि रंगीन छन् जुन त्यसै भरी बेसरी ॥हवा हरहरी गरी मलयको परीको थरी ।हिलाउन डुले घरी चमर हेर लाखौं थरी ॥(७)डटी वसनमा हरा मखमली बनाई धरा ।लिई कुसुमका सुरा पुलकमा पुच्याई शिरा ॥गवाउन् सिकी चरा सुरभिले छुँदो उर्वरा ।प्रसूनज्वलिताम्बरा, नृप छ राज गर्दो धरा ॥(८)रँगीन उसको कला कति भला रसामा खुला ।नचाउँछ पला पला सुचपला मुना कोपिला ॥अनेक रसिला थला मृदुगला गुँजिन्छन् भला ।तँगीकन तला तला कुसुमरङ्गमञ्ची कला ॥(९)छ ईश मृदु छन्दमा कुसुमबन्धका गन्धमा ।विकास दिलको लिँदो किरणदार आनन्दमा ॥झिनो छिनु चिनो दिँदो मधुर शिल्पको स्वल्पता ।कँदेर मृदु ओठ ती, छ मुस्काउँदो फूलमा ॥० (१०)
विशाल पटमा टमाटम भरी टुना चातुरी ।दुसाउन लगाउने किसलयी हरा माधुरी ॥थपी रँग थरी थरी कुसुममा सहस्राश्धरी ।विचित्र महिमा दिने कुन छ चित्रकारी हरि ?(%)धराभरा हराभरा वनभरी कुनै अप्सरा ।बसी सुरपुरी कतै अमृतको घडा ली खडा ॥दिँदी छ कि त ? त्यो सुरा मधुर शान्त सिर्का परी ।रंगीन भइ झल्किने अवनिबीच छिर्का भरी ॥(१२)छ चित् शावल रङ्गमा लहरिँदो लतासङ्गमा ।फुलेर मृदु ढङ्गमा मधुरता लिँदो अङ्गमा ।शिखासरि धधप्किँदो मधुर बासको नै कतै ।कतै लहरमा हरा छ लहरा फूली दङ्गमा ॥कतै मधुर माधुरी मधुभरी चढी क्या धुरी ।(१२)अपार गति पारमा विपिनसार संसारमा ।छ चाल व्यवहारमा प्रगतिमा र विस्तारमा ॥-भझिना मधुर तारमा, भ्रमर भारका सारमा ।मनोहर मुहारमा मधुरता छ विस्तारमा ॥(१४)अनेक छ त एकता बहुल मञ्जरीमञ्जुल ।निकुञ्जभर गुञ्जिदो कक मपत्रमा पुञ्जिँदो ॥सिँगार नव पाउँदो मधुर र कामफुरेर रँग रूप नै शवल सिर्जना झैं हुँदो ॥(१५)छ हास सब वासनामय महाचिदा$५भासमा ।समुल्लसित ज्योति छन् सृजनाका हृदाकाशमा ॥बनी मधुर नोल्दछन् विहग-जीवनी आशमा ।उही छवि छ झल्किँदो मृदुल सर्सरे घाँसमा ॥(१)
सफेद कर काँच झैं सकल मूलका काममा ।झिलीमिलि रँगाउँछन् कृसुमकालका रङ्गमा ॥सबै किरणकामना हृदयका बनी भावना ।तिनै किरणपोषमा मधुर तोष हालीकन ॥नशाभर सुरा भरी रँग र रूपमा माधुरी ।प्रकाशन प्रयत्नमा अधर हानिदिन्छन् हरि ॥
(१७)छ जो अमित ब्रहमको निज अनन्त आनन्दिता ।त्यही प्रथम भावको स्फुरणमा लिई स्पन्दता ॥सुगन्धसरि बन्द भै कुसुम-कड्मल-स्वप्नमा ।अनन्त मृदु ओठ ली छ कि वसन्त विस्तारमा ॥
(१८)अनोल पनि बोल भै अचलसम्म नै दोल भै।सुधामधुर घोल भै भ्रमर-जीवका मोल भै ॥फुली सृजनपुष्प झै प्रथम प्रातमा खातमा ।सिके कुसुमले कि यी विपिनबीच फुल्ने कला ?(१९)झरेर तरुनोपना हरितरङ्ग बल्दो घना ।सब मुना कुना नित नवीन ट्ूना भरी ॥विहङ्गम गला गरी मधुर वेणु झैँ मोहन ।जगत् छ कि बनाउँदो नित नवीन वृन्दावन ॥(२०)कि रागहरु रङ्गिँदै मधुरका मिही तानमा ।हरा मनहरा कतै अरुण रुष्ट भावादिमा ॥बनी रँग विभिन्नता छिरबिराउँछन् के यता ।
चलूँ मृदु झुलूँ फुलूँ रव गर्छ भने झै कता ॥
चरा छ जसको क्रा अनि छ रोगन नै हरा ।पुष्प मधुरो शिरा किसलया$9धरा हृदूहरा ॥छ राज्य जसको हरा कुसुम-वल्लरीमन्दिरा ।हरा छ मृदु बिस्तरा, वन छ बैंसकी अप्सरा ॥(२२)
जहाँ तरुण नृत्यकी तरुणता छ भर्दी लता ।दिएर मधुरो सुरा पुलकले भरी सर्सरा ॥उरोज मृदु उप्सिने मधुरता नयाँ भावका ।झरे वनविषे परे अन शकुन्तलामा पनि ॥(रर)जहाँ पिक छ प्रश्नमा हृदयभित्र 'को हो ?' भनी ।जहाँ मृदुल पालुवा मदनको छ पर्दा धनी ॥प्रसून सपना बनी छ मधु दी लिँदो भुन्भुनी !विहार वनमा गरी अब फुलिन् फुकी कामिनी ॥(२४)बनी रुचिरयौवनी सकलरङ्ग राम्रा बनी ।कपोल कुसुमै बनी सुमन रङ्ग भै रोशनी ॥क्रङ्गनयनी यिनी ललितता लताकी बनी ।बनिन् विपिन झै घनी मदनमोहिनी मोहनी ॥(२५)कथाहरु पुराणका विपिन गर्दछन् वर्णन ।प्रफुल्ल लहरा जहाँ हरहरा हवा हर्दछन् ॥अनन्त रुचि-रङ्गिनी मदनमोहिनी मोहिनी ।स्वरूप छ र कृ्ष्णजी तल भरे कि झैं छन् यिनी ॥(र६)स्रेख मृदु अङ्ग छन् वश अनन्त आफैँ हुने ।बनी भजन भूङ्गको हृदयले सुधा नै लिने ॥शशी रवि दुवै हुने नजरमा नयाँ रोशनी ।हुने मरण नै मजा पयरमाथि छाती धरी ॥(२७)कहो प्रकृत साधु छन् ? हठ र योगका भक्त ती ।नजान्नु गिरिजापति प्रकृति हाय कस्तो गति ॥अमानव छ शून्यता नजरमा न रोमाञ्च छ ।छ साधु मकनै उही जुन अगाडि सत् जादु छ॥(२८५)
५९
९०
पन्यो विपिन जानु नै किन बसी घरैका घर ।जितीकन अनङ्ग नै विजय माघुरीको गर ॥झरेर घर मोहिनी बनिदिए यहाँ जो हरि ।उनैकन भजे पुग्यो मृदुल अङ्गमा बेसरी ॥(२९)छ ईश कुन ठाउँमा ? छ जुन ठाउँमा माघुरी ।महातप त्यही न हो भजन गर्छ जो स्वःपरी ॥बुझे मधुर रूप नै निगम नै छ के कामर ?बुझे हृदय प्रेमको भव छ स्वर्गको मन्दिर ॥(३०)बुझे सरस लाजको मृदुल “नाइँ” को माधुरी ।छ दर्शन यहाँ अरू कुन जगत्विषे चाहिने ?अनन्त मृदुता त्यसै विजय गर्न दिन्नन् यहाँ । ।कडा परुषहातले मृदुलता कहाँ छोइने ?(२१)“अनन्त रसकी सुधा हृदयमोहिनी पो म ता |सुरेश हरिकी छटा मकन पाउँछौ लौ कता ?समुच्च मृदु भावनासित म दिव्य टूनाकन ।सधैंभर भजे म छु प्रकृतप्राप्त आत्माकन ॥”(३२)“ममा शरम चित्तमा नरम रङ्गले आउँछ ।कडा परुषता हुँदा दिल अनित्यले मोहिँदा ॥म सत्य अनि नित्यकी मधुर मोहिनी हँ नुझ ।भनी मकन मृत्तिका नछुनु लाग्छ लज्जा अझ ॥”(३२)यही छ ध्वनि रूपको कसुमतुल्यको यौवन ।प्रदर्शन गरी गरी हृदय गर्छ आमन्त्रण ॥अहो ! रुचिररूपकी मृदु शकुन्तला मोहिनी ।यहाँ किन भरिन् र को हृदय डाक्न आइन् यिनी ॥(२४)
“तमोवृत छ जो जगत् विषयका खिचातानमा ।यहाँ हृदयका चरा परुषका सुखा शानमा ॥यिनैकन गर्छै भनी मृदुल रूप आमन्त्रण । 'भुलाउन फुलाइने मृदुलमन्त्र हो यौवन ॥(२५)न लेशभर लोभका न कटु कामको कामना ।लिईकन छुन् यहाँ ?" भनि-दिँदै सफा सम्झना ॥गुलाबहरु विषयपत्र झारी भरे ।उडेर तर मोहनी मृदु कपोलमा ती चढे ॥(३६)वियोगसरि बन्दछन् कृसुमबोट भै कण्टक ।सजीव अमर प्रभा तर बनेर निष्कण्टक ॥अनन्त समथै भरी प्रकृतप्रेमले पाउने ।बनिन् अमृत झै यिनी अधरदार॒ पृथ्वीविषे ॥(३७)अरू चपल चारुता चटुलता र चाञ्चल्यले ।बनेर नखरे ठिटी मन इशारिने बढ्दछन् ॥यिनी मधुर-भावकी सरलता फुलेकी लता-समान अति चारु छन् प्रकृतभावलज्जास्पदा ॥(३२८)हवासदृश बग्दछन् सुरभिभाव सानन्द ती ।तिनी प्रकृत चालकी मृदु प्रवाल छन् मालती ॥मुसुक्कसित मुस्किँदा कुसुम फुले कि ? संसारमा ।अझै शरम खोज्छ रे प्रथम लालिमा सारमा ॥(३५)यिनी शरम-शुद्ध छन् मधुर रङ्ग चढ्दैछ त्यो ।छ खालि वन कोपिले रँग कसो कसोमा अहो ॥उघारिन उघारिनै छ कि तयार झैं माघुरी ।उषासदृश प्रातको उदय थोर नाँकी हुँदा ॥(४०)
९२
बुझे पनि नबुभनुमा छल गरी दिलै भज्नुमा ।सुने पनि नसुन्नुमा नबिभझिए त्यसै बिभनुमा ॥अनेक नखरा गरी रिभझिनुमा तथा रिभनुमा ।म देख्छु प्रभु-मोहनी हृदयजीवको खिच्नुमा ॥(४१)यही प्रकृत भावना अलि लिँदी मिही रञ्जक ।मिठास सरसाउँदी अविदिता बनी कामना ॥क्रङ्गवनरङ्गले कुसुमकालकी झैं मुना ।छ सूक्ष्म ललिताङ्गिनी वदनकी सुगन्धीपना ॥(४२)सुनी प्रणयका कथा प्रथम भाव क्यै पाउँदी ।मिही मृदुल चालले श्रवण थोर ढल्काउँदी ॥अदृष्ट पछिको कुनै हृदयबीच स्वप्ना हुँदी ।तिनी मृदुलयौवनी रतिसमान बस्छिन् हुँदी ॥
(४३)
[]
दशम सर्ग
गुणसुवर्णका आढध आकर ।चहकदार छन् नृपतिका बर ॥यश फिँजाउँदा विश्व नै भर ।उदय स्वर्णका कान्तिसुन्दर ॥न छ कसी कुनै राख्न त्यो दर ।लेखनी त्यसै बन्छ कातर ॥१)समरसिंह ती उच्च शासन ।गुण पहाडका कीर्ति-कानन ॥बीच वल्लरीका ध्वजा फुली ।फर्फराउँदो राज्यमा डुली॥गौरवी बनी उत्तमोत्तम ।नृप नृसिंह छन् ती प्रजाकन ॥
(र)तिमिर रूपको जात्रु नाशिने ।शार समानका रशिम फैलिने ॥पूर्व सानुमा छन् दिवाकर ।तिमिर शात्रु ती स्वर्ण सुन्दर ॥दश दिशा तिनी हाँक्दछन् रथ ।कनक-कीर्तिको उच्च ती पथ ॥(२)
९३
९४
उर उदारका दाननिर्भरी-
हह् बहाउने वीरता-गिरि ॥यश हराभरा दीप्त कानन ।
शिखर स्वर्गका भूमि धारण ॥
(४)कीर्ति वल्लरी बागमा फुली ।नरम वासले मग्मगाउँछ ॥रङ्ग रङ्गका फूल रङ्चिने ।कुसुमकालमा कोकिलायिता ॥(५)भारतेन्दु ती हृदय-सिन्धुका ।कीर्तिकीमुदीपूर्णिमा बनी ॥कुसुमचूड ती उर्लिआउँदा ।क्या फुलाउँथे बीचि वल्लरी ॥(६)अवनिमा बनी भूपका मणि ।स्वर्ग चित्र झै व्योमका मनि ॥तारका मिलेतुल्य सुन्दर ।जन मिलापले राज्यमन्दिर ॥सुख र ज्योतिले नित्य छाउन ।तल झरे शाशीसरि उदाउन ॥(७)
रङ्ग देखिँदै हृदयभित्रका ।
यदि फुलून् सबै लवज वासले ॥तब पत्रका पट ।रसिक सामुमा चारुचित्रका ॥(८)तर छ सामुमा खालि बादल ।दूर श्ृङ्गको दृश्य ढाकिने ॥हृदय देख्छ जो कीर्तिका धन ।सहज ढाक्दछन् शब्दका घन ॥(९)
गगननीरमा एक सूर्य झै ।सहज गर्दथे धूप शासन ॥चन्द्रमा बने, तारका नबने ।नृप अरू उनीसामु धूसर ॥तमविषे छटा छाउँथे अझ ।उडु निभाउँथे ज्योतिले यिनी ॥(१०)विपुलवक्षका वीर नान्किला ।तिलकदार छन् पुष्टभाल यी ॥मुख छ तेजिला ओजदार छन् ।सन प्रतापका दिव्यसार छन् ॥(फ)जलधिको तिनीमा गभीरता ।विमलभावका वीचिका छिना ॥गुण बनाउँदै रत्न कुँद्छन् ।जति छ वर्षिंदो दानको घडा ॥उत्ति धर्मका राह कुइछन् ।गजब ! ती भने नित्य उत्ति छन् ॥१२)विष्णुरूपका युग्म बाहुली ।राज गर्दछन् भूप भूमिमा ॥बाहुली दुवै स्वर्गमा पनि ।राज गर्दछन् देवताकन ॥(१२) |शिखरबीच छन् वीर शङ्कर ।तारकाविषे छन् दिवाकर ॥क्रातु समस्तका यी वसन्त छन् ।कुसुमकीर्तिका रँग अनन्त छन् ॥८१४)
९६
कविहरू बनी गानका चरा ।नीडरूपकी त्याग्दछन् धरा ॥हृदयपड्खले पाउँदै जुउच्च कनकको ॥(१५) ;मृदु मुहार ली कामदेवका ।समरदेवता डालडोलका ॥चतुर हान्दछन् युद्धमा शर ।युवति देख्दछन् पुष्पका तर ॥(१६)दीनका यिनी कल्पका तरु !कुसुम रत्न छन् बाहुमा भरी ॥सब पुकारका शवासले सदा ।प्रकृत भावले आउने झरी ॥कल्पवृक्ष त्यो स्वर्गमा बरु ।नर निमित्तको छैन रे तरु ॥फूल टिप्दछन् देवताहरू ।
७0 ।एक सूर्यले फुल्छ जीवन ।नित हराभरा रङ्ग रङ्गमा ॥किरण केन्द्र छन् चित्तका सब ।जन जरा ननी पाउँछन् रस ॥मधुर बीज झैं स्वप्न बढ्दछन् ।देश कालमा रङ्ग रङ्गिन॥हीँख्य कुब्जका वृक्ष झैं प्रजा ।पाउँछन् हरा धन्य जीवन ॥स्वर्ग पढ्खका नौडस्वर्ग पड्खका नीड सुन्दर ।विहगभावका पत्र ८ मन्दिर ॥मृदु कला छ क्या रङ्ग लेखिने ।पत्र पुष्पमा मञ्जु देखिने ॥(१९)
समरघोष छन् मेघ झैँ यिनी ।
अरि निभाउने _ घोर गर्जन ॥रुधिर शत्रुको बन्दथ्यो झरी ।
देख्दथे त्यहाँ मित्रले तर ॥धनुष इन्द्रको कीर्तिसुन्दर ।
दिल खुसाउने लोकको सब ॥
(२०)हरित कुञ्जको माथि उच्चता-साथ श्ङ्गमा रम्य ठाउँमा ॥तुंहन देशका काँधमा कहीं ।शिखर उच्चमा गूँड लाउने ॥विहगसिँह भै व्यौमचारक ।पड्ख कीर्तिका भूप फिँज्दथे ॥(२१)गगन झैं सदा यी उदार छन् ।ग्रह विचार ती तेजदार छन् ॥पवन चल्दछन् युग् सुवर्णका ।विश्वप्रेमका स्वप्न बन्दछन् ॥(२२)सकल तारका ती विचारका !नीतिमा लिई तौल अड्दछन् ॥. ईश सूर्य झै पाउँछन् पथ ।कर फिँजारिई सृष्टि चल्दछन् ॥हित अगाधमा प्रेमसागर ।पुत्रवत् प्रजालाइ हेर्दछन् ॥रत्न रत्नका बूँद देशमा ।जलधि कोषका झर्र भर्दछन् ॥ज्योति भर्दछन् स्वर्ग देशका ।पुष्प झै कलामाथि पर्दछन् ॥(२२३)
५७
श्द
न्याय, तौलको झैं तुला बनी ।
युगल हातको तुल्य थालमा ॥वजन नापिने रौं प्रमाणका ।
यश फिँजाउँछन् न्यायमूर्तिको ॥
(२४)
तुहिनपूत भै पग्लिने त्यसै ।
अति दयालुता शुभ्र शैलको ॥सलिल नागिनी भै झरेसरि ।
तरल रौप्य झैं झभर्दथी तल ॥पार्न क्षेत्रका वक्ष नै हरा।
विमल भावले अम्धिमा पुगी ॥स्वर्गमा चढी फेरि वर्लिन ।
० (२५)नित हरा यिनी छन् महीरुह ।
कर हजार छन् दानविस्तृत ॥अमृतता फली प्यास मेटिने ।
खबर ल्याउँथे देवदूतले ॥मलयसम्मका वायु चाखका ।
सुरभि कीर्तिको गन्ध पाउँथे ॥
(र६)जति दुह्यो उती कामधेनु झैँ ।सद्गुणी त्यहीँ पाउँथे सुधा ॥शस्य चाहिने काम्धेनुमा ।भक्ति चाहिने खालि भै यता ॥
(र७)नीलछत्रका ग्रह जुहार झै ।राज्य पाउँदा चन्द्रशीतल ॥सन प्रजा थिए चम्चमाउँदा ।सुखप्रकाशले उत्तरोत्तर ॥(२८)
भक्त धर्मका, युक्त कर्मका ।साधु मर्मका विज्ञ भूपति॥दुष्ट व्याघका चर्म नै झिकी ।रिपु शिकारमा कीर्ति पाउँछन् ॥(२९)बागमा थु? 2045 राख्दछन् ।कुसुम का फुलाउने ॥सूर्य कान्तिका सानो को,रङ्ग रङ्गका सुरभि सुन्दर ॥राज्यको कला छाँटकाँटमा ।वन बनाउँदै बहु विभागमा(३०)विज्ञको सभा ग्रह जुहारले !बाटुलो बनी पचि छ॥निष्कलङ्कतामा ।नृपतिको त्यहाँ चन्द्रच्प छ ॥, (३१)मधुर कान छन् गानमा यिनी ।ती कला सारका कसी ॥समरमार्गमा चातुरी लिई।
प्रीतिले लिने शान्तिको पथ ॥.
(३२)सत्यपालनामा सुधीर छन् ।राजको सत्यमा अडी ॥आफूले रची जाल, पर्दछन् ।दुष्ट माकुरा सोहि जालमा ॥(रर)तुल्य दृष्टि दी अल्प, उच्चमा ।पर्णका कुटी रिमले छुने ॥किरण छुन्छ जो श्रृङ्गस्वर्णका ।बालुवाभरी सो छ झल्किने ॥(२४)
५९
उदय स्वर्णले खुल्छ शासन ।दिनभरी फिँजी कीर्ति घामको ॥दिन स्वदेशमा छन् समुज्ज्वल ।स्वर्ण अस्तले स्वर्ग भज्दछन् ॥अस्त भै यता, देशमा अरू ।पछि उदाउँछन्, स्वर्णकीर्तिमा ॥(३५)बात झौँझले राजकाजको ।नं खुला रम्य आजको ॥अब शिकारमा ८.2 चित्त भै ।वन बिहारमा छन् तयार ती ॥(३६)कनक-सूतको कोट झल्मल ।रत्नदारमा मन्मथोज्ज्वल ॥बगलमा धरी चर्म म्यानमा ।अति सुहाउँदो वक्ररेख त्यो ॥कनक ताज ली हीरक्दुति ।रत्न लुर्कने दिव्य झल्मल ॥विपुल भालमा पीत चन्दन ।माल्ययुक्त छन् देशनन्दन ॥पयर ढाक्दछन् टिम्म वस्त्रलेसुन सिँगारको पाउपोस छ॥(३७)रथ चढे तिनी चार अश्वको ।टलकदार छन् अश्व तेजिला ॥
टाप कट्किने, लोहछाँटकाँटका स्निग्घध यालका ॥
गुच्छुदार १०12 छन् नोल?००७ ! छन् रोकिँदा, तर ॥
पद अधीर भै ती उचाल्दछन् ।हिन्हिनाउँदै मार्गखातिर ॥
(३८)
धनु छ हातमा कोष पीठमा ।बनगलमा बसै बक्बके अन ॥मुख हँसाउने दीर्घ मार्गको ।(२९)अश्व चल्दछन् अग्र प्रेरित ।० रेय सिँगारको चल्छ तीपछि ॥छल्छ दीर्घ भै लामलस्कर ।नजरले त्यसै दृश्य देखिने ॥(४०)पद हजारका वाद्य बज्दछन् ।चालमा मिली बढ्दछन् अघि ॥'ढरर ढम्म' भै बज्छ ढोलक ।'छनन छन्न छन्! वाद्य रुन्झुने ॥'धुँ धुँ घुँ' गर्दछन् तालमा मिली ।पयर चल्दछन् लाम लश्कर ॥(४१) १गगन खैरियो घृलिपुसर ।जनसमूहको आउँदा ॥वाद्य छन् जहाँ मेघगर्जन ।पद हजारका वृष्टि भर्दछन् ॥(४२) हिकनकयानमा सूर्यतुल्य ती ।धनुष हातमा रश्मि झै शर ॥क्रूरताहरू मार्न चल्दछन् ।विपिनमा लिने अन्धगह्वर ॥(४३)
[]
१०२
एकादश सर्ग(पञ्चजामर)
छुटे सबै पदाति ती, पछाडि अश्व पर्दछन् ।
सवेग अइव चार छन् रथाधिरूढ बढ्दछन् ॥विशाल वृक्ष छन् त्यहाँ उमेरमा शताधिक ।
हजार वृष्टि आँधिका हजार पड्ख वादक ॥
१)खुला छ मार्ग यानको शिला छरेर खड्खडे ।शिकारनिम्ति जो बन्यो छ टापनिम्ति कड्कडे ॥घर चार चक्र ती बने गुडेर गड्गडे ।धरर बन्छ घच्घचा रथै समस्त हड्बडे ॥
(र)चरा अनेक चिर्बिरे फरर पड्ख छिर्बिरे ।हवा बहन्छ हर्हरे छ शुष्कपत्र सर्सरे ॥अरण्यमा अनेक छन् करा विचित्र मर्मरे ।दगुर्छ यान धर्धरै लिएर मार्ग धर्घरे॥
(३)विशालमा उडान ली दिएर दृष्टि नीडमा ।भुवा पलाउँदा ठिटाठिटीहरू थिए जहाँ ॥अनेक पड्खका मजा उडी, बही, धकेलिँदै ।सवेग हानिँदै लिने सा कू भीत भै॥अवश्य लौ विपद् परे भनी झरे ।बनेर माउ चिर्बिरे सशङ्क चक्कुले तरे ॥
(४)
“अडा” भनेर कीर्तिमान् यताउती निहार्दछन् ।खुला जमीन पाउँदा घुमेर दृष्टि भझार्दछन् ॥लगाम खिँच्छ सारथि प्रवेग अश्व अड्दछन् ।अधीर चाल टापले अगाडि सुस्त बढ्दछन् ॥लगाम चट्ट खैँचिँदा उठेर वतक्र ती शिर।सफेद दाँत बाउँछन् पछाडि याल फर्किदा ॥अगाडि टाप वेगका उउैँ भनी उचालिँदा ।पछाडिबाट रोकिँदा र चाल अल्मलाउँदा ॥
(५)नजीक भट्ट देखियो सशङ्ग मिर्ग सुन्दर ।सुस्निग्ध चाल रोमको टलक्क बान्किलो खुर ॥सुचारु वन्य बाल त्यो हरा मिलेर मन्दिर ।टिपी मुना रमाउँदो मिठासदार फीँजले ॥सजीव अङ्ग सर्सरे झसङ्ग बन्छ त्रासले ।सुनेर मेघ घर्घरेसमान यानको स्वर ॥पुलुक्क हेर्छ व्योममा, फरक्क घुम्छ पुच्छर ।सभीति पार्शर्वदृष्टिले चटक्क अड्छ चर्बण ॥उचाल्छ कान दीर्घ ती फरक्क फर्किईकन ।चपाउँदै गरी गरी मुनाहरू बराबर ॥सत्रास फेरि फर्कदो, भुलेर दाँत सत्वर ।अडेर पार्श्व दृष्टिले चिहाउँदो त्यतातिर ॥खिँचेर ज्या चढाउँदा सुसूक्ष्म ताकको शार ।बुझेर तर्सिई झन्यो फरक्क त्यो तलैतिर ॥
(६)“सवेग हाँक्” भनी त्यहाँ फ्छाडि दृष्टि जो दिने ।लिएर वाण हातमा अनब्गमूर्ति झै बने ॥चढेर पुष्पमाल्यको सिँगारदार त्यो रथ।सुचारु कामिनी कुनै विदीर्ण पार्न बाणले ॥सवेग अश्व कामका चढेर पुष्पमार्गले। .सुचारु हैम यानमा विचार्न बैंसको पथ ॥(७)
१०४
कटक्क टाप कड्कियो पटट्ट रज्जु पड्कियो ।शिला चटट्ट चड्कियो गडड्ड यान गड्कियो ॥घरर्र चक्र घुम्दछन् झिलिल्ल अग्नि झल्कियो ।सवेग अश्व चल्दछन् तथापि मिर्ग अल्पियो ॥(८)बढेर जान्छ वेग झन् पिटाइ पाउँदा हय ।तडित्समान बन्दछन् बूमी समस्त आशय ॥गरेर घोष मेघको दगुर्छ रथ।अरण्य-अग्रगण्यको लिएर वेगले पथ ॥(९)सफेन अश्व तेजका भिजी प्रसाधिताङग ती ।जुटेर रोम टाँस्सँदा लगाम जो चपाउँछन् ॥फुरेर नाक फोहरा फुरुर बीच बीचमा ।गला सुदीर्घ यालका समस्त छल्बलाउँछन् ॥सजीव स्थूल नेत्र छन् र कान छन् उचालिँदा ।सुशीघ चारु टाप छन् उचालिँदा खसालिँदा ॥घुँडा छुने लतारिने छ लोल दीर्घ पुच्छर ।अगाडितर्फ उफ्रिँदा कटट्ट टाप कड्किँदा ॥(१०)उ मिर्ग ! आधि खाइँदो छ घाँस आधि दाँतमा ।छरेर बुर्कुसी लिँदै सुरेख कण्ठ बाङ्गिँदो ॥पछाडि आँग खुम्चिँदा भएर त्रास वाणको ।अगाडि ज्यादि हुत्तिँदो फटक्क दूर फट्किँदो ॥जमीन थोर नै छुने र धेर जो हवा हुने ।झिना सुशीघपादले फटक्क फट्ट फड्किँयो ॥दिएर दृष्टि यानमा सशङ्क सट्ट सड्किँदो ।: फी)
सुवर्णयानमा डटी मुहारका समुज्ज्वल ।खिंचेर ज्या सुकाके यसो पछाडि ढल्किँदा ॥लिएर ताक, भौँ दुवै सरक्क खुम्चिँदा अलि ।खिँचेर ज्योति नेत्रको सुदूरमा लगाउँदा ॥(१२)
'उडूँ उड्ँ' समान त्यो छ वाण तीक्ष्ण तत्पर ।हवा हुँदो छ ज्यानले उडेर मिर्ग सुन्दर ॥
छ चित्र काल जीवको जगत् अरण्यमा सरि ।सशङ्क जीव आत्तिँदो 'छल्ँ' भनी बनी हुरी ॥
(१२)अदृष्ट दूत झैं त्यहाँ झलक्क देखिए दुई ।सुशान्त साधुरूप छन् त्रिरेख भाल चन्दन ॥खडा भएर बीचमा स्ववक्षबाट रक्षण।गरेर भीत मिर्गको उचान्दछन् दुवै कर ॥“प्रहार माफ होस्” भनी उठाउँदा दुवै स्वर ।
(१४)झलक्क झल्किँदा तिनी झसङ्ग झट्ट झस्किए ।झल्याँस्स ! चट्ट वाण त्यो झुकेर भर्छ झारमा ॥सुवीर बाहु काँप्दछन् र झर्छ पाउमा धनु ।स्वधर्मका विरोधमा त्यसो गरेर झस्किनु ॥
(१५)
“प्रहार माफ पाउँला प्रभो” भनेर बढ्दछन् ।
अगाडि हात जोड्दछन् विनीत वाक्य बोल्दछन् ॥“प्रहार माफ पाउँला ! प्रभो जगत्-प्रभाकर ।
नजीक पर्णको कुटी धनी छ मिर्गको पर ॥छ साधु जीव शान्त त्यो अरण्यमा मनोहर ।
हरा सुमिष्ट शस्यले सुपुष्ट जन्तु सुन्दर ॥सदैव चाट्छ प्रेमले सुवृद्ध कण्वका कर ।
८१६)बढेर वन्य बाल झैं सुचारुकेलिप्राकृत ।गरी कुटी नवीन नृत्यले नित ॥फुरुक्क फुर्कि हु हु विकको मनोरथ ।सुचारु हातले सदा सप्रेम सुम्सुम्याइँदो ॥
ककन (१७)
१०१
१०६
सचेत चारुनेत्रले सजीव दृष्टिले दो ।तरक्क आँसु भझार्दध्यो फरक्क फर्किईकन ॥सशडङ्क दृष्टि लाउँदो समस्त शत्रु हुन् नर ।कि झै भएर कृद्ृध्यो सयत्न-फीँज सत्वर ॥(१८)सशङ्क वक्ष उप्सिँदो, धकाउँदो र आत्तिँदो ।तडित् समान वेगको छलूँ जगत् भने सरि ॥छरेर शस्य दाँतले छरक्क फींज छकिँदो ।फटक्क नाघ्दथ्यो बुटा बनेर अन्ध वेगको ॥खलाँतितुल्य सासको, फरक्क फर्किई हँदो ।तरक्क आँसु नेत्रको झलक्क भै हवा हुँदो ॥(१९)भएर अन्ध वेगमा मिलेर चट्ट ठक्कर ।चरक्क घाउ रेखिँदो भिजेर रक्तले खुर ॥कतै कतै छिटा झरी भुवा रँगाउँदो अलि ।उड्यो हवा बनेर त्यो अनन्त त्रासले बली ॥(२०)न सुन्दथ्यो कुटीविषे कदापि शन्द कर्कश ।सदा प्रसन्न टिप्दथ्यो चुनेर शस्यका रस ॥न जासले सताउँथ्यो न कालको थियो डर ।प्रभो ! नृसिंह देखिँदा उडेछ होश झैं तर ॥क्षमा गरेर भीतमा प्रभो क्षमा-महीधर ।सुपृण्य प्राणदान होस्, न कष्टले उठुन्. कर ॥"(२१)सुनी प्रतापका धनी दयार्द्र चित्तका बनी ।महागुणी सुनाउँछन् दयालु भावका ध्वनि ॥“भनेर मिर्ग मामुली लखेटमा थिएँ तर ।बुझी महर्षि कण्वको कुटी-सिँगार सुन्दर ॥
कित
त्यसै झरेर हातको सुतीक्ष्ण नोकको शर ।बडो कलङ्क पापको हुने थियो छुट्यो तर ॥
चरोस् हरा अरण्यमा फुरुक्क भै बिनाडर ।सुशीघ्र टापले भझिना हवा बनी बचाउँथ्यो ॥
कलड्कबाट पापको मलाई जो उडी पर ।"
(२२)
विनीत आर्थ को मिलेर गर्दछन् त्यहाँ ।"नजीक कुटी छ चारु कण्वको यहाँ ॥
पवित्र पाउको भए प्रवेश भूपको जहाँ ।थकाइसम्म मर्दथ्यो शिकारको यसो बहाँ ॥
सुहाउँथ्यो महेन्द्रले दरिद्र आशको कुटी ।प्रदीप्त ओ्लिँदा सुवर्ण तेजले डटी ॥
समान रष्िमिको सदा चढेर टाकुरा ।५75 । ०६0 छ आँकरा ॥
कण्व सुदुर ।दया भए प्रसन्नता भने थियो कृतार्थमा ॥”
(२२)यसो गुनेर “म आउँला यसो घुमी ।अरण्यका यी सुचारु पमा रमी ॥घरेर वस्त्र मामुली हिँडेर आज ।राख सारथि प्रशस्त अश्व औ दल ॥म वन्य मार्गको विहार चारु शीतल ।शान्त ठाउँमा 'म छु' भनेर खल्बल ॥”
(२४)यसो भनेर ओर्लिए त्यजेर ताज सुन्दर ।घरेर वस्त्र मामुली सुसभ्य खाँटको तर ॥सुचारु माधपोसमा अनङ्कग झैं मनोहर ।साध हास्यको सँगी रमाइलो चर ॥कि] 0 यान त्यो घुमेर सूत त्यो पर ।४
(२५)हराभरा गर्ला चरा टिपेर आँकुरा । काकागरी धुराधुरा -पड्ख- ॥जरा भिजी हरा कख कुार नै ।झुभुप्प वृक्ष मी/967 न। क्रकै हुँदा ॥पुरानु पड्ख पत्र झै जमीनमा गिराउँदा ।महीप कीर्ति
गानमा थिए कि चिर्बिराउँदा ॥(र६)
सुशान्त शीतलोपना, हरा अनन्त यौवन ।
विभिन्न भाव वल्लरी, विचित्र पुष्प चित्रण ॥प्रशस्त-पत्र-माधुरी, नवीन-सृष्टि-मञ्जरी ।
सुबोल शब्दले भरी, मिठासमा थरी धरी ॥अनेक रङ्ग मोहनी फुटेर चित् सरोवरी ।
सिँगारदार भूमिमा छ शस्यमाथि सर्सरी ॥सुदूर देश मग्मगे हवा बहन्छ हर्हरी ।
कतै छ फेरि मिर्मिरे कतै छ हेर «र्बिरे ॥कतै छ पड्ख उच्चता भजूँ भनेर फर्फरे ।
कतै त खालि कोपिला कतै प्रफुल्लता लिने ॥छ काव्य-हृज्जगत्सरि प्रभावमा भनूँ भने ।
(२७)
हवा भजी फिँजाउँदा असङ्ख्य पत्रका कर ।
सुचारु छत्र झैं थिए विचित्रता मनोहर ॥सुडोल रौप्य डाँठका प्रशाख-दण्ड सुन्दर ।
सिँगार पुष्पका लिने क्षितीश छत्र छन् तरु ॥हिलाउँछन् लता जहाँ अडेर पत्र चामर ।
(र८)
छछल् छछल् छचल्किँदी छ छालदार छनल्छले ।
नदी सलील चञ्चला झलल्ल कान्ति-अञ्चला ॥गरी किनार कल्कले सजीव चारु चालकी ।
झलल्ल झिल्ल झल्किँदी वसन्त नृत्य तालकी ॥शिला तरङ्ग बोलमा हिलोर लोल लाउँदी ।
स्वतन्त्र नागवेलिमा छ वन्य गान गाउँदी ॥चराहरू सिकाउँदी सबै गला रसाउँदी ।
अनेक हाव-भावकी नटी वनै रसाउँदी ॥हरा-भरा सुवासको समीर शीतलाउँदी ।
(२५)वसन्तकी वनस्थली छ चारु हाव-भावमा ।हरा सिँगार ७940 2 हास्य-सुन्दरी ॥
सुस्निरघ-बैँस माघुरी- -परीसरि ।सुवास मग्मगाउँदी सुचारु अन्गवल्लरी ॥
सरर शस्य-रोमिला सुकेशमञ्जुमञ्जरी ।चरा भरी मृदु स्वरा, प्रवाल-पल्लवा$धरा ॥सरोजकी , मिलिन्द-नेत्र-अप्सरा ।सलील-छाल-घूँघरा, सुगन्धसास-हर्हरा ॥न नारा बनाउँदी हरा-भरा ।अबीर श्र छरी सुवर्णमा सुगन्ध दी ॥मुसुक्क मुस्क्राउँदी सजेर स्वर्ग झै धरा ।चले प्रसून मार्गमा अनङ्ग-मूर्ति सुन्दर ॥चलाउँछन् कि झै थिए अनेक रङ्गका शर । ।विषादतुल्य कामको सँगी छ साथमा तर ॥(३०)उ भन्छ “काम के यहाँ ? मिठाइ छैन खानको ।कलल्ल लोल छाल यो पटेर खालि कानको ॥चपाउँ मिर्ग झैं भने मुना बुटा र मञ्जरी ।छ चार पाउ चाहिने र बाउ्ह सीङ माधुरी ॥न भोग पाइने यहाँ नटी विकाम वल्लरी ।छ व्यर्थ सम्झना दिने हिलिल्ल-हल्ल-हल्लरी ॥चराहरू न सेकुवा चुरुम्म चम्म दाँतमा !र खालि जाग्छ भोक नै हवा हिलेर पातमा ॥कटट्ट टट्ट ढाँतले छ हेर्नु शून्य रातमा ।
न लड्डु बालुवा ० |. मुठी चपाईँनु ॥/यहाँ
न यी अहा ! अहो !' प्रभो हाँ अघाउनु ।
थर थर्र काँप्दछन् नसा टुटी उरु॥ '
छ दण्ड मात्र मित्र यो, न ता जगत् सबै मरु ।बडा अघाउँदा सधैँ न पीर बुभदछन् मिही ॥)
(२१अरर ! क्या सँभालिए, थचक्क मर्दथे यही ।पसेछ तीक्ष्ण दाँतको मलाई टोक्न कण्टक ॥छलेर पाउपोष यो लिएर मन्त्र वेधक ।अहो ! उह् ! अरे ! बिभयो नि ! चस्स चस्स भै मुटु ॥मरेँ नि बाहुनीचरी तृषार्त भै अकालमा ।दुहेर वृक्ष दूध होस् म प्पयूँदथें घुट्घुदु ॥
१०९
११०
सिएर पात ओढने भए बनी गुटमासमस्त विश्व रन्कियो नशा तनक्क ॥वनै घनक्क घन्कियो कपाल आज सन्कियो ।म जान्नँ जान्नँ भो प्रभो ! म जान्नै खान्नेँ है हवा ॥छ लड्डु मोतिचूरको सिवाय और के दवा ?”भनी ८.१ लडूँ गरी विचित्र विकृता$नन ॥“यघकाइले मर” भनी हँसाउँदा भए वन।(३२)घरेर हात कानमा ति आउ लौ ।”भनेर तान्दछन् लितीर तिकुरासँदा द्य ॥“यहाँ छ सात हातको गजेन्द्र मेघ ।लुला र मिले छ ओर्लिने चपाउन ॥”
भनेर हाँस्न सँगी हँसाउँदोकन ।थर काँप्दछन् सँगी झिकेर स्वाँग गन्थन ॥(३२)
“अहो ! म जान्नँ जान्नै नि करालदष्ट्र आउला ।म तीन हातको बुजो मकै भनी चपाउला ॥कपालकाँशकी प्रिया धुरू घुरू रुवाउला ।ठिटा ठिटीहरू हरे ! मबाद को खुलाउला ॥म रुन्छु पेटमा पसी झिकेर को बचाउला ?”भनेर आँस् नक्कली निक कुक लाउँदा ॥भए विनोद, हास्यका सँगी त्यहाँ ।(२४)सुचारु वन्य मार्गका दुवै किनार फुल्दछन् ।विहङ्ग रङ्ग रङ्गका क कुँहर मस्त झुल्दछन् ॥अनड्गवाण ७1७५ गका अनेक ढङ्ग फुन्दछन् ।सँगी लिई ती प्रसन्नचित्त चल्दछन् ॥(३५)सुकाइँदा उ देखिए अनेक चारु वल्कल ।हरा प्रशाख बुटमा भिजेर तप्तपाउँदा ॥टपक्क रत्न बूँद ती गुडेर झल्मलाउँछन् ।विभिन्न रङ्गमा. फुटी जुहार झैं सुहाउँछन् ॥कतै छ खोल बाहुको कतै छ कोट वक्षको ।लता लिएर बाँधिने विभक्त पार्श्व पक्षको ॥। ३६)
“कह्, कुहु” छ कोयली, सुगाहरू कराउँछन् ।कतै त्यहाँ “पिवी पिवी” कतै त करर्कराउँछन् ॥“चिरिर्र” चिर्निराउँछन् चरेर चुर्नराउँछन्
।“चिँची चुँचूँ कुलुल् ! " चलाउँछन् ॥सुसेलिंँदा र केलिँदा कराउँदा र कर्लिंदा. ।फुली र कोयली छ शब्दिता वनस्थली ॥अनेक शाब्द मोहनी रँगीन कण्ठमा खुली |(३७)कतै छ फूल सौख्य झै कतै छ दु:ख सड्डट ।कतै हरा, कतै जरा, छ घाम स्याँल औ टक ॥अनेक जन्तुलै भरी स्वभावको थरी वरी ।जगत््समान रूपकी वनस्थली छ सुन्दरी ॥
(३८)कला सुचारु देखियो फुली सुहाउँदो थला ।यहाँ छ हेर ! सुन्तला सृवासदार कुन्तला ॥अनेक फूल बोट छन् नुनी बढाइँदा भला ।कुटी नजीक भई अवश्य मञ्जुला ॥
(२३९)
क्षितीशपा्श्व दाहिना फरर फर्फराउँदा ।
यहाँ छ प्रेम सुचना भनेर भित्र आउँदा ॥कुरा चरासमानका बागमा डुली ।
घडा लिने ठिटीहरू, गुलाफबैंसमा फुली ॥सशङ्गचाल खुदरी फुला फुलारु वन्य माधुरी ।
वसन्त अरण्य-वासिनी परी ॥सुचारु-अड्गवल्लरी-प्रसूनतुल्य-वल्कला ।
त्यहाँ झल्याँस्स देखिए सुमिष्ट-कोयली-गला ॥“लुकेर हेर" भन्दछन् छिपी क्षितीश तेजिला ।
(४०)
[]
द्वादश सर्ग
(वंशस्थ)
अडेर हाँगाहरुमा हराभरा ।फुलेर झुल्छन् लहराहरू ,हरा ॥
नसा कलेजा छ र पात मग्जुल ।सुरेख, चिल्ला, छरिता, फरासिला ॥
सलक्क हुन्छन् हलुका र बान्किला ।
(१) %चुरी छ नङ्ग्रा पनि रेशमी हरा ।अड्ञान खोज्छन् तरुमा मनोहर ॥फुलेर हाँसेर मुसुक्क सुन्दर ।अडाउँछन् ती मृदुबैँस घूँघुर ॥सहर्ष प्रेमी तरुका भजी उर ।(र)भझुकीरहेका तल शान्त सुन्दर ।द्रुमप्रशाखा छुन ती वसुन्धरा ॥त्यजेर उड्छन्, तरुपाद छाँदले ।छुँदै, हवाको पथ प्रेमको लिई ॥सुनेर प्रेमी तरुका चरा-कुरा ।(२)
फुकाउँछन् कुड्मल पत्र घुम्रिँदा ।उरोजमा चादरतुल्य लत्रिँदा ॥प्रकाशतर्फै नित तिर्सना लिँदा ।समीरमा सर्सर रोम पल्लव ॥सजीव रोमाञ्च लिई हिलाउँदा ।(४)रँगीन छन् स्वर्गिक-रश्मिका शिशु ।उषापरीका कुसुमाञ्चला सुता ॥चढेर पानी सुकुमार बैंसमा ।मुना तथा फूल र कोश केशर ॥लिएर जन्मे रेँगिँदा, रमाउँदा ।हवा भजी शीतल, छुन्मुनाउँदा ॥विचित्र ४०" ढु बैंसका ।फुन्ँ र रँगले भरै भनी ॥फुटीदिंँदा जीवन डाँठका ।सुवास दिन्छन् तरुमा, सुनी चरा ॥(५)तथापि सापेक्षिक भावमा त्यहाँ ।हिलूँ वक्ष उचालियोस् झूलूँ ॥रँगीन मधुवासले खुलूँ ।मिलिन्द सानन्द बनाउँदै चलूँ ॥चरा-क्रामा पृथिवी सबै भूलूँ ।लज्जा रसीला नवपल्लवा$धर ॥खोलेर, आधा मुसकान सुन्दर ।अनङ्गका रङ्ग हक डुलूँ ॥भन्ने सबै भाव पह्लाउँदा ठिटी ।छन् बैंसवल्ली अझ हेर सुन्दरी ॥सुवास चोखा वनबैंस मृस्मुसे ।
(६)कडा र चिल्ला अलि दीर्घ बान्किला ।सलक्क उप्सीकन फर्किँदा निका ॥
५१३
टलक्क टल्केर हराशिरा धरी ।पछाडि खेरा कलिका-मुवा भरी ॥
कडा र ठाडा जुन पात ।बढाउँछन् कोमल शुभ्र माधुरी ॥
सुवासका पत्र सफेद घाम भैं।षड्डपद कोषमा धरी ॥
खिलारउ को मकरन्द॒ माधुरी ।
[? 0 04 गट्टासँग जो गास ॥छुँदा पहशीकन %.,--: लाग्छ ५ । रछ - 7 उप्सीकन ५44 भ्रता भरी ॥थियो 02,021. 00०,कृद्दमल वक्ष कोमल ॥सुरेख भै प्रेम लिएर फैलिँदो ।उँचाइमा षोडशवर्ष माधुरी ॥बराबरी कोकिल शब्द सुन्दर ।तथापि 44: स्तन पद्म-कोपिला ॥कपोलका "उँ हत ।सफा [ तुहिनाभ्र अड्गगका ॥ठिटी त्यहाँ छन् अझ हेर सुन्दरी ।
(७)
फुलेर जाई छ सुवर्ण-सुन्दरी ।
झिना-मुना-मञ्जुल केशले भरी ॥गरी सुनौला रर्ख डाँठमा ।
जडाउ हँसिला फुका गरी ॥सुवर्ण काटीकन वास दीकन ।
मिलिन्द डाकेर सिँगार सुन्दरी ॥छ बैंसवाली नरलोककी परी-
तथापि बैंसे कमनीय बोट छन् ॥फुलाउने षोडशवर्ष ५ री।
हवा भरी बास फिँजाउँदा ॥उ मात गर्ने हँसिला सुवर्ण छन् ।
मुनामुना केश सृहाउँदा परी ॥
(८)
गुलाब छन् लाल सुकोमला$धरा ।बोलूँ कि बोलूँ कि समान अप्सरा ॥सुचारु रेखा तहदार चारुता ।फुकेर छाती मृदुपात झर्दछन् ॥हवा छिपेका जब गुष्य चोर्दछन् ।(९)शराव झैं लाल सुडोल बैंसका ।कपोलमा षड्पद भुम्न भर्दछन् ॥मौका ढुकी चुम्बन चारु गर्दछन् ।जहाँ फुली कोमलता मनोहर ॥छुवाइमा स्वर्ग सर भर्दछन् ।लाली र लज्जा रस स्वास छर्दछन् ॥सुवास मुस्की सुकुमार सार छ।प्रफुल्लता बैंस लिँदो मुहार छ॥तथापि राम्रा रमणी कपोलमा ।सुचारु लाली अझ दिव्य सार छ॥(१०)हवा भजी पड्रख फिँजी ढलक्क ती ।गरेर भूँ भूँ भमरा भुली कति ॥चुसेर त्यो यौवनको सुधारस ।बनीरहेछन् तरुमा मदा$५लस ॥तथापि कालो छ टलक्क टल्किने ।कपाल त्यो रेशम 'झैँं सुधारस ॥बनेर कालो रँग जन्मिएसरि ।सलक्क केस्रो लहराउँदो झरी ॥(फो)कुरङ्ग हुन्छन् वनमा रमाइला ।अनङ्गका पुष्पित कुञ्जमा हरा ॥फुलेर झुल्छन् लहरा जहाँ सुनी ।बुट्टा बनी निर्भरका नयाँ क्रा ॥
११६
टिपेर बोल्छन् तरु शाख भै चरा ।
बिचित्रवार्ता-तरलायिता$धरा ॥तन्नाहरू मख्मलका सजी धरा ।
बनाउँछिन् पल्टिन शस्य-बिस्तरा ॥बर बर्सिन्छ झरी फुलीकन ।
हाँगाहरूमा रवि-रश्मिका सुरा ॥हवा हुँदा शीतल काम हम्किने ।
रोमाञ्च, झै जक्गैलमा हराभरा ॥त्यहाँ, बसेकी मृगिणी केन्याइँदी ।
छ अंशमा स्पर्श मिलेर सर्सर ॥चपाउँदी जो हि: ५००५ रस ।
बनेर मुखमा मदा५५लस ॥बराबरी पुच्छर झारमा परी ।
कुहू कह् सुन्न उठाउँदी शिर ॥चिल्ली रसीली, मृदु कोरली ठिटी
जस्ती उज्याली लम-कोस-लोचनी ॥उचाल्दछे झट्ट झफलक्क मोहनी ।
उस्तै थिए वन्य क्रङ्ग-लोचनी ॥फुलीरहेका तरु औ लतामनि ।
(१२)
मिही छ लच्का जुन इन्द्रका धनु ।
कुँद्ने कुनै कोमल भावको छिनु ॥लचक्क लाम्चा र सलक्क सुन्दर ।
रेखा छ पार्दो भ्रुकुटी मनोहर ॥रँगै मिलाई रेँग-कृष्णमा तर ।
(१२)सुती कुनै कल्कलको किनारमा ।एकान्तको पुष्प सुवास सारमा ॥वसन्तमा चारु पखेरुका मनि ।सुषुप्तिका चित्र सफा खुला बनी ॥
देख्दो छ कोही कवि बागमा हरा ।
परीहरू चञ्चल चारु लोचनी ॥घडा लिएका वनमा सुरा भरी ।
खन्याउँदा लच्लच अङ्ग माधुरी ॥कुलो र राम्रो रँग, बोटका जरा ।
भिजाउँदै ती मदिरा छरीबरी ॥जो रशि्मिमा रङ्ग हुँदो छिरीबिरी ।
बनेर उक्लिन्छ नशा भरी भरी ॥त्यस्ता परीका रसपूर्ण ती घडा ।
कटी झिना लच्किनुले छचल्किँदा ॥दायाँ बनी सुन्दर बैंस ढल्किँदा ।
बाङ्गो बनाई अलि चाल माधुरी ॥देखीरहेको कवि मुग्ध पर्दछ ।
र कल्पना देख्दछ व्योमका परी ॥वर्षासुता बादलसूतका तनु ।
पोखेर जाम्छन् घटबाट जो झरी ॥वनस्पति प्रस्फुट भाव-माघुरी ।
त्यो स्वप्नमा नै उपमा सुहाउँदी ॥लिएर गर्दो कविता धरी थरी ।
देखीरहेको छ त्यहाँ सफा जल ॥काला कुना बीच झलल्ल चञ्चल ।
भौँ त्यो उचालिन्छ मिही बराबर ॥ठट्टाहरूले शिर हिल्छ सुन्दर ।
मसक्क मस्किन्छ लचक्क भै उर ॥ढलक्क) ढल्कीकन फेरि मञ्जुल ।
घलल्ल घल्चा जल चल्दछन् तल ॥मानो त्यहाँ छन् जलका परीहरू ।
जो बस्दछन् बादल बाग शीतल ॥भिजाउने, कुञ्ज हरा गराउने ।
लिएर पुष्पामृतका घडाजल ॥
(१४)
११८
विशाल वक्षस्थलमा छचल्किँदा ।
बनेर राम्रो सपना जलैजल ॥हवा तथा स्वर्ग प्रकाशमा चल ।
कँदिन्छ छल्छन् जल छालले छुँदा ॥सफेद मोती लिइ स्पर्श कोमल ।
सिपीहरूमा ध्वनि मात्रको बल ॥पसेर रेखा दिन जान्छ मञ्जुल ।
हुरी वहाँ बन्दछ खालि कोमल ॥बन्दो छ दाना खँदिलो जहाँ तल ।
उग्रीरहेछन् जल भ्याउ चल्मल ॥विचित्र छन् जन्तु जहाँ सुशीतल ।
ती पीडका पुनका सफा सफा ॥पानी भरेका मृदु कोमल ।
लिएर मृदु बैंसका फल ॥सौन्दर्यको वन्यमा तल ।
जहाँ छ फुल्दी नलिनी लिई दल ।सलक्क बान्कीसित छाल कोमल ॥देखाउँदै मोहन सृष्टि मञ्जुल ।त्यो ठाउँ हो नाक निधारको तल ॥
(१६)जहाँ शाशीको छवि टाकुरा ।सेतो उज्यालो शरद् सफा ॥ती भाल हुन् कोमल, कर्ण-कन्दरा ।ती केश हुन् १) क” त ॥गला त्यही हो जुन छन् &
श्रीकृष्णले सुन्दर बैँस चालको ।हेस्डै भनी चारु खुलस्त माघुरी ॥लुकेर ) यु 29००: झाँगमा ।देखिनेछन् मृदु गोपिनीहरू ॥
सुवासको मग्मग रङ्ग भै तरु।जो घडा सुन्दरता खडासरि ॥पोखूँ कहाँ योवन वारि झैं गरी ।चलीरहेका प्रियका अभावमा ॥ठट्टा खुलाले वन नै हँसाउँदो ।त्यस्तै थिए सुन्दर ती परीहरू ॥(१८)(रषोद्धता)एक छन् बगलमा प्रियम्वदा ।मिष्ट-भाषण-मुहारकी सुधा ॥चारु चाल चपला यता जुदा ।चारु छन् तरुणभाववैभवा ॥
(१९)छन् तृतीय गणना सुखास्पदा ।कोमला र अनसूय-भावदा ॥छन् सुकोमल शकुन्तला$भिदा ।अप्सरा-शिशु कुरङ्ग-दृष्टिका ॥बेस मूर्तिसरि छन् चतुर्विधा ।(२०)स्वादु प्राकृत प्रवृत्ति-तत्परा ।हास्य-चाए-अघरा प्रियम्वदा ॥बैंस-मिष्ट नखरासितै कुरा ।गर्नलाइ चतुरी प्रियाश्धरा ॥गर्दछिन् मधुर प्रश्न आलिमा ।मिष्टभावप्रतिनादकन्दरा ॥मोहिनी मृदुल-भार-मन्दिरा ।
“बोल्दिनौ किन सँगी ! शकन्तला ?”'झुक्दछन् नजर निम्न लाम्चिला ॥छैन हास्य-छवि बैंस चञ्चला ।(२२)
११९
“मञ्जरी- कुसुम -रुद्ध भै गला ।खरो कि भन कण्ठकोकिला ?या सुन्तला !खोज्छ भैँवरा सुमञ्जुला ?के छ उत्तर खुला शकुन्तला ?”
(र३)मुस्कुराउँछ विनम्र लोचन ।तेज चढ्छ, बिजुली कि मोहन ?भाव झल्किन गई छुँदो मन ।लाम्चिईकन कुना विमोहन ॥रोक्न कोशिश गरेर मुस्मुस ।
पालुवार्तीरि ओठ क्रमका विकासले ॥पालुवासरि प्रवालका ॥॥ _ 'क कपोल 2७40 भै फुले ॥मुहारमा ।आंखिभी अब उचालिँदा चले ॥वक्र लोचन बनेर हट ।चारु उत्तर क्रै फुले ॥(२४)थप्दछिन् तब प्रियम्वदा त्यहाँ ।“क्या मृदुलता लतासरि ।लाज फुल्छ लिन लाल माधुरी ।एक डाकन मिलिन्द सुन्दरी ॥”आँखिभौँ मृदुलरेख “खामृदुल ।लाजसाध अहुरिचिदी फर्किँदी ॥त्यो अशोक तरुलाइ कर्किदी ।अप्रसञ्चपनसाथ तकिँदी ॥छन् खडा अलि घडा छचल्किँदी ।बैंसको ढलकसाथ ढल्किँदी ॥मेघका विपिनबीचकी कला ।वारुणी मधघुरता शकुन्तला ॥(२६)
“ल्वैन ह्वैन नखरे यिनी सदा ।अनृत है प्रियम्वदा ॥गर्दिनन् नुझ बिहा शकुन्तला ।क्या गिज्याउन सिपालु चञ्चला ॥”भन्दछिन् जल दिएर नोटमा ।चारु हास्य-रससाथ ओठमा ॥(२७)चृपचाप अलि बेर चल्दछन् ।वल्लरीकर कुनै त गल्दछन् ॥गुप्त दर्शक "म बोक्दथें भनी ।त्यो घडा युवतिको परीसरि ॥”आर्त चुक्चुक गरेर जल्दछन् ।(२८) -चारु चङ्ग चपला बसीकन।त्यो घडाकन घरिन् जमीनमा ॥“बोक्न सक्दिनँ म भार" भन्दछिन् ।“ढेडु यो घटभरी निकाममा ॥छादू्छ छल्छल गरी सधैँभरि ।खालि रुग्ण शिशु झै झुकीवरी ॥आफू चल्न नसकी सधैँ चटढू।भन्छ कम्मर गहूँ गरी गरी ॥
रुन्छ हेर बहुतै छचल्किई ।वल्कलै हुतै भिजाउँदै झरी ॥चल्मलाउँछ सदा कटी पनि ।खान्छ चल्मल गरेर कर्करी ॥'जान्छु वा' घर बरू बिहा गरी ।बाल वास्तव कटीविषे धरी ॥"(र५)हिल्हिलाउँछ निकुञ्ज सर न्कालिन कि
ती शाकु मनोहरा ।(३०)भन्दछिन् “नगर दुष्ट है क्रा ।कान दुख्दछ मलाइ चर्चर ॥”(३२१)
तर ॥
१२१
१२२
चूप बन्दछ समाज बैँसको ।
थप्दछिन् अलि सँभालिँदो स्वर ॥“हेर हेर सखि केक... त्यी
मञ्जुपत्रह ॥यो थिई हिउँदमा यहाँ स्दी । हरी
आज क्या तरुणता छ गम्किँदी ॥यो वसन्त वन जून झैँ हुँदी ।
यो अशोक तरुकी विचुम्बिनी ॥झुल्दछे सुख हुँदी हवा छुँदी ।”
(३२)
बोल्दधिन् अनि सर्वदा ।
0०६ 00" प्रियम्वदा ॥“कौमुदी छ हँसिली सुधालता ।
बैंसदार स्तन-कड्दमला;ङ्किता ॥चन्द्रसुन्दर समीरचुम्बिता ।
प्रेमकोमल-करा सुकेशर ॥त्यो अशोकपरिरम्भिणी रता ।बैंसकी बनी लता ॥
भझुम्किँदो मृदु परी ।
बेर्दठे तरु बडो मनोहर ॥वाद्य चारु त्यसमा बने चरा ।
यो विवाह छ वसन्तमा यहाँ ॥छौ तिमी त अबला क्ठैनरा !”
(३३)यो सुनेर मनंको प्रतिध्वनि ।पाउँदा मधुर शन्दका मनि ॥
भन्रा माग जगन्मणि ।विभवका बडा धनी ॥
'क्या मिलेछ यिनमा प्रियास्पदा ।नाम सुन्दर अहा ! प्रियम्वदा ॥बोलिदेउन अरू करा त्यता ।बोल्न छोड्नु किन चूप भै यता !'(३४)
चारु चट्ट अघि सर्दछिन् अब ।
“क्र्या मसक्क भन बैंस मस्कियो ॥”सुन्दछिन् नजरले इशारिँदी ।
ती नजीक रहँदी प्रियम्वदा ॥“लच्किएछ अलि उप्सिईकन ।
वल्कलै पनि बढालु बैंसमा ॥क्या छिचल्छ तरुणोपना भने ।
वस्त्र, कुड्मल सुगन्ध बन्धन ॥फुक्छ पात भँवरा झुलाउन ।
उप्सिएर नलिनी-प्रकोशमा ॥फुट्दछन् हरित बाह्य बन्धन ।
मुग्ध पाउँछ सुवासको धन ॥”
(३५)“चारु जा तँ नखरे” भनी तिनी ।अर्ड्चाख तर अर्डलाजकी ॥लालिमा वदनमा सरक्कयत्न गर्दछिन् ॥अर्ड झत,सफल ती मुहारमा ।छन् विफल रङ्ग आउँदा ॥(३६)थप्दछिन् छुन कपोल कोमल ।कटन पार उरोर्ही ॥||त 0 माघुरी ॥(३७)
“धन्य ती कर" भनी अभागका ।
हात हेर्दछन्ती ॥ ।सुमरादिका । सुरेख नि 10 "बने सहजमा त्यहाँ वश ॥बकर सुर पत हे यश ।हरियो दिशा दश॥भाललाइ करले मुचादकन्फूल "चारु" घुसार्दछिन् ॥
(३८
१२४
केशमा प्रचुर रङ्ग कोमल ।भन्दछिन् अनि थपी तिनी त्यहाँ ॥“फूल हेर नखरे सबै यहाँ ।वस्त्र सुन्दर तथा सिँगारले ॥शान गर्न चतुरा झुलीकन ।बैंसका रस सुवासले हवा ॥पार्दछन् सब फुलेर मग्मग ।डाक्न ती मधुपलाइ सुन्दर ॥”(३९५)“छाड भो ! सकल यी कुरा तिमी ।भर्न जानु बरु फेरि है घडा॥नत्र काम गरिनौ भनीकन ।जाउँला र म लगाउँला कुरा ॥”भन्दछिन् सरस ती शकुन्तला ।(४०)भन्दछन् मनमनै महीप ती ।'होइनन् हिमहा ता अलीकति ॥अप्सरा कि त नयाँ कुनै परी-तुल्य बोल्नु गतिमा छ माधुरी ॥'
(४१)चारु भर्न घट चल्दछिन् अन ।
लाम्चिलौ हतमुची चा पकन वन न"
जब ॥देखिने डर हुँदा यसो लुकी ।फर्किए नृपति, खुम्चियो सँगी ॥(४२)भन्छ शानहरुमा अनेकन ।“यी असुन्दर र पापका वन ॥
घोच्दछन् यहाँ ।खान शूलले पेट रित्तियो ॥
जङ्गली कुसुम छन् अनर्थ हो ।राह दीर्घ घरको अनर्थको ॥
काँप्दछन् उर््समेत थर्थर ।वस्त्र वन-बायु हर्हर ॥लोकनाथ सब तर ।"(४३)
चुप्प चृप मुखमा गरीकन ।
अङ्गुली नूृ्पतिले दिईकन ॥थाम्दछन् घर भजी विना घक ।
चल्न तत्पर हुँदा विदूषक ॥
(४४)
भन्दछन् "विपिनवल्लरीहरू-
सामु तुच्छ दरबारका तरु ॥प्राकृताशय सुखी यिनीहरू ।
नक्कली बहुसिँगार ती बरु ॥यो हरा छ वन सामु स्वर्ग झैं ।
यी परीहरुसमान सुन्दरी ॥अल्प भूषण र अल्प चाहना ।
फुन्दछन् विपिन माधुरी घना ॥”
(४५)“हेर |» ! १०५ लौ प्रियम्वदा नछ लहरा रा!सुम्सुम्याउँछु सदैव प्रेमले ।न हौसला दिन गरी नयाँ कुरा ॥हालिदिन्छु जल सेचिने जरा ।हाय ! तैपनि छ रुग्ण यो बरा॥के उपाय अन लौन बोलन ।
सजललोचनी परी ।घट जमीनमा घरी ॥(४६)
१२४
१२६
भन्दछन् मनमनै समुज्ज्वल ।कीर्तिका, 'दिल रहेछ कोमल ॥त्यत्तिकै जति छ रूप मञ्जुल ।'(४७)दुष्ट कृष्ण भँवरो उडीकन ।ती कपोल दुइ फूलमोहन ॥वन्य मिष्ठ मधुसार हुन् भनी ।दुःख दिन्छ अब घुम्छ भुन्भुनी ॥(४८)प्रश्नसाथ अलि घुम्छ फन्फनी ।'केश रेशमलता भनी भनी ॥भाव भै कुसुम रङ्गको त्यहाँ ।घुम्छ शंसक पखेरु भुन्भुनी ॥ '
'लौन लौन' सँग आत्तिँदी तिनी।
अलि दगुर्न तैपनि ॥के गर्छ 04 गएर त्रासले ।“लौन !? घ्वनिको मिठासले ॥
बाहुली दुइ दिई कपोलमा ।फेरि केशतिर चट्ट फर्किदा ॥'लौन लौन' ध्वनिकी पुकार छन् ।लर्बरिन्छ मृदु अङ्ग, 'के गर्छ ॥लौन लौन' सँग डाक्दछिन्आँधिमा सदृश छन् ' लताहरू ॥पुष्प भन्दछ झुली 'म के गर्छ
भूप छन् 'अघि सँ किके गर्छ ?'भन्छु शानहरुले विदूषक ॥झाँगलाइ "करले, म के गर्छअलि धपाउँदो 'अलि ॥'उ नक्कलीफर्किएर डरले यसौ अलि ॥(५०)
अरू ॥
चारु हास्य चपला हिली हिली ।
मधुप भुन्भुने छली ॥जान्छ त्यो सब त्यजी यिनैतिर ।हाँस्दछन् अझ सँगी मनोहर ॥(५१)'लौन लौन' सित ती प्रियम्वदा ।मधुर उत्तरप्रदा ॥
«यो पुकार गर भारतेन्दुमा ।
सद्गुणी विशद रत्नसिन्धुमा ॥”(५२)
युवतिका लतिका कृतिका निका ।रुचिर अङ्ग अनङ्ग सुसङ्गत ॥उपर भूङ्ग चहार्दछ; रङ्ग त्यो ।जुन छ यौवनको वनको रस ॥(५३)सुमनका मनमा रस सारकाअधरका कलिला घरका थिए॥महक भै महको 'म हकी' भनी ।भनभनी नभनीकन क्यै अरू ॥भुनभुनाउँदध्यो भँवरो बरो।(५४)सुन हुँदा नहुँदा दिवस प्रभा ।भई अलि कोमल ॥कमल रस मञ्जुल ।कुसुम देख्छ कपोलं सुडोलमा ॥(५५)कर गरेर गरे करले पर ।कुन्नी वरै $ “उनै गठरो हुने ॥नभनूँ अझ मात्तिने ।कद मन भने नभने अझ आत्तिने ॥(५६)
“उपलले पलले थलमा यही ।बनी तँ बनी रज झर्दथिस् ॥मन भरी नभरी करुणा रहोस् ।ल अब आबरु आ बरु आबरु ॥"(५७)विनयले नयले नधपाइने ।उभयले भयले . नहटाइने ॥मधुर आशायले शायले पनि ।पर घपाउन पाउन मुस्किल ॥
(५८)पर सरी, रस रीस र रागकी।प॒वनकी वनकी कुसुमाङ्गिनी ॥शारमदार-मुहार गुलान ।हानि कोत वि का छन् ॥प्रकृत छन् कृतफङ्कृत कान ती ।सरसता रस ताल र ढङ्गकी ॥(५९)गरि गुहार मुहार निहारदी ।पवनमा सुकुमार प्रहार दी ॥कुसुमरूप जुहार शिकार ती ।मधुपकी, घपकीकन लाल भै॥अन बनिन् वनमा रति कामकी ।(६०)अघि सरी बिचरीकन भन्दछिन् ।सहचरी अलि चन्चललोचनी ॥नृुपतिमा पतिमान गरीकन ।यश दिशा दश बीच छरीकन ॥“स्ववश शात्रु गरी महिमा लिने ।अलि धपाउनु पाउन ! लौ भन ॥किन कि छौ कनकाञ्चलिनी तिमी ।अरुणता दिनकी सुरमोहिनी ॥”(६१)
यति भनी नखरे मृदुलाधरा ।तरिदु ताम मुस्किदिइन् बरी ॥
परी-कन गरी दिनकी महिमासरि ॥
सुमनका मनमा मृदु शब्द ती ।हुल" 021 नृप ॥
प चर ।७ नवीन] 0101 शिकारमा ॥
(६२)सकल चञ्चलता चकिता नने ।
लसिता असिता लता ॥अन विज्ित्र बने छविचित्र ती ।नचलने चल-नेत्र अलीकति ॥
पुरुषको रसको सुख कर्किंदा ।पवनले गति चञ्चल बिसिँदा ॥(६३)जन प्रतिष्ठित को ? कुन यो युवा?नर कि किन्नर ? देव कि मार वा॥विपुल भाल समुज्वल चेहरा ।मधुर यौवन यो वनमा हरा ?
(६४)किन यतातिर आउँछ त्यो युवा ?रहन के, वसनोज्ज्वल यो घर ?मनमनै नभनीकन चिन्तना-सहित ती वन कोमल कल्पना-सरि तिनी मधुबैंस “शाकुन्तला"।चकित छन् कृतझङ्कृतकुन्तला ॥
(६५)'अलि" हट्यो अलि दुष्ट त्यहाँ छली ।॥ कुन्तलबाट शकन्तला-कन कनपुरुषको रसको मनमोहन ॥(६६)
१३०
“सदय देव गहाँ अरुणोदय-सरि सवार हुँदो वनवारिमा ॥पयरकष्ट गरीकन आसन ।लिनुहवस् कुशको प्रिय शासन ॥”(६७)“नगर भो अति कष्ट सुकोमला ।नगरका घरका जननिम्तिमा ॥नगर शान्त निकुञ्जनिवासिनी ।न गरमी छ यहाँ न थकाइ छ ॥न गरुकाउँछ आँग न वा उरु।नगरलायित छन् वनका तरु ॥”यति विदृषकले तिनमा भने ।बहुत खिल्खिल ती पुतली बने ॥(६८)“यदि खडा 'बखडा तरु' फुल्दछ ।किन खडा म नहुूँ नखरा लिई ॥म छु वयस्क हुँदा तगडा अझ ।किन खडा हुनगो झगडा यहाँ ॥धवल केश फुली लटरम्म छ।तरुणभाव त तैपनि टम्म छ॥”"यति सुनीकन हास्यविनोदिता ।अधर छोप्न तयार भए लता ॥जब विदूषक छिँक्क गरी रुघा ।सरस ताउ लगाउँदछन् जुँघा ॥(६९)“सखि ! कुशासन ल्याउन जाउन ।”यति भनी शरमाउँदछिन् जहाँ ॥वचनकी मधु ती, उनमा नृप ।वचन मिष्ट सुनाउँदछन् यहाँ ॥
“किन यसै, नबसै पनि ठीक छ।जब सुवर्ण उ साँझ नजीक छ ॥”यति सुनीकन 'चारु' लिई घडा ।मधुर आग्रहभाषण गर्दछिन् ॥“थकित पाउ हुने रहँदा खडा ।"(७०)बोली मिष्ट सुनेर ती पुरुषको आनन्दिता कानमा ।देखी तेज प्रसन्न भै मनमनै सोद्धी नयाँ प्रश्न ती ॥पाएको मरुमा सफा जल हराकै कुञ्जमा -शीतल ।यात्री झै अति तृष्ण ती नजरकी हेर्दी भइन् पाहुना ॥(७)« दोटैका मनमा पस्यो प्रथम त्यो जादू छ जो कोयली ।हाँगाबीच वसन्तको कुसुमको बोल्दो नयाँ प्रश्न झै ॥'को होला कुन यो महापुरुष हो' भन्थिन् उता सुन्दरी ।'को होलिन् कुन हुन् परी ? ञरपिसुता हैनन्' उनी भन्दछन् ॥
(७२)झुक्दै चट्ट बराबरी भुइँभरी बुट्टा भरी भित्रका ।हेर्ने चाख भएर झट् नजर ती वेला पखी लाउँछिन् ॥आँखा जुध्छ कि झैं हुँदा सहज नै हाँगा हुँदी बैंसकी ।ढुक् ढुक् बढ्न गएर लाल-गरमी लज्जा लिँदी गण्ड छन् ॥(७३)सोधे ती सखिले कुरा अलि यसो राम्रो घुमाईकन ।“हाम्रो भाग्य बलेछ आज कसरी ! आँखा उज्याला हुन ॥के सेवा दिन सक्दछन् वन ठिटी भन्दो अहो भाग्यले ।ल्यायो आज गिज्याउनै कि वनमा तेजी बडा पाहुना ?”(७४)सुन्दा थोर मुसुक्क मुस्किन गए तारीफका ओठ ती ।भन्छन् भूप "म आज आउँछु यहाँ दुष्यन्तको दूत झै ॥रक्षा गर्न र हेर्न जाँच आषिका यी यक्षका आश्रम ।ठोकी दूर घपाउँला दितिजका दाह्रा: दनासा भनी ॥”(७५)
॥ )।
१३२
"हाम्रा पालक विश्वका मुकुट ती, ती धर्मका रक्षक ।ती दाता सब अन्नका, सकलका छाती भरी सूर्य झै ॥ती राजा थलका तथैव जलका, सारा दिशाका छवि ।हावासाथ सुगन्ध कीर्ति रहने ती दानका सागर ॥(७६)ती दैत्यारि, समस्त आर्यहरुका ती इन्द्र, आनन्द नै ।ह्वैनक्सिन्छ विरोधका दलहरू हात्तीहरूले किची ?चाहन्छौं यति सुन्न छैन उनको त्यो चेहरामा कुनै ।उक्लेको कुइरो सफा सुख मिची पारी धमीलो छवि !”(७७)भन्ने प्रश्न सुनेर ती नजरमा आनन्द गै कानको ।भूपति “छैन दुःख उनमा छाती छ मानो शरद् ॥फूल, त्यसमा आनन्दको वास छ ।यस्ता सुन्दर रूपका अघधरका मीठो प्रशंसा उडी ॥”(७८)मानी चाख मिठास ती वचनका प्यूँदी दुवै कानले ।धेरै बेर झुकेर तीक्ष्णश्ववणी आँखा उचाली लिँदी ॥बिर्सेकी मनमुग्ध भै शरम नै चैतन्य चाँडो पसी ।लालीदार मुहार भै पलक ती चाँडै वराल्दी भइन् ॥(७९)“मीठो नाम म सुन्न पाउँछु भने बन्ने थिएँ कोयली ।को को हो यस क्ञ्जमा अधर ली राम्रा रहेका फुली ?”भन्दै प्रश्न गरेर झुल्न सुखमा घोली सुधा कानमा ।भन्दा भूप निहार्दछन् नजरले फुल्दी भझुकेकी ठिटी ॥(८०)“मीठो नाम प्रियम्वदा छ यिनको बोल्दै बुझीहालिने ।भन्छिन् चारु, प्रियम्वदा अघि सरी दिन्छिन् यही उत्तर ॥“राम्री भै यिनको छ नाम सहजै सौन्दर्य झै सम्भिने ।कस्ती प्रेमशिखारु चारु हेँसिली यी चारु छन् ओठकी ॥(८१)
ती राम्री सखिको क्रा गर बरू जो झुक्दछिन् लाजले ।मानो फूल थुँगा बनी मध्ुरता झुक्छिन् स्वयं भारले ॥नामै क्या छ शकुन्तला ! विहगकी आली उज्यालीसरि ।आँखाको रस के करङ्गहरुले देखे चरी नन्दन ?”(८२)भन्दा भुत्भुत बन्न तत्पर बनी बोली अडेकी त्यसै ।आँखाले मृदु लाम्चिला सरस ती छेडेर गाली नुहिन् ॥मानो सुन्दर छन् स्वरूप अरुका आँखा छली फुल्नको ।आफ्नो सोख लिँदौी थियो शरमको गाली दिँदो नेत्रले ॥(८३)“होवैनन् क्रषिकी सुता तर यिनी, बान्की छ अर्कै ढँग ।ओठै छन् उनका प्रवालरँगका क्या पातला पालुवा ॥बोले कोकिलले लिई शरम के बिर्सिन्छ भाषा भनी ।बोलीको टक मात्र सुन्दर दिई ती चल्दछन् वायुमा ?”(८४)भन्ने शब्द सुनी असह्य हुन गै साम्ने बनी बस्न नै ।फर्किन् झट्ट 'कसो गर्छै' हुन गई बोक्छिन् घडाको जल ॥झुक्दी दूर गई प्रफुल्ल बिरुवालाई भिजाईकन ।सौन्दर्थसरि झल्किँदो सलिलको भाषा सुनाइन् कल ॥(८५)“औंठी दिन्छु म लिन्छ को ? जल त्यहाँ जो निर्दयी क्रूर छ।थाकेको मृदुरेख पेशलकटीमा भार बन्दो गहहुँ॥बोकेमा जल मात्र एक छिन त्यो औँठी त्यसैको भयो ।”भन्दा नेत्र जुधेर तीन सखिका बन्धिन् प्रशंसा तिनी ॥
(८६)थप्छिन् फेरि प्रियम्वदा “छ यिनमा सौन्दर्य नै स्वर्गको ।पृध्वीमाथि झरेसमान सखि छन् दोसाँधकी सुन्दरी ॥यी हुन् कैशिककी सुचारु तनया जो मेनका-कोखमा ।पाई जन्म यहाँ बढिन् क्सुम झै छोरी पिता कण्वकी ॥”(८७)7
१३३
१३४
पूरा वर्णन जन्मको जब गरे आलीहरूले त्यहाँ ।काँढो गो मनको 'यिनी त्रषिसुता ह्वैनन्' भनी चित्तले ॥धर्मात्मा नृपको निकै अब थियो आनन्दको भावना ।कालो पापसमान दन्छ कुइरो आकाशमा पत्लिई ॥(८८)धेरै मिष्ट कुरा भए, तब थपिन् आली कुनैले त्यहाँ ।“हाम्री छन् सखि पुष्पतुल्य, मघुकी प्याला फुकेकी रँगी ॥भझर्किन्छिन् भैंवरा नजीक नहवोस् भन्ने गरी भावना ।लैजान्छन् कि टिपेर मन्मथ स्वयं भन्ने छ शङ्का यहाँ ॥”(८९)भन्ने बात सुनी रिसाउन छिटी आँखा तरी बोल्दछिन् ।“कस्ता लाज र भाँडका मुखहरू ! बोल्छौ ठुटा नाकले ॥यस्ता शब्द गरी त्यसै मन परी छाड्ने सबै काम लौ ।आमैसाथ गएर भन्द्रछु यहाँ के दुष्टता गर्दछौ ?”", (५०)भन्दै भन्न फनक्क भैकन गइन् टाढा पुगिन् ती पर ।फर्की हेर्न भएर चित्त मनले रच्दो भयो जाल क्यै ॥यस्तैमा तब शूलले पयरमा बिभदा बहाना दिने ।“आच्छू ! लौन” भनी थचक्क भुइँमा ती वेदनाले बसिन् ॥(९१)राजा हेर्न गए, गए सखिहरू काँढा झिके डोबको ।तीखो दर्द परेर आफ्नु मुटुमा राजा रसीला बने ॥यस्तैमा तब भूपका जनहरू आए गरी खल्बली ।देखाईकन काम तीसँग बिदाबादी भए भूपति ॥(९र)
[1
त्रयोदश सर्ग(मालिनी)
मधुकर महिषीले पड्ख कूँजा फिँजारी ।मधुमय वन डुल्दा फूल राम्रा निहारी ॥हँसमुख सखि यौटी साथमा ली अकेली ।कुसुमहरु हवामा जिस्किँदा हाँसिखेली ॥मधुकर सु्ँकोले खोज्दछन् भुन्भुनाई ।वनविचरण गर्दी भक्तको भक्तिलाई ॥वरिपरि छरिँदा ती तुल्य भिन्नै दिशामा ।नृपजनहरु डुल्छन् भूप खोज्दा दशामा ॥१)खलबल पहिले ता भुन्भुनाएसमान ।अलिकुल छरिँदाको खोजको 'गन्न' गान ॥निकट छ अन मानो शब्द सारौं-कराई ।हलचलहरु भर्दै पडङ्ख झैं खल्बलाई ॥(र्)कुसुमसदृश राम्रा वन्यबाला कुरङ्गी ।शारसदृ॒श छ आँखा, चाल कल्लोल-भङ्गी ॥भ्रमर मधुर भौँका कण्ठका कोयली ती ।खलबल हुन जाँदा भूप छोड्छन् त्यहीँ ती ॥(२)
१३४
उदित रवि उज्यालातुल्य ती सामु आए ।बिहगह्ृदय तृष्णा ती प्रजाको बुझाए ॥वन छ जलद जस्तो कीर्तिको रङ्ग फुल्ने ।दिनभर जुन छेक्ध्यो ज्योति भर्ने मुहार ॥छविमय छ बनेको मिष्ट मुस्कानदार् ।(४)“अब सब घर जाओ एकलो बस्छु पाई ।सुखमय वन राम्रो शान्तिको झैं रजाई ॥मुनिवरहरु बस्नै यो हरीयो निवास ।मधुर कुसुम फुल्ने स्वर्गको भावना छ॥(५)तप, जपसित बस्दा मोहिनी दिव्य आई ।प्रेम झै मुस्क्राई ॥जुन क्राषिहरु खोज्छन् वन्य मीठो विभूति ।नयननिकट बन्छिन् आज मेरी यहीँ ती ॥”(६)
विहसित मुख हेर्छन् अर्थले ती सँगीमा ।
मुखविकृत अनौठा भट्ट आकारिँदामा ॥“अब वन वनचारी जङ्गली-प्रेम धारी ।ट्रिजउपर हुँदामा आज रित्तो भकारी ॥(७)वन कुसुम मुसारी कन्द कोक्याउँदाले ।उदरकन बटारी ह्वौ वनैया भिखारी॥म त रहन नसक्ने, लड्डुको ढड्डु भारी ।शहरतिर हिँडेँ है हात ठण्डा बटारी ॥”वचन यति लगाई हिँड्न तम्सेर भन्छ ।“महल धन म पाउँ ताजलाई सिँगारी ॥रिपुहरु सब धुस्नो पार्छु जूँघा मुसारी ।”
(८)
मुसुमुसु सब हाँसे आँखिभौंबाट छासे ।बकनक वाक् बनेको बतासे ॥स्वजनतिर निहारिका छत्रधारी ।“वनतिर मन मेरो बन्न लाग्यो विहारी ॥”(९)"सुनन कति सुरीला बोल्दछन् वृक्षमाथि ।
रँग बिरँग फुलेका चारु शाखा सगाती॥ '
कुसुमहरु उडे बोल पाएर नाना ।मुखरित महिमा झैं साँझ आई छुँदामा ॥
(१०)अगणित महिमाका रङ्ग फुट्छन् हजार ।जलद-लसित ज्योत्स्ना दृश्यका छन् किनार ॥बहल अधर हालूँ भाव भन्दो सुभाषी ।कसुम, विहग, लाली, प्रेममा चल्छ गाँसी ॥
(फ)सुखमय दिल जो जो बोल्न सक्तैन बोल ।पुलकित तरु बोल्छन् नीड पाली अमोल ॥अनुभवहरु राम्रा फैलिँदी कल्पनामा ।स्मृतिमय क्षण झल्की शान्ति लुक्ने कुनामा ॥मृुखरितसरि बोल्छन् अर्थ नाघ्नेपनामा ।(१२)लहलह हरियोमा जिन्दगी झुल्छ रङ्गी ।समररहित मीठा शान्तिका भाव-भङ्गी ॥चचह चचह गर्छन् फुल्छ रङ्रिन्छ फुट्छ ।प्रकृति हृदय, तृष्णा बन्छ आनन्द छुट्छ ॥(१२)अतिशय मृदु राम्रा फूलका जो जरामा ।अधर मृदुल खोज्ने बोल्नलाई धरामा ॥किरण मधुर भज्ने मोहिनी वन्य चारु ।पवनसँग हिलेका छन् हँसीला शिकारू ॥(१४)
१३८
ध्वनि मृदु मुरलीका चल्दछन् शवाससाथ ।स्वर मधुर बनेक्का मञ्जरी फूल पात ॥अनि विहग गलाले टिप्दछन् रङ्ग रङ्गी ।क्राषि-हृदय झुलाई नृत्यमा भर्न भङ्गी ॥(१५)विटप बहु-प्रशाखा जिन्दगी झै खडा छन् ।खबरहरु चरा छन्, स्वर्गसन्देश-चारु ॥बहुविध रस खोज्ने, गुप्त तृष्णा जरा छन् ।कुसुमहरु कला छन् रङ्ग चढ्दा सुरा छन् ॥(१६)दिन दिन छ खुलेको वन्य आनन्द दिव्य ।कुसुम मधुर पाना रेखिँदो रङ्ग सभ्य ॥तह तह छ किताबी अक्षरा$$भास भारी ।प्रकृतिह्ृदयमा छन् पाठ राम्रा विहारी ॥
(१७)अलि पर बहँदी छन् मालिर्नी कल्कलाई ।जलधि भजन तृष्णा बोलमा झल्मलाई ॥क्श्रषि सह्ृदय सिक्छन् छन्द त्यो भावभित्र ।विपिनसरि जगत् यो फुल्छ बन्दै विचित्र॥८)प्रकृतपन नशामा, अङ्गमा वन्य भाव ।हृदय-कुसुम-गन्धी वल्लरीका स्वभाव ॥नयन मृदु कुरङ्गी बोल कल्लोलवाला-सहित मधुर बैंसे फुल्दछन् वन्य “बाला ॥(१९)भझिलिमिलि न छ खल्लो चाहना चारु थोर ।प्रकृत गति र गाना शान्तिको तुल्य शोर ॥क्रषिमहल हरीयो पात झुम्का सिँगार ।विटप विविध खम्बा कुञ्ज खोपी हजार ॥सुखद विपिनवल्ली छन् नटी बैंसदार ।मधुर लय गला छन् राज्य यो क्या अपार ॥(२०)
म त अन वन नबस्ने, जान्नै प्रासादतर्फ ।प्रकृति यश यहाँको मेद्छ, सम्पूर्ण गर्व ॥प्रचुर घन यहाँ छन्, रत्न“«पन्ना-जुहार ।विजय बहु यहाँ छन् राज्य विस्तार सार ॥(र१)हरित कुसुम हाँगा मग्मगी पत्रदार ।किरण मधुर छिर्ने छन् जहाँ छत्र सार ॥कुसुम रज छ लावा कीर्तिका गान-पड्खी ।पवन चमर डोल्ने हुन्छ सम्राट् अपार ॥(र२)खलबल नमचाओ, शान्त यो वन्य छाती ।कलिसदृश कलीलो भावले भाँतिभाँती ॥नगर पर छिपेको पत्रले चट्ट छाई।समर स्वर सुनेकी बालिका झैं बनाई ॥मृदु सुख सपनामा भट्ट झस्का पसाई ।(२३)घरतिर सब जाओ सुस्तरी चूपचाप ।बरु हृदय भएका प्रेमले कान थाप ॥श्रवण क्रषिहरूका सुन्दछन् मञ्जरीमा ।मृदुल मृदुल वार्ता शान्त कानेखुसीमा ॥(२४)पछिपछि म त हेर्दै सुस्तरी आउनेछु ।थकित हृदय ठण्डा कीर्तिले छाउनेछ् ॥अलि छिन पर गर्दा झोंकका कामकाज ।अमर वन-विहारी बन्छु झन् देवराज ॥”(२५)अनुचर तब फर्के, रामका भक्ततुल्य ।गिरि-शिखर कुटीका कुञ्ज छाडी अमूल्य ॥सहृदय सुखवार्ता ज्ञान ठण्डा सुनेर ।वनभ्रमण विलासीको इरादा बुझेर ॥(२६)
११९
१००
अब वनतिर डुल्दा छन् मिलेका सँगी ती ।
शार सलाद गिती तीक्ष्ण त्यो मर्मभेदी ॥नृपति दश हास भर्छन् ।
द्विज चतुर ठटचौला हास्यले वश्य गर्छन् ॥
(२७)“छि ! छि ! वनअमिली यी” च्वाट्ट टडकारिएर ।चतुर चतुर भन्छन्- “दौंतरी हेर ! हेर !!अतिशय अमिला छन्- देख्न जिभ्रो रसायो ।तर पछि रसनामा स्वादले रन्थनायो ॥(२८)हुन त सब बिजूलीतुल्य तीखा उज्याला ।तर ज्वर पाोछ आई रन्न पार्नेछ गाला ॥म त यदि दुइ पैसाका मिले चार चार ।छि! छि! कति यी भन्दै बार बार ॥(२९)किन हरि हरि सित्तैँ, यो 1471 कन्याई ।रहनु वन अँध्यारो रग्मगाई ॥भझिलिमिलि महलैमा ठाँट शृङ्गार पारी ।मदनविजय गर्ने छन् परी दिव्य भारी ॥(३०)चपल नयनवाला रङ्गका चारु गाला ।कुसुमसदृश छाला चल्मले भौं छ भाला ॥'शरम सरस चाला, बैंसवाला उज्याला ।सुकठिन उरवाला चारु रसम्भोच्वाला ॥(३१)ढलमलसित हिँड्छन् हंसका ढङ्गवाला ।भ्रमरसदृश काला" केशमुन्द्रा उज्याला ॥जुन चटु नखरामा गर्दछन् मात नाला ।उनकन किन छोडी लाउने वन्य माला ॥
(३२)न छ पहिरन राम्रो, शुष्क बोक्रा भिरेका ।युवतिहरु वनैया छाँट ठिङ्गा परेका ॥पशुहरु पछि लागून् यी मुकुण्डीहरूका ।जब उदर छ छन् पिँडौला गहूँका ॥(३३)
न सरस नखराले भौं छरीता उचाली ।
नयन मृदुल तिर्छीको इशारा निकाली ॥चलचल चतुरा छन् स्नेहका चट्ट छाले ।
मुसुमुसु अधरे यी लाज लाम्चा कुनाले ॥
(२४)कुसुम तरु खडा झैं फुल्दछन् ठिङ्गरा यी ।.शरम पनि नजान्ने जङ्गली क्या बरा यी॥बरु सब गमलामा राख्नु तस्बीर पारी ।युवति सद्स च्नाला एक नै छैन भारी ॥
(३५)न त मसित कुनै यी जिस्किए एक ठट्टा ।न त विपिनविषे यी पाउँछन् एक पट्टा ॥वरिपरि सब सेना देख्दछन् ज्ञानलट्टा ।यिनसँग म नबस्ने दूर बस्ने छु छुट्टा ॥न त वचन म बोलूँ बन्द पार्नेछु बट्टा ।बरु वन-मृगिणीको पुच्छरै लाग्नु सट्टा ॥बरु कमल फुलेको हेर्नु सौगन्धगट्टा ।(३%)छि! छि! छि! छि! यिनलाई एक कौडी नमानी ।हिँड महल उज्यालो दौंतरी, विन्ति जानी ॥दहि-महि अमिला छन्, सातु छन् कन्दमूल ।यिनसँग रहनेको पेटमा हुन्छ शूल ॥”(३७)नृपवर तब भन्छन्- “जङ्गली यी प्रसून ।प्रकृत तवरका छन् पौर-चापल्यहीन ॥सहज ललितताका छन् लता झैं फुलेका ।मृदु अधर खुलेका, अङ्ग राम्रा मिलेका ॥
(२८)
१०१
१४२
यिनसँग नखराको नक्कली भाव छैन ।छल कपट सुधाको जिन्दगी नै छुँदैन ॥सरस सरल वार्ता गर्दछन् मिष्टभाषी ।वन हृदय बने झैं ओठ रडङ्गी सुवासी ॥(३९)कधन मु चरा छन्, वन्य यी अप्सरा छन् ।ति कलित राम्रा कोपिलाका क्रा छन् ॥रँग सुवदन बैंसे बीच चढ्दा सुरा छन् ।सब वनदुहिता यी बैंसका आँक्रा छन् ॥(४०) :मृग-शिशुसँग खेली प्राकृत स्वादु केली ।कसुमित रँग चढ्दा वन्य आनन्द बेली ॥मदन शर बनाई बस्दछन् कुञ्जभित्र ।हृदयसँग बढालू भाव मागी विचित्र ॥(४१)वन विरचित स्वप्नातुल्य राम्रा मुहार ।प्रकृत तवर खुल्ने शान्त खोपी जुहार ॥किरणहरु पसेका स्वर्गका स्वर्ण रङ्ग ।स्वर विहगहरूको भित्रि. बोल ढङ्ग॥(४२)सलिल मृदुल रेखाबाट आकारिँदा यी ।'कुपशिि ति नाकमा पाई सफाइ ॥क नारीरूपमा मूर्ति ल्याउ ?'भनिकन विधिले यी आधि दोधारभित्र ॥मसृण छिनुहरूले छन् कँदेका विचित्र ।(४३)यिनकन जलका छन् बोल लोलाउने जो ।गुनुगुनुसित चल्ने बालकल्लोल भाव ॥
पवन वन झुलौना झूल छन् पात झुम्का ।हरित शिशु जग जगत् छन् मालिनीतीर थुम्का ॥प्रकृति सरल सत् प्रभाव ।
मधुर विहगवाला-तुल्य मीठा स्वभाव ॥(४४)
जलद गगन ज्वाला रङ्गवाला उज्याला ।रविकर मृदुमाला स्वप्नका रङ्गशाला ॥हृदय-सर-विभासी भावका मञ्जुनाला ।प्रकृत रस छ भर्ने बैंसको स्वर्ण प्याला ॥
(४५)विधुवदनसुधाको शीतलो शीत थाली ।टहटह वनमा जो दिव्य जादू खसाली ॥कुसुम मृदु नशामा स्वप्निलो भर्छ पानी ।मगमग मृदु वास्ना पत्रमा चारु छानी ॥त्यस रससँग फुल्दा बैंसका यी शिरामा !'गल बल'- सित बल्की रङ्ग चढ्दछन् सुरामा ॥(४६)मृग-शिशुहरु प्राई शैल सीँढी तहालु ।लघु पयर उचाली फुर्फुरे सौखचालु ॥प्रकृति-कलित उत्री टीपको रङ्गशाला ।हरित मृदु दुभोको औौलको खातवाला ॥खुरखुरसँग चढ्दै ओर्लिंदै छन्दसाथ ।प्रकृतससुख सिपालू चालका स्निग्धगाथ ॥जुन सरस सजीव स्वादु नृत्य-प्रसन्न !विपिन सरल हुन्छन् चाल त्यो चारु वन्य ॥कति मधुर घुसेका कामिनी हेर घन्य ।(४७)हृदय किरण न्यानो कोपिलाले फुकाई ।पवन रसिकलाई चोर्न खोली मिठाई ॥हिलमिलसँग हिल्ने भावना नृत्यदार ।कुसुमित छ उज्यालो बैंस खुल्दौ मुहार ॥(४०८)
निशिभर सपनामा तारका छम्छमाई ।मृदु वन सहभावी भावमा चम्चमाई ॥
१४३
१४४
तदनुसरण गर्ने चालका प्रेरणामा ।मुकुलित वन-वल्ली हल्लिँदा झै नशामा ॥
प्रकृत मृदु कलामा नृत्य खुल्दो दशामा ।अलि बिउँभिन लाग्दा प्रात-चारी प्रवात ॥
किरणसँग सुनौला सूर्य बन्ने दिशामा ।सरस उज्याला हास्यका चालदार ॥
मदनवनकुरङ्घी लच्किए अङ्गदार ।
(४९)
प्रथम छवि उषाको बाल झैं वारिवाह ।उदय-नभ सँघारे टुक्रिएको अथाह ॥
लघु मधुर बुनेको माकुरो-जालतुल्य ।कवि-दिल सपनाको सूत जस्तो अमूल्य ॥
(५०)लसित मधुर ज्योत्स्ना स्वर्णलाली मिलेर ।जन मुसुमुसु बन्दै जिन्दगी लिन्छ हेर ॥जन पट सपनाको देश झैं खुल्छ धेर ।प्रथम विहग बोल्दा स्वर्णको गर्भनेर ॥त्यस रँग मधुरोले छोडइएका कपोल ।विपिन कसुमवाला देखिए क्या अमोल !
(५१)मदन वनविहारी पुष्पको वाणधारी ।अतिशय [चुनेका नग्न शोभाधिकारी ॥मधुर मधु बैंसको वन्य मस्त ।कर-धृत कलिप्याला कुन्जमा चारु लस्त ॥
(५२)तर सब तिनमध्यै एक ती छन् पहीली ।प्रकृत सरलताको पानी-आँखे छनीली ॥अलक मृदु शिरीषी जो झुकेका परेला ।लघु तवर उचाल्छिन् पर्खदै' हेर्न वेला ॥(५३)कुसुमउपरका ती मिष्ट छन् स्वर्णदाना ।सुरवन सुषमाकी रत्नरूपी खजाना ॥मधुर विधिकलाकी शिल्पको स्वर्ण पाना ।अमर तरु फुलेकी बैंस लावण्य नाना ॥(५४)
कवि-हृदय रसीली ज्योति जस्ती सजीव ।अरुण सुमन-गाला वल्लरी लोल चाला ॥
मदनकि बहिनी झैं, ती उषाकी सँगी छन् ।अविदित महिमा झैं स्वप्न यात्राहरूकी ॥
(५५)अवनितिर झरेकी रत्नको व्योम ज्योति ।थु अधिक” फूलको झैं छ लोती ॥र मधुर गर्छन उस्का चारु मोती ।ति बैनन् चारु सङ्डोचकी ती ॥
अलि परतिर सर्ने मर्द देखेर सामु ।प्रकृत शरमवाली कोपिला झैं खुला छन् ॥रँग चढ्दी कोपिला झैं सुगन्ध ।0०9: उर फुक्ने भै बडो लाजवाली ॥(५७)बे” हस बस्ला चट्ट ००4००७ कर नुहेरन मृदु गाला छोप्दछिन् र ॥शिर रससित क कान यौटा उचाली । “छिन छोपी छैन झै भान पारी ॥
अलिकति पर सर्द्री फेरि झस्केर छर्दी ।अलक अनि 'कहाँ गो' झै भनी चट्ट हेर्दी ॥मृदुल सरस लच्कासाथ रम्भोरु घुम्थिन् ।नयन भ्रमर छल्दी स्वप्न झैं दिव्य बन्थिन् ॥(५९)जलभृत घट बस्दा लच्किएका कटी ती ।छचल जल छचल्की झल्किएकी छचल्का ॥तरुण रस ककल् कल् फूलका बोट पोषी ।हृदयज-जल जस्ता भावना छाल पोखी ॥विपिन कुसुम-पोस्ने देवकन्यासमान ।उपवनकन दिन्धिन् स्वर्गको चारु भान ॥६०)
१४५
१४६
कमलसरस भाल स्वेदले भो झिभझिल्ल ।उर रससित उप्स्यो श्वासले यत्न फुल्ल ॥अलकतिर शिरीषी माधुरी साम्यभावी ।रँग विलसित गाला कर्म-टूना अमूल्य--सरि युवति थिइन् ती कामकी झैं विलास ।(६१)सहन कठिन बन्छन् बैंस ठट्टा तिनीमा ।किन शरम हुने ती चाल गर्छन् भनेर ॥चकित मधुरता झैं अप्रसम्न प्रभा छन् ।तर अरु कति त्यस्ता मोहिनी दिव्यता छन् ॥(६र)पयरतिर बिझेको शल्यले 'आच्छु' पारी ।सखितिर जब फर्की बन्दथिन् ती गुहारी ॥निठुर सरसता भैँ दैवले पड्गु पारी ।नजर सरस दिन्धिन् कर्किंदी स्वर्ग प्यारी ॥(६३)महल छ सब खल्लो छट्टका राज्य जस्ता ।रंगहरु अति चड्का, पौर छन् चाल सस्ता ॥भझिलिमिलि सब बोक्रा, बैंस खोक्रा त्यहाँका ।सुमन मृदु खिरीला डाँठमा छन् यहाँका ॥(६४)अप्रकृत नखराका धूर्तताका शिकार ।अति चपल प्रदर्शी भावका शून्य सार ॥अधर अति रँगाई बैंस ज्यादै सजाई ।अतिशय नकली ती नाक भौं शानदार ॥विकृतिमय र कामी-भावनाका शिकार ।युवति शहरका जो छन् सितारा-सिँगार ॥उनअघि वननाला स्वर्गका छन् जुहार ।विकृत मुख न तीतो नक्कली चाल पार ॥अब म त वन बस्ने रोज सानन्द चार ।"(६५)
यति पछि नृप लागे डुल्न तस्वीर प्यारा ।हृदयपट सिँगार्ने मौन खिच्दै हजारा॥तर उ ट्विज कन्याई छिर्बिरे केश ठर्रा ।मुख विकृत लगाई खोज्दध्यो व्यङ्गपर्रा ॥घन जन घर छोड्ने भूपमा हान्न छर्रा ।
(६६)शशयुवति हँसीली पुष्प जस्ती रसीली ।जब देखे छन् त्यहाँ बैंस-ढीली ॥
मुद पोल्दा च्याखुरा एक बोल्दा ।पा पत बान १
भएछन् दुन्लिँदा ज्योति ढल्दा ॥चतुर विपिन तित्रासाथ लाई मितेरी ।हृदय सब खुलाई गर्दछन् एक विन्ति ॥“स्वकरगत ती हँसीली ।”
चतुर विपिन तित्रा भन्छ “ओर्लेर आक ॥सलिल-तिर ड्नुल्की स्नेहको एक लाक ।”
तब विधु तल ओर्लै ठाउँमा वृक्ष घोर्ले ॥सलिलबीच डुनुल्की लाउँदै चट्ट हल्ले ।
शाशयुवति उज्याली ती हिमाली कपोल ॥जलतिर जब स्नानका निम्ति हेर ।
तब कर छन् पूर्णता खु शाशीले !तब शाशधर नल यामा बु, खुशीले ।अहह ! कति प्रेमलीला छ बन्य ॥
भ्ज अब शाशवाला चन्द्रवंशी सुधन्य ।महल घन मजा ती स्वर्गको रम्य ॥घनविपिन विहारी दौँतरी क्या अचम्म ।पतिसित बतुरे रे ती ओठ तीता लगाई ॥छिछिछिछि! मित रका सा पथतर अब निशि रङ्ग सारा पखाली ॥गगन मधुर पारी भाव हाली ।वन अब धुइरो भो, मार्ग अस्पष्ट रूप ॥उटजतिर हिँडे ती घोरिँदै फेरि भूप।(६७)
[]
बृशद्र
चतुर्दश सर्ग
वनकोपिला सपने ठिटी ।शिशुकालबाट फुकी छिटी ॥अलि लाजदार सचेतता-सँग भृङ्गको ध्वनि खोज्दथी ॥
रसिला हवाहरू खुस्खुस ।बहँदा थिई मुस्मुस ॥ञ्रतुराजका रवि आउँदा ।मृदु प्रेमका छवि छाउँदा॥(र)सपना अनेक सुवर्णका ।
किरणेच्छुकका उरमा घुसी ॥
.. रँगमा फुटीकन खाउँथे
नव बैंसंका मृदु भावना ॥(२)सग स्वर्ग झल्झल भै हँदा ।विर रिम निशिमा छ हीन ॥रहाशुका जल-अति सुन्दरी मन्दिरा ॥(४)
वन कोपिलासरि फुल्दथिन् ।सुकुमारदार शकुन्तला ॥तर कल्कलाउँछ माधुरी ।जल बिन्दुका झलका परी ॥(५)दुग झुक्दथे सखिका अघि ।रसिलो लिई डर आँसुमा ॥जब पाका यश वर्णन ।गर्दथे खुद सामुमा॥(६)मितभाषिणी वनवासिनी ।अति सोच्दछिन् मनमा कुरा ॥तर ओठ नन्द सधैँ थिए ।लजिली हुँदा वन-आँकुरा ॥(७)अलि म्लान छन् मृदु ओठमा ।रँग बैंसका वनपल्लवी ॥अलि वैलिँदी कलिकोमला ।छ मुहारको मधुरो छवि ॥(८)अलि व्योममा रँग मेघको !तिर दृष्टि दीकन एकली॥दुइ ओठमा मृदु अङ्गुली ।दिन खोज्दछिन् दुख झैं फुली ॥(९)बहिरी हुने अलि प्रश्नमा ।अलि चित्त दूर उडेसरि ॥अलि तारकामनि बस्नकी !
हुदयेच्छु छन् वनबीचमा ॥(१०)
१२२
११०
क्रतुराजका विषयी कुरा ।वनमञ्जरीसँग . गर्दछिन् ॥मनले त्यसै अखुलस्त ती ।सखि सामुमा गह भर्दछिन् ॥(११)“सखि छन् कहाँ क्रतुराज ती ।विरही बन्यौ किन मालती ?जल टप्किँदी अलि दीन छौ ।दिल नै दुखेसरि हीन छौ॥११२)कुन ली दिशा मलया$निल ।सब फूलको घरमा गयो ?कुन ठाउँमा वन शोभन ।अन छन् विराजित लौ भन ?(१२)न त जल्छ जो मनको मन ।नबताइने विरहानल ॥अन कालले भइ शीतल ।तनुसाथ निभ्छ यसै तल ॥”
(१४)सखि के के गरी कुन मोहनी । व्नुकामनिरुषा प्रभुतामनि ॥तल झर्दछिन् वनकामिनी- ३कन पुष्पदार शिंखा बनी ॥
(१५)न त बिर्सिने नित सम्भिने । किमनमा भाव त्यो ॥अरु काममा ह्् विर्मृति ।. दिन लिन्छ जागृति ॥तरुको नजीक नर बने,सरि मुन्द्रिने यो मति॥(१)
कुन भाव यो नव-रङ्गको ।आतुराजको वन स्वागती ॥
निक मञ्जरीहरु छन् नव ।अधरेच्छुता दिलको सन ?(१७)"जनकको शीतल ।क् मै सुङुमारिता किन ॥कुमारिता ।दिल टप्बिदा सुख यो किन ?दो“खगका कथाहरू नै सुनैूँ ।पिकको मिठो रवमा मिलूँ-सरि कोपिले हँय की ।कुन भाव भड्गिँदो ?अरुको अगाडि कहि |
सपना बनेर तरङ्गरिँदो ॥मुख झल्किँदो वन व्योममा ।
दिननाथको $कृति ॥मुटु न्यानु भै, र साकार) // कै
कुन भाव आउने ?रसिली बनेर सिँगारमा
खदिलाउँ झैं री सामुमा ॥पछि लागुँ झैं अलि क्यै उडी ।
दिलमा रची वन-पत्रका ॥नव पड्ख चारु विचित्रका ।
कुन भाव यी 'म उचालिउँ ॥उर उप्सिएर' भनेसरि ?
मान्नु घाम-नजीकमा ॥
कुन भावना, नव वासना ?
कुन हुन् सखै ! मृदु कामना ॥कुन नामको वनको कुना-
तिर गर्नु लौन, उपासना ?"
(१९)
१४२
कलिली तिनी विरही बनी ।अलि सोच्दछिन् मृदु प्रश्न ली ॥सखि वल्लरी वनमामृदु हाँस्दथे खिल्खिली ॥रँग लाजका मुखमा बली ।भै नखुली कुरा ॥उनबाट दिव्य रहस्य ली ।(२०)तर देख्दछिन् जब अल्मली ।कोपिले मनमा जली ॥सबमा शराप तिनी पनि ।मृदु मनले दिँदी ॥यति पु ०००" “रवि आउँदा ।सन बने छँदा ॥”तन बन्दधे सन छुल्मुना ।पवनेच्छु ती औ मुना ॥
(२१)तर लुभदचिन् कि प्रियम्वदा ।त चारुले मधुरास्पदा ॥सखि-भावना मन-मञ्जरी ।क्रतुराजको महिमा भरी ॥
“किन बस्थेत कलि एकली ।
फुली ॥मृदु वासना नव बैंसको ।विरही शिखा बनिगै जली ॥”दुई भन्दथे सखि चिन्तिता ।अनसूयिनी र प्रियम्वदा ॥
(२२)“किन बस्दधिन् सखि एकली ।मितभाषिणी निहुरी भली ?
लमकोस ती रसिला कुना ।पनि छन् लुकाउन क्यै छली ॥प्रभु कृष्णलाई प्रसूनले ।मौन सिँगार्दछिन् ॥अनि यो लता सपना हुँदो ।गहले भुलेर निहार्दछिन् ॥(२४)शरमाउँदी नभनी कुरा ।मुख-रङ्ग चट्ट सपार्दछिन् ॥शाला तरी अलि म्लान भै ।
पृथिवी-पती महिमासित ।”(२५)
जब सूर्य लाल भई घुसे ।जल-गेहमा पर भझल्मल॥(र६)त्यस रातमा न त नीँदले ।पनि छोइँदी वन-मञ्जरी ॥सपनाहरू बिउँझै रची-कने सोच्दछिन् मनमा परी ॥कुन भाव यो मधुरा$करी ?(२७)"कसरी उनीकन भित्रका ।मृदु भाव रङ्ग विचित्रका ॥कुन ढङ्गबाट कफाउनु ?नबुझे सुख पाउनु ॥
११३
अब के गरी कुन युक्तिले ।नजिकै बनी यशदारको ॥दिनु सूझ यो दिलको निको ।न त बोलिने न त रङ्गिने ?न त चालमा मृदु भश्गिने ।कुन चित्रमा मन रहब्गिने ?(२८)किन लाग्छ खँ गहमा यसै ?किन चित्त विह्वल भौ त्यसै ?किन हेरेँ हेहँ भयो सदा ।किन खोजुँ खोजुँ जतातता ?(र९)मधु-सञ्चयीकन शानले ।परीहरू डाक्दछन् ॥नव ॥:-4० चारु सिँगारदै । 0000जन कोयली रस लाग्दछन् ॥तन के त्यसै गरी शानमा ।मृदु भाव यो छ झुलाइने ?(३०)जसरी लताहरू डाक्दछन् ।मलय-प्रवात वंसन्तमा ॥मनको कुरा मृदु अङ्कले ।त्यसंरी कि बन्छ सुभाषित !कित पुष्पतुल्य सुवासित ?”
(३१)यति सोच्दछिन् मनमा तिनी ।किन चारु ती नखरा गरी ॥अलि नक्कली रुन सुन्दरी ।मृदु हाँस्दथिन् चपलासरि ?(३२)
बहुतै तरङ्ग अरूहरू ।मनमा भए हहराउँदा ॥वन-सुन्दरीकन बासना !मलया६निलैसित आउँदा ॥
(३३)अनि नीँद रङ्गहरूसँग ।मिसिई झरी वन-जूनमा ॥अमृतांशुका कर झैं लघु ।क्रतुराजका मृदु पातमा ॥तरुणी सुतिन् फुसुमायिता ।सपना खुली छावि-संयुता ॥वन पस्दथे सपना कता ।मृदु कुञ्जमा कुसुमी कता ॥(३४)यमुना-विचुम्बित तीरमा ।अमृतांशुले सुषमायुत ॥तरुशाखिनी वन-वल्लरी ।दुइ डोरमा तल भर्दथी॥तर पीङ बन्न बटारिँदी ।मुरली-मनोहर विन्तिमा ॥रज झर्दध्यो सब बर्बर ।तरु गर्दथे अरु मर्मर॥
वन-श्वासमा मृदु हर्हर॥मृदु चञ्चुका स्वर चिर्बिर ।बन भर्दथे
वन्न-वल्लरीतिर देख्दछिन् ॥प्रभु कृष्णको मुसकानमा ।मुरली-मनोहरको छटा ॥
शिखि-पुच्छ चारु सिँगारका ।धन वास झैं कनकोज्ज्वल ॥बिजुली चमक्क सुलोचन ।स्वर भर्दधे म्रलीभरी ॥(३५)तरु फुल्दछन् वन-मञ्जरी-हरु झुल्दछन् खग नोल्दछन् ॥यमुना मुनाहरु छालका ।मृदु नोलमा मुजुराउँथिन् ॥(३६)तब सामु गैकन सोद्धछिन् ।प्रभुमा तिनी सपनातिरै ॥“प्रभु प्रेमको कुन भाव हो ?कुन दिव्य चारु प्रभाव हो ?”(३७)प्रभु भन्दछन् “सुन सुन्दरी ।ध्वनि जो बन्यो मुरलीभरी ॥दुइमा हुने मृदु एकता ।वन-वेलिका दिल झैं सटी ॥सित सत्यको रँगमा फुटी ।रँग मिल्नको तुषिता द्युति॥जग-नागमा रस-राजको ।गति गांनमा प्रकटाकृति ॥जुन जुन्किरीहरु बाल्दछन् ।तमबीचमा दिलका प्रति॥जल-पूर्णको तल ढल्किने ।अनि झल्किने रसिलो गति ॥00 न्यु सुरबागको ।सम्झने करणेच्छुता ॥सन सिर्जनाभर झल्किने ।जल-बिन्दुको गहिरो पता ॥
सब प्रेम हो, नुझ सुन्दरी ।ध्वनिमा छ जो मुरली भरी ॥”यति नातलें अलि जिल्ल ती ।अरु प्रश्न गर्न विचार्दथिन् ॥तब झट् भल्याँस्स बनी उठिन् ।जब मिर्मिरि नभ भो अलि॥अन प्रातले वनपातमा ।मधुर प्रवात उठाउँछ ॥रवि दूर भै छवि मिर्मिरे ।'दिन' सूचना दिन आउँछ ॥
गति मन्द ली लहराउँछ ॥अलि सिर्सिरी हलुका गरी ।0 पनि ०७०" उ रसाउँछ ॥अनि -पनको टुना ।सपना किनार सुहाउँछ ॥पहिला चरा वन-नीडमा ।सपना-पुछार कराउँछ ॥क्षितिज प्रभा-पट पूर्वको ।नव आशतुल्य रछाउँछ ॥शीतको
रँग राग धेर समाउँछ ॥मृदु वाइ नभ-नीलिमा ।
म गरी मुसकाउँछ ॥अलि सर्सरे वनका मुना ।
पहिलो प्रभा झलकाउँछ ॥
११७
पशु शस्यमा असली छिटा
हुन आँग पर्शन आउँछ ॥सपना पनी हँसिला बनी ।
निपनातिरै सरिआउँछ ॥बिचरो उठी नबुझी कुरा ।
अध-आँख चारु कराउँछ॥अनि फूल आधि उठी कुनै ।
मुख मोहडा फरकाउँछ ॥उडु चम्किने निशि चम्चम !
दृग बन्द हुन्छ, निदाउँछ ॥रवि-रश्मिको पहिलो छटा-
सित भै पहाड खुलाउँछ ॥यति ब्यूँझिँदो र किसानले ।
हरिनामले सुख पाउँछ॥गनगन्न भै तब बज्दछन् ।
जलतीरमा सुन-मन्दिर ॥
(३५)भरिँदै छटा अब शून्यमा ।दिन जन्म-उत्सव पाउँछ ॥यस कालमा मृगको शिशु ।वन-वल्लरीनिर आउँछ ॥शिर मिर्गको मसिनो दुसे ।र उचालिँदी रँगको गला ॥अति स्नेहले करले छुँदी ।तन भन्दछिन् वनकोपिला ॥(४०)«सपनाविषे वनमा पुगी-060३ मन-चक्षुले ॥-पुच्छ मूण -सुन्दर ।युक्त प्रभुजी मिले ॥
तब एक शब्द त्यहाँ सिकें ।
जुन सम्िँदा बिपना गले:॥सपना समान सुकोमल ।
मृद् “प्रेम नाम छ कोपिले ॥वनबाल हे ! तँ प्रवालका ।, मृदु मञ्जरीहरु पारखी ॥अब झन् नुझे यस शब्दमा ।
कति जादु यी हँसिला बले ?तँ पनी बुझी यस भावको ।
नव जादुकी मृदु चाखले ॥कति 'खेँ' र मुस्मुस मुस्किउँ ।
हुन गै यहाँ लहरा फुले ॥न बताउँछन् जनले यहाँ ।
मनमा त्यसै सपना हुने ॥मृदु शन्द यी प्रभु ओठको ।
छ अभाषिता$५$शय छाउने ॥यस शब्दले तर एकलो ।
जग क्या भयो छविमा खुला !”यति शान्दले मृगशावमा ।
उपदेशसाथ शाकुन्तला ॥प्रकृति-प्रभा अब भै खुला ।
त्यसलाइ हेर्न भनीकन॥हलुका लिई: कुसुमी गति ।
अन निस्किइन् वनमालती ॥
(४१)छवि मिर्मिरे अब रङ्गियो ।पट पूर्वको गरि छिर्बिरे॥रँग उर्लियो सुन लालिमा ।चिडिया बने अति चिर्बिरे ॥रविका प्रजा पशु ब्यूँझिए ।खग खोज्दछन् रँगिँदा घन ॥
१५९
पर देखियो मुख दिव्यको ।चिर प्यासको हंँसिलोपन ॥
मुख एकले जगतै खुली ।सृजनै खुली मनमोहन ॥(४२)
अन स्वर्ण यो अरुण-प्रभा ।अघि सर्र रङ्ग फिँजारिँदो ॥
सुन धप्कियो सुरदेशको ।
छवि लच्कियो हिउँमा छुँदो ॥रवि गोलिए र छिचोलिए ।
घन ढङ्गले ॥
सुन देशमा सपनाकन गाउँदो छ विहङ्गले ॥सब चित्रियो सुख स्वर्गको ।सुरको सुराहि झझल्कियो ॥रँग बल्कियो खग पल्कियो ।हिउँ टल्कियो सुन झल्कियो॥रँगको घडा सुर-व्योममा ।छविदार झल्ल छचल्कियो ॥कति पोखियो जल रङ्गका ।कति छिर्रबि्र र छर्र भो॥हिम-टाक्राहरु पार्श्वका ।अन लाल छन् ललित-प्रभा ॥अलि जिस्किँदो वन-वायुले ।फुल रँगका सफा ॥मधुरा$५कृति प्रकटीकृता ।स्पष्ट भो वन-शैलमा ॥अब झल्किए जलका कणा ।मधुमालती मृदु पत्रमा ॥अब दृश्य चित्र विभिन्नता-सँग देखियो लिइ स्पष्टता ॥
रवि-बिम्बको तनु-रेखिता ।
अलि धप्किँदो सुनको फिता ॥घन ठुक्रिँदा मृदु-खण्ड ली ।
रँग पाउँछन् हँसिला यता ॥छवि छिर्दछे, जल सूतमा ।
कण बाफका रेँगिए उतामृदु सर्सरे नखरी नने।
पुलका प्रशस्त नयाँ मुना ॥सपनासरी सब प्रेमको ।
पतला बनेर विचित्रमा ॥अलि शुभ्रतातिर ढल्किँदो ।अलि चर्किदो घन-पत्रमा ॥(४३)तब भन्दछिन् वनकी सुता ।मृदु-भाषिणी मृगमा यता ॥"अन देख्दछस् सपना अहा !कुन शब्दको छ यहाँ पता ?कुन शब्दले दिन यो खुल्यो ?कुन शब्दका रँग रेखिए ?मुख दिव्यको सरि तिर्सना ।यस शब्दको मुटु के बता ?”(४४)यति भै सबेर चरासँग।वन-धोबिनी स्वरले उठी॥अन आउँछन् सखि तीन ती ।उनलाइ भेट्न भनी त्यहाँ ॥(४५)“छ त रात यो मन खल्बले ।छ तरङ्गको छवि झल्मले ॥
१६२
पलका हुँदा गर्हुँका पद ।उरमा हुने अलि आपद॥पर मालिनी जल-वेलिमा ।लहरा सुनौलिइ रल्पली ॥कल कल्कली मधुरा५५वलि ।स्वर छाल भो पर छल्बली ॥सपना फुल्यो अब व्योममा ।बिपना फुल्यो नव-रोममा ॥अन शील झल्झल भझल्किए ।कणदार भै कुसुमोपरि ॥अब स्वर्गको दरबारको ।नमुना खुल्यो नयनाग्र भै॥अलि बेर ती मृदु मूक छन् ।पदले जलको सिँढी ॥मुख पसल" नभ-शंसिनी ।त्रतुल्यै खडा बनी ॥पाय भरको सह-भावको ।पाशर्वमा वन-मोहिनी ॥सुर-देशाका रँग हेर्दछिन् ।नव रोजको नव चित्रमा ॥अझ नै तिमी मृदु नीदमा ।निशिको पुछार सुशीतल ॥मनमा लिने नखुले भला।मृदु प्रेममा सपना रची॥अझ मस्त छौ अलि सुस्तिई ।”0? कु? 041“. म ता॥तर मुख ।कति शीघ्र छौ बिउँझी यता ॥(४६)यति बात भो सखि चारुले ।सखिको लिई मृदु बाहुली ॥
तल चल्दछिन् मृदु शानले ।अनि सोडछिन् “तल आउली ?
जब पूर्वका रविको यश ।सपना हेँदोछ दिशा दश ॥”(४७)नखरे बनी अघि सर्दछिन् ।“भन आज सत्य शकुन्तला ॥सपना कुनै मनको मिटी ।छ प्रकाशिता नभ-मञ्जुला ?म टुनाहरू पनि जान्दछु ।यस रातमा बिउँझै बसी ॥सपना कुनै प्रिय मारको ।म पठाउँथे मनमा खुशी ॥पुरुष प्रताप-मुहारको ।सपना दिल्यो कि कुनै घुसी ?”(४८)सुन आलि एक कुरा, कतै ।पहिली कुनै वन-कोयली ॥कुन हो भनीकन एकली।अलि कुँज्दथी मृदु प्रश्नले ॥(४९)“किन लाजसाथ निरुतर ।यसरी बन्यौ भन, उत्तर ॥तर बोल्दिनौ कपटी भलो !भन साफ लौन शकुन्तला ॥”(५०)तर लाजले अब खुस्ँचिदी ।दृुगकी उता अब छन् तिनी ॥पिक-बोलले दिल खोल्नमा ।निहुरी दिँदी वनकामिनी ॥(५१)
१६३
१६४
अब ती चले वन-मार्गमा ।जलतीरतर्फ नुहाउन ॥मधु-भाषिणी वनकी चरा-हरु तीन ताप डुबाउन ॥(५२)सब मार्गमा पद सुस्तरी ।हलुका गरीकन चाल्दैछन् ॥तर मूक छन् ुककताला ।दिल ' रक वन-कोपिला ॥अरु बोल्दछन् वनका चरा ।जब प्रात शुभ्र बनी धघरा ॥रँगदार झल्मल _, शीत छ ।
(५३)अलि बेलिँदी वन-नागिनी ।जल-चञ्चला गिरिनिम्नगा ॥सब रौप्य छन् हिउँ रोगन ।अति छल्बले छविमा खुला ॥लहराउँदी र छचहिँकदी ।जल झल्किने धवलीकूता ॥(५४)तर नानिले नडराउने ।
वनका वल्कल ॥तटमा धघरेर छ 0०5 तल ।(५५)
कसरी र जै? ।नलिई बुरुसै कुनै ॥कुन रङ्ग मिश्रण पाउनु ?बरु श्रेय हो नबताउनै ॥(५६)
तर रूपमा कसुमोपमा ।रस-दिव्य- सुन्दर मोहनी ॥
नबनूँ कतै घमिलो पनि ॥
जुन सत्य हो मन-मोहन ।क तल मोहनीसरि भर्दछ॥अनि लेखनीबीच प्राकृत 1रँग-रूपमा सब पर्दछ॥(५८)अलि लाम्चिलोपन गोलिँदो ।
मुखरूप मानवमा- थियो ॥न कपोल छन् अति गोल ती ।
लघु पुष्टता अनमोल ती॥त्यति मासु भै मृदु हाडमा ।
जतिले कडापन ढाक्दछ॥तल लच्किएर झिनी बनी ।
सुकुमारिता छ छुँदी कटी ॥
(५९)
अलि टिक्गरेपन चारुमा ।
अलि पातली हलक्क छन् ॥र प्रियम्बदा अलि होचि भै ।
तर अङ्ग पुष्ट सलक्क छन् ॥दुइ छाडि ती तर रोजिने ।
उनिचाहिँ चट्ट सलक्क छन्!
हिमबिन्दु झै किरणाँचल ॥छरिती बनीकन छालकी ।
छतछुल्नमा तब उद्दछिन् ॥त्वरितोत्थिता अरुणीकूता ।
मृदु-केशकी जलभझल्मले ॥
१६६
मुसकाउँछिन् अनि कम्पिता ।
मृदु मोतिका छरिँदा लडी ॥दुइ हातले जल-केशको ।
अब 'चारु' चारु निचोर्दछिन् ॥
अनि केश चट्ट बहाउँदी ।तटको सहाय दगुर्दछिन् ॥(६१)
तटमा खडा जल-नागिनी-
सरि तीन ती मृदु-पत्रले ॥मृदुलाङ्गका जलका ॥०७
हरु पुछदछन् सखि प्रेमले ॥अनि घामको कलिलोपना-
कन गालि कोमल दीकन ॥सुरसुन्दरी सब चोर्दछन् ।
सखि-केशका जल लुर्कन॥तब लाउँछन् अलि खैरिँदो ।
पतलौ सफा वन-वल्कल ॥मृदु लाजका गठिला शिखा ।
दुइ छोप्न छन् कति खिल्खिला ॥
(६र)
सब फूलका रँग चुन्दछन् ।
मृदु बाहुली वन-बैंसका ॥सब नामका सब ढड्गका ।
वनबागका स्मृति-सिर्जना ॥
(६३)
“भन विन्ति लौ न शकुन्तला ।
कुन रङ्गमा अलि प्यार छ॥हिम-पाटना सब फूलकी
महिषी बनी सुकुमार छ॥
वनतारका खोज्दछयौतिमी हुने हिम-पाटन ?
७020.)नहुने खुला ॥"यति बातसाथ प्रियम्वदा । कतब भन्दछिन् रतिका कथा ॥विन किन २"वन न अप्सरा ।व्थिनी “देशकी ॥नव थिनलननि खुकुमारिता तक ाअलका शा ?सुर-सौखमा सब राच्दाहिन् ।किन बस्दथिन् वनमा भुली ?मृदु रेशमी रँग ' रङ्दगिला ।वसनोज्ज्वना सब भझल्मली ॥
घन धन-बाहुली ।
माल पती यशले बली ॥गजमा नन्दन ।
अब छन् हुने कति झल्मली ॥तर हामिलाइ सुसारमा ।
बगले विनीत बनाउलिन् ॥सुनमा जङडीकन हीरक ।
जल ओठलाइ पिलाउलिन् ॥अनि शानमा नृ्पसिंहको ।
यस याललाइ क गुँिकगिन् ॥अनि बातमा नित ।सन कम्प हेर्न खुलाउलिन् ॥”(६५)तर गौतमी अति चाउरी ।छ चुनाउ जो मुख-मण्डल ॥जब देखिइन् अनि यी क्रा ।सब चुप भै दिलमै पसे॥सखि चञ्चला डरले यसो ।घरमा सँभालिउँ झै पसे॥(६६)
[1
१६७
पञ्चदश सर्ग
विधुका कुलका शिरोमणि ।छन् फेरि प्रभा समुज्ज्वला ॥छ व्योमका मनि । "तिमिरै नाशिादिने महाकला ॥
१)अन हेर उनै विषादले ।अति निस्तेज बनी पला पला ॥मुखको छवि त्यो कहीं मिले ।'कति हुन्थ्यो सुख' भन्दछन् त्यहाँ ॥(र)जुन हात उदारतासँग ।घन दिन्थ्यो सबगमा यथेष्ट नै ॥दिन दान सिपालु बाहुली !अन भाग्दो छ उही निरन्तर ॥(३)जन चन्द्र सुचारु तारक ।नभमा बकर सुन्दर ॥मृदु चम्चम ।छवि माग्छन् नृपका दुवै कर ॥(४)
जसनिम्ति वसुन्धरा सब।पतिको मान दिई सिँगारिने ॥उसनिम्ति छ शून्य नै सब ।नहुँदा आज शकुन्तला त्यहाँ ॥(५)जसको विजयी छटा थियो ।अन आँखा जलले भिजाउँछन् ॥उरका सबका महारवि ।अन ती बादल झैं रसाउँछन् ॥(६)महलै पनि बिर्सिईकन ।घर छोडेर विलास औ धन ॥तपका वनमा बसी तिनी ।अन भज्छन् विरहानला$तप ॥(७)पृथिवीभरका अधीश्वर ।जसका द्वार महेन्द्र आउँथे ॥अन ती वनबीच एक्ला ।दिन नै याचक झैं बिताउँथे ॥सपनासरि द्रव्य सुन्दर ।अन मागी वनकी शकुन्तला ॥(८)कि त लाख रहेछ माधुरी ?वनकी ती दुहिताभरी त्यहाँ ?सपयोधि सशस्य मेदिनी-कन त्यागी किन हिँड्दथे तिनी ?(९)सन प्यास हटाउने नृप ।' जनको स्वर्गसमान भूमिमा ॥अन प्यास लिई नमेटिने ।किन दुःखी वनमा गई बने ?(१०)
१६९
विधुको महिमा मनोहर-
कन देखेर चकोर टोह्लिई ॥कुन लिन्छ अनन्तको तृषा ।
हिउँका ज्योति झरेर पीलिई ?
५फ)अति सुन्दरका मुहारमा ।कुन टूना किन ईशले दिए ?किन आँसु बनी मनोहर ।दुइ धारा सब जिन्दगी गए ? .र)कुन स्वर्ग छ रम्य रूपमा ?मुखरेखा किन हुन्छ अङ्कित ?पटमा मुटुको निरन्तर ।रँग बढ्दो रसिलो तृषासित ॥(१२)प्रभु मोहनबाट मोहनी ।
बन्दछ धृप-दीप झैं ॥
प्रभु खोजिलिँदो जगत् ति.त्यसमै जीवनसार पाउँछ॥
(१४)
मन-मोहन पूर्ण चारुता ।मूदुरेखा मुखकी बनीकन ॥
मुटुमा दिन दिव्य चुम्बन ।कति टूनासरि छोप्तछे मन ॥
१५)विरहै पनि जिन्दगीकन ।छ अनौठा सुखरूप व्यञ्जन ॥जिउनै छ अतृप्त वाञ्छना ।सब खोज्छौं विधिको कला यही ॥(१)
अनि सुन्दरमा त सत्य नै ।
नलिई दाग विरोधका कुनै ॥झललल्ल झभझल्किएसरि ।
हुन गै चित् गहिरो रसाउँछ ॥
(१७)दिलको कलिलो सुकेन्द्रमा ।छवि झल्कीकन फूल जन्मिए ॥वनका सपनाहरूसरि ।अनि रोएर सुगन्ध जन्मिए ॥(१०)रुन आउँदछौं यहाँ सन ।पृथिवीमा रुनकै विलास ली ॥अनिवार्य अतृप्त कामना-हरुका नाद अतृप्त ओश ली ॥(१९)कुन चीज नपुग्दथ्यो अब ।सन संसार अहो ! मनाउँथ्यो ॥जगतै वन भै तिनी तर ।अन छन् दास भजेर सुन्दर ॥(२०)“कुन ठाउँ तिमी शकुन्तला ।
स्मृतिको दिव्य, सुगन्ध दीकन ?
(२१)वनकी दुहिता तिमी बनी ।वनका पत्रहरू हरासँग ॥छल गर्न सिकी प्रसून झैं ।निकटै कुञ्जविषे हराउँछथौ ॥(र२)
१७२३
झल्किने क्षण-भर नै फेरि बिलाउँदी त्यसै ॥
विरहानलबीच बादल ।
जलको जीवन झैँ बनाउँछयौ ॥(र३)यदि आँस् कणा भए सन ।ताराहरुको झिलीमिली ॥नभनिम्ति सिँगार पार्दथेँ ।तिमिराच्छन्न वियोग नैशमा ॥(२४)तब पो गति यो वियोगको ।दुइ आँखासरि भझल्मलाउँथे ॥निशिमा परबाट भावना-हरु सेना स्मृति-तुल्य आउँथे ॥(२५)कुन रुन्छ भनी कतातिर ।गह तिम्रा पनि क्यै रसाउँथे ॥
सब पुन सुलुको [शुको ।मुख जस्ती क्यै चियाउँथ्यौ ॥(२६)तर दूर तिमी कता कता ।नजिकै भ्रैकन हाय ! बेपता ॥जल जीवन हुन्छ हा!मता।
बनेर बेपता ॥तर आँस् अनेक झल्किँदा ।दिलले पाउँछ आफ्नु क्यै पता ॥(२७)कसरी अति कोमलाङ्जिनी ।विधुकी खण्डसमान जन्मियौ ॥सब दिव्य सुधा बनीकन ।छवि छाई भुवनाभिमोहन ॥(२८)
जसरी तटमा बसी कुनै ।सब देख्छन् विधुने कणा कणा ॥
सन सैकतका भरी भरी ।गहमा आँसु लिई चकोरले ॥
म छु हेर ! उसै गरी सदा ।वनको छेउ हरा पयोधिमा ॥कुसुमादिहरू सबै तिमी-सरि देख्ने विधु झै शकुन्तला ॥(२९)सपनासरि चट्ट झल्किई ।रसवाली मनको मुहारमा ॥अब हाय कता रह्यौ तिमी ।म तृषानिम्ति वियोगभारमा ॥(३२०)क्षण नै गर्हुँका बनी गए ।अति ढीला नरमाइला पला ॥कति सुस्त विषाद हिँड्दछ ।समयै बन्दछ क्रूर लब्गडो ॥(३१)दिलले दिलसाथध पोख्नको ।रहरैमा जलभित्रभित्रको ॥वन हेर ! खिजाउँदै थप्यो ।नव सश्ृङ्गार प्रसूनपत्रमा ॥(३२)रसिली कलिली प्रभामुखी ।हँसिली वन्य कलि प्रवातमा ॥खँदिली सपना सुशिल्पित ।विघुकी खण्ड लुक्यौ कहाँ कहाँ ?
(२३)
१७३
विधुको सब सारले बनी ।हिउँ पग्लेसरि पगिलयौं कतै ?वनमा कि प्रसूनमा कनै ।मुटुमा चारु सुगन्ध नै बन्यौ ?(३४)म फिँजाउँछु वाञ्छनाहरू ।वनमा छर्दछु बीज झै नयाँ ॥कुसुमा$धरले तिनीहरू ।सब फैली मनका कुरा भनून् ॥(३५)मुटु चुम्बक बैंसकी नयाँ ।कलिला पातहरू फुकाउँदी ॥गठिली, रस चन्द्रको लिँदी ।कलि राम्री कुन ठाउँमा लुक्यौ ?(३६)तडपिन्छ भनी 'तिमी-तिमी' ।मुटु यी धड्कनले प्रतिक्षण ॥विरहानल दिन्छ उष्णता ।जल होस् शुष्क त ज्यून के पता ॥(३७)नभमा जति तारका परी ।वनलीलाकन छन् सिँगार झैं ॥सब स्वर्गजुहार झैं हुँदा ।पनि तिम्रो महिमा छ चन्द्रिका ॥(३८)मनलाइ रुलाउने तिमी-कन यादै नभई फुलाइ छ॥वनवायुहरू झुलाउँछन् ।तर आँखा रसिलो मलाइ छ॥(३९)
यति आँसु झरे मनोहर ।दुग मुक्तालव झैं बराबरी ॥क्षणलाइ सिँगार सुन्दर ।दिनु जस्तो रुनु भो सुखै तर ॥(४०)जुन भाव म प्रेम भन्दछु ।उसको निम्ति छ स्वर्ग झल्मल ॥न त आँसु समान तारका ।किन बन्धे कण झै सफा जल ॥(४१)गति थोर विषादले भरी ।अनि जप्दै मनभित्र माधुरी ॥रुनु सुन्दरता हुँदा यहाँ ।सुर ओर्ले तल प्रेमले भरी ॥(४२)कि त आह अनेक कामना-हरु भझीना जनले नदेखिने ॥म प्रभात बनाउँ ) ७ ।तब छुन्ध्यौ कि तिमी वरीपरी ॥(४३)मृदु विस्मृति नै विचार नै ।पकर दर कुटी बनाउँछथौ ॥भ्रुकु म घायल ।क्षणलाई महिमा सुनाउँदै ॥खबरै नमिलेर घुम्दछु ।वनमा कण्टकले बिभी छँदै ॥(४४)जलतीरअगाडि बस्दछयौ ।दिनको स्वर्णप्रभातमा तिमी ॥कति आशचरा उडाउँदी ।सुन झैं प्रेम दृगार्द्र कालमा ॥(४५)
१७६
तर प्रेम सुगन्ध झैँ मिही ।पत्र लिएर छोपिँदो ॥
तहमा फुकी ।छ खुला बन्न असम्भवै हुँदो ॥(४६)भँवरा म बनेर आउँथे ।यदि यो देह म पाउँ बद्लिन ॥दुइ कानविषे कु ।मधुरो प्रशस्त भुन्भुन ॥(४७)जसको अघि मर्नु स्वर्ग छ ।
'न छु प्रेमी' सब कल्पको भनी ॥उनलाइ न प्रेम याद छ।जगतैको जुन प्रेमको धनी ॥(४५८)वननादलबाट पुष्पको 1मृदु शोभा बिजुली बने तिमी ॥झललल्ल खुली मरुस्थल ।म बनी चातक प्यूँदथे सुधा ॥(४९)सपनाहरुमा मिहीसँग ।यदि यो भाव घुसे दिई रँग ॥बिउँझी लिएकी कुलका कन ।अलि स्मृतिको फिका धन !(५०)अलि गुम्जनसाथ प्रेमको ।लिन टूनाहरुको कुनै सही ॥अलि त्यो शिरको हिलाइले ।कुसुमी ढङ्ग लिँदी मनोहर ॥महदार मुहारकी तिमी ।यदि बोली नबनी सही सरि ॥(५१)
%
मुसकान लिएर मोहन ।मुखले 'हुन्छ बुझे' भनीकन ॥
म हजार वसन्तको रस ।लिन बन्थे सुखले मदालस ॥
(५२)
तर यादबिना मनोहर ।निठुरी रूपसमान छौ तिमी ॥
वनकी सुषमा, महाधन ।म गरीबै जन नै छु यो दिन ॥”
(५२३)
यस्तै रोदन ली मनैमनमहाँ बोली फुटाईकन ।
गर्दा पुष्प र पत्रदार वनमा प्रेमाभिसम्बोधन ॥
खोजीका दिल ती अनेक क्षणका रङ्गीन भावादिले ।यौटै चित्र सिँगार्दथे हृदयको त्यो दिव्य शाकुन्तल ॥
५४)
(तृष्णा दर्शनको बनेर घन झैं साश्निध्यकी चन्द्रिका-लाई छोप्न तयार भै जलभरी बन्दी थिई बाफ झैं॥जो ज्योत्स्ना-निहिता थिइन् स्मृतिपरी खुल्दी तिनैको छवि ।
मानो बादलखण्ड झैं हुन गयो दुःखार्त उल्लासले ॥(५५)
जो आए वनमा कुरङ्गहरुका तेजी शिकारी बनी ।ती आफैं अब छन् शिकार वनमा राम्री क्रङ्गीतिर ॥निस्तेजी गहिरो विषाद मनमा काँढाहरूले बिभ्यो ।
आगौ जन तयार हुन्छ मनमा वर्षेर ती बच्दछन् ॥(५६)
मानो त्यो स्मृति बन्छ बादलविषे छीटो बिजूलीसरि ।
झिल् झिल् पर्दछ व्योममा हृदयको पार्दै अध्यारो पछि ॥
बल्दा विश्व झलल्ल बन्छ शुरुमा धप्केर अल्प क्षण ।निभ्दा 'ह्वैन' भनी 'समीप' मनमा गाढा भई शून्यता ॥
(५७)
१७७
१७८
धेरै आँस् बफाउँदा जल नने स्वर्ण प्रभातैअघि ।लाए शीत सिँगार पुष्पहरुले गर्दा पखेटा हिली ॥प्रेमै दिव्य सुवर्ण मेघसरि भो काहीं धपक्कै जल्यो ।काही खाक भझलक्क भै फुलि उठ्यो ती भूप हद्-व्योममा ॥(४८)खोलातूल्य बने अनन्त लहरी त्यो मालिनीतीरमा ।ब्यूँझी प्रेम प्रभातबाट रसिलो प्रश्वास खोज्ने बनी ॥मीठो गुन्गुनले चले लहर ती छाया लिई स्वर्गको ।राम्रो रूप शकुन्तला युवतिको मानो उषा झैं हुँदा ॥(५९)आँखा ती मनका चियाउन सदा प्यासी बनेका थिए ।मानो प्रात प्रभा झलक्क पहिली हेर्थी कूनै भ्यालमा ॥हेर्दै याद बिना निदालु युवतिलाई उ उठ्नै अघि ।मीठो स्वप्न त्यजेर पड्खहरुका गाना सुनी व्यूँझिँदी ॥(६०)बस्दी लज्जतले ढलक्क तकिया गाला मिलाईकन ।सुत्दीको महिमा अलौकिक यसो हेरुँ भनी मोहन ॥त्यप्तै भै अब कल्पना किरणले कोही चियाउँसरि ।खोज्छे ठाउँ महीरुहादिहरुको शोभा हरामा चढी ॥(६१)घुड्को एक घुटुक्क झै भलकको आत्मा रसाईकन ।मिल्ने आश गरेर ती नृप रहे खोजी बहाना कुनै ॥पाएनन् तर क्यै क्रा र सँगको साथी ठट्यौलोकन ।सोधे "एक उपाय क्यै भन सखे मिल्ने हरे ! दर्शन ॥(६२)ती राम्री मृदृता सलक्क जिउकी आँखा दुवैकी निशा ।बास्नादार मिठास वन्य-रसकी, हावाहरूको सुख ॥नोल्दी ती चिडिया हरा भूवनको, बास्ना घुसेकी दिल !ती पृष्टा मृदुकोपिला तहतहै स्वप्नाहरू फैलिँदी ॥(६३)
लाली थोर गुलाबकी वदनमा श्रीतुल्य वासन्तिकी ।लज्जादार प्रसून लज्जत लिने लालित्य झैं लोककी ॥आत्माकी अति तृप्त ती प्रभुजिको सौन्दर्यको सिर्जना ।ती आभा विधुकी झरीपछि कतै खुल्ने कनै जुक्ति के ?"(६४)कतै वल्लीलाई कृुसुमहरुकी चन्द्रछविमा ।त्यसै सुत्दी देखी पवन पनि सुत्दा विपिनमा ॥अनेकौं छायाले भुइँकन दिँदा भूषणहरू ।उनी सोध्थे "सुत्छयौ मकन नदिई नींद निठुरी ?"(६५)चराले बोल्दामा पिउ पिउ गरी पुष्पधनमा ।“तँ बुभ्छस् के मेरो मन अलिकति प्रेम-क्षणमा ॥”भनी सोद्धै भन्छन् रवहरु सुनेकी तर तिनी ।सचेता बन्छिन् ती नृपति छ विलौनामय भनी ॥(६६)बोल्दा प्रात विहङ्ग कण्ठ रंगिलो, ञषा विहारी दुृग ।तेजीलो नरमी उरभरी लाम्चो उठेको अलि ॥मीठो ढुक्ढुकले नभको देखेर शोभा नव ।जिह्वा पल्लव-कम्पले सरस भै बोल्दो वसन्ती दिल ॥(६७)त्यो भै चारु प्रशाख नीड हरियोनेरै बसी प्रातको ।शोभाले छविको उड्सरि हुँदो बोलेर मीठा कुरा ॥त्यस्तो पङ्ख रँगीनको वन-शिशु प्रारम्भको गानमा ।देखी ती नृप भन्दछन्- “विपिनका शाकुन्तशोभा तँ जा ॥(६८)भन्दे दिव्य सँगीसितै यति क्रा यौटा छ दुःखी यहाँ ।प्रेमी आर्त प्रकाशभीरु जलले बोल्ने, भिजेको दृग ॥त्यो तिम्रो दिलको अनन्त विरही दानाहरू बर्बर ।झारी हिँड्छ प्रसूनमा र दिलको बास्ना त्यहाँ भर्दछ ॥यौटै पुष्प टिपेर च्यात करले हेरी फुलेको उर ।बास्ना मात्र सुँघेर त्यो बुझ तिमी कस्तो छ प्रेमातुर ॥"(६९)
१७९
१८०
राम्रा नव्य प्रवालका रँग मुना रेखा मिलेका मिही ।चिल्ला चित्त खिँचीलिने चपलता चम्काउने चारुता ॥बोलीतुल्य विकासशील मनमा लाग्ने मुनाका, अघि ।भन्थे “बोलन बोल हे अधरहो ! के भन्दछिन् हृद्छवि ॥”(७०)देख्दा ती नृपको दशा विपिनमा सासैपिछे सम्झना ।रोएकी मनमा मलीनपनले डेरा लिएकी दशा-लाई आज भुलाउने छ बढिया भन्ने ठट्यौली सँगी ।सोची घेर उपाय भर्तुहरिको दृष्टान्त पाईकन ॥पोल्टाभित्र मकै लिईकन बुजा हाल्दो रुँदै बस्तछ ।बूढो घुँक्क गरेर 'सुँक्क' सँगमा आँखा भिजाईकन ॥(७१)आएको नृप देख्छ त्यो निकटमा “बाबा मरें नी उह्ँ !छाती पोल्दछ बिभ्छ हाय ! मुटु नै बेथा कहाँ यो कहूँ ॥”भन्दै विकृत चेहरासित बसी आँखा चुहाईकन ।घाराले पनि नाटकीय नृपमा आफ्नो दशा-दर्शन ॥देखाईकन भन्छ “लौन म मरेँ यो भित्रको कष्टले ।”“के भो के ?” भनि सोद्धछन् नृपतिले “के पिर्छ के दुष्टले ॥(७२)भो भो हाय नबोल दौंतरि ! तिमी पोल्यो नि पोल्यो मुटु ।फूलै बन्दछ, गन्ध जल्छ, रँगले डस्छन् हवा पोल्दछ ॥जूनै अग्नि भयो मसी निशि भयो कालो वियोगी मसी ।दुःखै हुन्छ समुद्र तैपनि कुनै देख्दैन मेरो दशा ॥"(७३)“त्यस्तो दुःख भएछ ए ! बहुत नै पीडा भएझै गन्यौ ।धोरै मात्र बताइदेउन सखे ! के वेदनामा पत्यौ ?"भन्दै मुस्मुस हास्यसाथ नृपले सोद्धा उ भन्दो भयो ।“दोटै अक्षर छन् सुवर्ण रँगका छातीविषे सुन्दर ॥जो देखेँ सब स्वर्गका विहग नै बोल्थे मिली सत्वर ।”(७४)
"के हो शीघ्र बता न ! आर्त भँडुवा” भन्दा 'उह्ह' गरी ।बोल्यो कष्ट बढेसमान करले छामेर छातीकन ॥“के सुन्छौ अब दौंतरी ? विरहमा आफैं परौला तिमी ।हा ! शोभा सब देशकी मृदुमुखी हा ! सुन्दरी कज्जला ॥(७५)भो भो भन्दिनँ भन्छ” फेरि “नभने राम्रो बरू भन्दिनँ ।"“कस्ती त्यो छ त” सोद्धछन् नृपतिले “के अप्सरा हो भन ?"“माटो फ्नै जिउ छन् अरू युवतिका ! पाकी उज्याली सफा ।लालीदार मुहार सुन्दर अहा ! क्या गाजले छन् तिनी ॥बान्की सुन्दर बाटुलो र गठिलो बैंसे मजा चट्ट झै ।अङ्गै सुन्दररेख, क्षुद्व विधिको कारीगरी उत्तम ॥लाई गाजल ती टलक्क मुख छन् झल्की सिताराहरू ।तातै चट्ट टिपूँ समान गहिरी फुल्दी उज्याली थिइन् ॥दाना सुन्दर रौप्यका कृसुम झैं पत्रै सुनौला भुट्टँ।मीठा मग्मग नबास-साथ उदरै लोभी बनाईदिने ॥छन् फुल्दो गहिरो खुला हृदयमा चापल्यले चञ्चला ।त्यस्ती शान्त किसान गेहगहना देखिन्न क्यै मञ्जुला ॥राम्रा फूल अनेक ती हृदयका खाना बनाईकन ।रोई खान्छ हरे ! हरे मकन औ ती वन्य आभूषण ॥"भन्दै घुँक्क गरेर, सुँक्कसँग त्यो आँखा भिजाईकन ।“प्यारी सोहि मिलाइद्यौ मकन लौ तिम्रो निगाहा भए ॥”भन्दा “नाम बताइदेउन सँगी ! को रे" छ हेर्छ” भनी ।जिज्ञासा, नृपकी बनी वचनमा क्यै आड जस्ती त्यहाँ ॥
(७६)खो-्याईकन धेर बेर नृपले सोद्धा बतायो तब ।“धेरै नाम छ सुन्दरी युवतिको नाडी कटाईकन ॥हाँ हाँ को पहिलो लिए छ सजिलो त्यै नाम उच्चारित ।हाँ हाँडी हँसिली फुलेर रसिली हा कज्जला मोहिनी ॥(७७)'हाँडी' नाम क 0209) पु मुखी ती पुष्प-भण्डार हुन् ।हा ! हाँडी कसुमकी भण्डार प्यारी तिमी ॥
१५१
॥113
रन्केकी अलि मारको ज्वर चढी फुल्दी नता बैंसकी ।क्या मीठी मृद् कज्जला कति भला क्या क पात गला ॥
सारा खन्नु टुना सिमी भर खुला ॥००:५ 07 ?भन्दै रुन्छ क? ५ मुस्मुस ग र सुन्छन् क्रा ॥“हा हाँडी किन ” भनी हँदै निक्कै हँसायो बरा ।(७८)
"हा ! हाँडी कसरी म पाउँ नि हरे ! सारै वियोगी बनेँ ।बुभदैनन् अरु हाँस्दछन् शिव हरे ! टाढा तिमी बन्दछथौ ॥
झन् जान्छ गाजल अहा ! यो मात्री स्थासल ।छ रू लाग्छ अनन्त ! हन्त कसरी मैले सहूँ यी पल ॥"
रुँदो बडो त्यो बूढो बनाई कुरा ।॥ पँटैसमम मिचाउँदै मृपदिको हाँवि बन्यो त्यो रँदै ॥(७९)“धन्दा छैन मिलाइदिन्छु सहजै गाला रँगाईकन ।गाला जोर्न लगाउनेछु दिलकी त्यस्ती उज्यालीसँग ॥तिम्रो सर्व सिँगारले उनसँगै जोडी मिलाईकन ।यो सारा वन वा सबै सहर नै यूँला घुमाई वरी ॥”(5०)यस्तो सुन्छ जवाफ कान लाई अड्गुली ।“भो भो गर्दिनँ नी म “गर्दिन 0024 सासूकहाँ ॥जो प्रेमी म छु भन्छ त्यै पुरुषको होस् त्यो बिहा जङ्गली ।हा ! हाँडी” तब भन्छ “क्या नृपतिको आँखा छकायौ फुली ॥”
(८१)प्रसन्नतासाथ क्षितीश हाँसे ।आफ्नो ,दुख थोर बेर ॥छ. उनमा प्रवाह ।परी झझल्का लहरी उठेर ॥(दर)
५कहाँ उज्याली सुरकी जुहार ।शठौपमा यो छ कहाँ असार ॥फुटेर आँखा यदि स्वर्ग जाक ।परी छ हाँडीसरि भन्न आङ ॥(८३)
छ गोरु उस्तै अझ नेत्रहीन ।यहाँ छ भैंसी अघि हेर बीन ॥यहाँ छ हीरा कपिको अगाडि ।मकै चरा भज् अब मूर्ख हाँडी ॥(८४)सबै जगत्मा छ मपाइँ जैसी ।जान्ने कहाँ हुन्छ दुधालु भैंसी ॥दिए तँलाई त्रिदिवेश ताज ।बेच्ने थिइस् भज्न तमाल गाँजा ॥(८५)हवाहरूले जसको सुगन्ध ।भजी महासागर दीर्घ तर्छन्॥उही छ बास्ना रँगरूप हेर ।
ती अङ्ग राम्रा उनका मिलेर ॥५
(८६)“त्यसौ भए ता म उपाय खोज्छु ।"भनी कन्याईकन त्यो कपाल ॥घोरिन्छ, देखी उसलाइ राजा ।हाँसेर भन्छन् “कति मूर्ख बन्छन् ॥(८७)तिमी अगाडि प्रतिभाविपन्न ।बनेख तिम्रो शिर कृष्ण धन्य ॥उ रौं चमत्कारसमान लामा ।दुपी त श्रीपेच छ स्वाँगनामा ॥(८८)मुसुक्क हाँसी विधिले लिएर ।'म उब्जनी गर्दछु एक मान्छे ॥'भनेर, माटो तटको सुदूर ।दुःखी नहुन् क्वै जगमा भनेर ॥सिर्जे तिमी नै तब चट्ट हेर ।”(८५)
१८३
प्द४
यति वचनसाथ ती नृप गए डुली क्यै पर ।विचार मनमा यही चलिरह्यो तिमी मोहिनी ॥सुवर्णकन वास छन्, झलक दिव्य हीराकन ।प्रसून वनलाइ छन्, अनि कुबेरकी छन् धन ॥(९०)घरा पनि धनी बनिन् यति शकुन्तलाले गरी ।सबै शहर शून्य छन् वन छ दिव्यताले भरी ॥अहा ! मृदुल चाँदनीसरि अनन्त राम्री बनी ।कतातिर म पाउँला दिनदिनै पला नै गनी ॥
(९१)न लोभ न छ लालसामा विपिनको हरा राज्यमा ।कुबेरनगरीसरी प्रथम सिर्जनाको पुरी ॥महीरुह अनेकको शवल भ्रातृताले गरी ।छ सुन्दर फुली वनै युग सुवर्णको माधुरी ॥(९र)प्रवाह गहना लिनै, मघुर फुट्छ पन्ना जहाँ ।हरा कर अनेकमा क्रचतु वसन्तका केशमा ॥छ नृत्य रँग तुष्टिले मधुरमा हरा जीवन ।यि भावहरु छन् यहाँ त्राषि रमाउने मोहन ॥(९३)सुवासहरुले यिनै सकल सभ्यता जन्मिए ।परी कसुम नाच्दछन् जुन कला बनी फैलिए ॥हरा प्रकृति हाँस्दछिन् मधुर छन् सबैका दिल ।मही मधुप पढ्दछन् मधुर वेद क्या मञ्जुल ॥(९४)अनेक श्रतु आउँदै नव प्रभावले छाउँछन् ।चराहरु क्रा गरी खबर स्वर्गका ल्याउँछन् ॥घरा पनि प्रशस्त छन् मित छ चाहना, शीतल ।कुटीहरु भँडार छन् सकल ज्ञानका मञ्जुल ॥(९५)
छ स्वर्गसरि यो हरा तर समस्तकी श्री तिनी ।सुधा-घटसमान छन् मृदुलरेख झै भावना ॥अहा ! करुण फूलकी गुण जरा धरामा घुसी ।समुच्च मृदु भावना कुसुमिता अहा षोडशी ॥(९६)मिहीन र नबोलिने सरस चारु ट्नाभरी ।शकन्तसँगिनी सुखी रँग लिई हँसीली बनी ॥खुला पवनमा बढी मृदुलता लिई फुल्दछन् ।विचित्र रँग उड्दछन् बिहग फुल्दछन् बोल्दछन् ॥प्रसून-रसना लिई मधुर पातला शन्दका ।छ वास उनमा अहा ! मधुर स्वर्गको रङ्गमा ॥(९७)अहो ! झलक्र घाउँ त्ता छिनभरी कतै यो तट ।सुचा-तरल बन्दथ्यो चा को बाँधिने ॥
बनाउन म लाग्दथैँ झलक- मन्दिर ।कला हृदयको लिई किरणश्रद्ध झैं विष्णुको ॥(९८)
प्रसून-प्रतिपालिनी रजत-वाहिनी मालिनी ।नाजतमा सिम सु हि ०००० ॥वसन्त-क्रतुमा - |बनी मधुर छ: तट छुँदी सफा मालिनी ॥(९९)परीहरु यहाँ कतै मधुर जूनमा आउलान् ।झरेर मृदुतालमा सलिलका हिली गाउलान् ॥लताहरु समाउलान् हृदयका कणा ल्याउलान् ।प्रसूनहरु प्रातमा मधुर लोतिमा लाउलान् ॥(१००)कतै हरित शैलका कुसुमदार थुम्काहरू ।कतै छ सुखको गुफा हरित चारु झुम्काहरू ॥हिलाउँदछ द्वार त्यो पवन-तालमा सुन्दर ।बनेसरि परीगुफा अनि रमाइलो मन्दिर ॥(१०१)
१५५
१०६
ककल् कलकलाउँदी सलिलले झभझल् झल् बनी ।सुचञ्चल-प्रभाञ्चला उपमा गरी छल्छल ॥विनिर्मल छटा लिई मुखरिता सफा निम्नगा ।सुकोमल निनादिनी लहरले घुमौरी बनी ॥छचल् मचल औौलकी त्वरितगामिनी सुन्दरी ।क्रड्गगहरुकी तृषा वन-सिँगार बग्दी सुरा ॥हरा पुलिनसुन्दरी कुसुमकी विलासी गति ।छ गानपथमा लता बहुल वृक्ष श्रृङ्गारकी ॥शिला छ मसिन्याउँदी चपल लोललाई कुँदी ।सलक्क मृदु बाटुला सरस स्निग्ध पारीकन ॥त्यहाँ सरस ठाउँमा कृसुमदार पत्रादिले ।धनी लहरले छुने छिनछिनै रमाई सुधा ॥विहङ्गगम कराउने चुहलकलाके हृद्ध्वनि ।हरा विटपका नरम पत्र राम्रामनि ॥छिरीबिरी सुचारुता मधुर शान्तिको शासन ।गरेर मृदु मर्मरी कबि बनाउँदी छन् चरा ॥कुनासरि छ स्वर्गको रँग र रूप गानाभरी ।सुशीतल हरा हवा मधुर चल्छ हरहर् गरी ॥नितान्त मृदु नृत्यले मदनको हरा मन्दिर ।छ दीपरस भूपले ललित ठाउँमा एकलो ॥
(१०२)वसन्त क्रतु बागमा प्रकृतिको सफा भागमा ।विहङ्गगम विहागमा नवमुना नयाँ रागमा ॥हवा मृदु परागमा हृदय खोजको लागुमा ।वसन्त वन फागुमा मदन खेल्छ त्यो भागमा ॥(१०३)प्रभाकर प्रतापका मृदुल रष्मिका छन् यहाँ ।सुशीतला हवा हुँदा मधुर श्वास झैं पत्रको ॥विचित्र वन चित्र छन् पवनमा सजीवानन ।छ कड्दमल फुकाउँदो उर सुगन्धको रञ्जन ॥
लमाइइ अति लम्बिँदी नवल मञ्जरी छुन्मुना ।सुस्निग्ध किरणेच्छुता लहलहाउँदी नाच्दछे ॥हवा छ लम्किँदो कान सतक रभिले प्रभा उष्णमा ।कला छ कुसुमी मधुर रङ्गको फुल्लता ॥(१०४)कन्याइन क्रङ्गले कलि प्रशस्त त्यो कालमा ।मजासहित मख्मली जमीनबीच लेटी लिने ॥प्रकाशमय लोचनी सुखमयी कुरङ्गी त्यहाँ ।वसन्तत्रतु-राज्यको जय मनाउँछे सुन्दरी ॥
(१०५)विहङ्गहरु उड्दछन् गगनमाथि ली चक्कर ।अनङ्ग रङ्गगका शरमिलिन्द-टङ्गारले ॥
फिँजाउँछ जतातता हृदयलाइ दी बेधन ।अडे नृपति क्यै त्यहाँ उचितमा प्रशंसा दिन ॥(१०६)त्यहाँ कमल-कोपिला रजसमान आनन्दको ।सफा छ चुचुरो लिँदो किरणमा फुकेँ झै गरी ॥002 2 लाजको हरित पत्रको अञ्चल ।ककस यसो अलि मृदु भुवा छ खैरो जहाँ ॥(१०७)लतार हुनयुलिलिवि 5 मुनाभरी सुन्दरी ।झिनी छ सुक् मधुर झाँग जाई जहाँ ॥वहाँ कनक फुल्दछन् सुरप्रदेश ढुङ्ग्रीहरू ।दिएर भमराहरूकन वसन्त-निम्ता त्यहाँ ॥(१०८)चरक्क छ कुकाक किम चम्पा पनि ।भुवा छ अलि खौँरेनै मृदु 0७? पु कड्मल ।बनेर टप चारु झै अलिछत्यो तर ।फुकेर पछि आउँलासरि छ त्यो नयाँ कोपिला ॥मिलिन्दहरु गानका त्यस नजीकमा आउन ।भएर डर भाग्दछन् हृदय चर्किएला भनी ॥(१०९)
१८७
१८८
सकुन्तल शकुन्तकी छ महिमा फुली सुन्तला ।
छ मग्मग सुवासले क्रातु वसन्तकी कुड्मल ॥बराबर छ बर्बरी पवनमा फुलेको रज ।
जमीनकन छिरबिरे अलि गराउँदै फेदमा ॥सुवर्ण पिपिरे फुली अब फुली वसन्ती सर ।
विहङ्ग वन-बालिका छिरबिरै पँखेटा बनी ॥छिरेर मृदु पत्रमा किरण छानिई आउँछ ।
उडी कुसुम पुत्तली मधुर न्यानु भोग्छे जहाँ ॥गरी भ्रमर भुन्भुनी अमृत माग्दछन् पुष्पका ।
जहाँ अधर मुस्किए अलि गरेर गानै त्यहाँ ॥
(१०)
बनेर नव सिर्जना विपिनका परीको घर ।
तथा वनसमान त्यो सुरभिकेन्द्र क्या सुन्दर ॥किनारकन पुष्पको मृदु सिँगारले छाउने ।
थियो मधुर चित्र झै कवि सुनी फुली आउने ॥
(%१)त्यहाँ मधुर शब्दले युवतिका यसो छेकिई ।बसे नृपति भझाँगको सरस आडमा तर्किई ॥थिए हरित घाँसमा वदन छिर्निरे पत्रले ।सुचारु नवयौवनीहरु जहाँ बसेका सुखी ॥(फर)चियाउन सुखी बनी हरित झाँग ठूलो मनि ।त्यहाँ नृपति देख्दछन् विपिन-वल्लरी कामिनी ॥लिई ढलक बैंसको मधुरता खुलेको ढँग ।कलासरि सजीव ती मधुर कुञ्जका भूषण ॥(फेरे)सुरेख मृदु अङ्गका मदन-मोहिनी ढङ्गका ।प्रियासरि कुरङ्गका, मृदुल केशका आढ्यता ॥नितम्बतक झर्छ जो सरस-रेशमी रङ्गले ।कपोल मृदु पुष्पको सरसता खुलाईकन ॥(११४)
त्यहाँ अब शकुन्तला कर कपोलमा दीकन ।कुना तल अडाउँदी मखमली हरा शस्यमा ॥थुँगासरि कपोलको मृदुल भार थामीकन ।झरेर मृदु केशका गहन कृष्ण शोभा तल ॥छिपेसरि शशी यसो घनविषे उता फर्किंदी ।बनी मधुर सूचना छविपछाडि नै छकिंदी ॥सलक्क कलिली कटी लचक लिन्छ आँखा खुला ।मनोहर नितम्बकी पयर खुम्चिँदी छन् अलि ॥(१५)नभै पुरुष होशमा ढलक चारु रम्भोरु छन् ।दिईकन कटीविषे कर नितम्ब छोईकन ॥झुकेर दुग लाउँदी विरहका मुनामा नयाँ ।नवीन अब प्रेमको खुलिदिँदा कुनै सम्सम ॥स्वकल्पित निकेतमा मधुर दीप झैं कामना ।भझिलीमिलि गरी भरी नृपतिको लिँदी सम्झना ॥तिनै नृपतिको थिए जुन त्यहाँ कुनामा हरा ।(११६)
११६पहाडहरुमा चढी पथ शिलाहरुको लिई ।निराशसँग कुल्चिँदो विपिनबीच काँडाहरू-झरीहरु खपी खपी प्रखर सूर्यका आतप ।भजेर दिलको प्रभा त्रिपुरसुन्दरी दूरकी ॥झलक्क अलि छेकिँदो नृपतिले पुरानो कुनै ।सुशिल्पित किनारमा सलिलको सफा मन्दिर ॥झलक्कसित देखिँदा शिखरबाट उँचा कुनै ।छ भाव जुन जात्रुमा नृपतिमा छ त्यो भावना ॥(१७)पुग्यो सकल खोजको हृदयनिम्ति टुङ्गो भनी ।अडेर लुखचूड भै अलि चिहाउँदा भूपति ॥मनैमन बनी मधुर अर्चना हेर्दछन् ।अडेर अलि श्वास नै सकल शब्द रोकीकन ॥(फी८)
१५९
१९०
थिए दुइ सजीवता चकित नेत्र नानी दुई ।
पुगेसरा पुरूरवा -बगैँचातिर ॥अडी अमर भाँगमा अमृतकी नदीपरीहरु निहारिँदा पुरुषहीन स्वातन्त्यमा ॥
५१९)न चोर्दछ कुनै अरू मधुरिमा यसोरी कतै ।नृपेन्द्र सब चोरका नृपति छन् पक्त्ता यहाँ ॥छ ढुक्ढुक त्यसै मुटू प्रकृतिकी सुताअदृश्य अभिसारकै सदृश ती कुरङ्गीकहाँ ॥कुटेर महिमा मिही प्रकृत चाल बेयादको ।समुल्लसित नेत्र भै मधुर झल्कने कानमा ॥" (१२०)नजीक नखरे ठिटी अति छिटी खडा चारु छ।“हरे मदन-बागकी किन तिमी. कला-दुर्बला ॥सिखारु लजिली बनी हृदय खोल्न कच्चा पनि।सँगीसँग नबोल्दछयौ यति भयो मलाई भनी ॥
(१२१)छको र पुरुषै यहाँ युवतिसाध जूँघानिना ।प्रकाश गर हे सखी हृदयको खुलेको क्रा ॥छिपी कमल-क्रोडमा मधुर बास लुक्ने कहाँ ।छ दर्शक र को भनी अझ खुलस्त बन्छयौ यहाँ ॥छिपाउँ जति भन्दछयौ उती खुलस्त भन्भन् बनी ।बसी भ्रमर चित्तमा भुनभुनी गरी बोल्दछ ॥(१२२)फुकेर उर वासको प्रकृतिका परी हाँस्दछन् ।सबै सुमन कोपिला भ्रमर आफू. डाकीकन ॥रँगीन मृदु मोहनी नव सिँगारका लज्जत ।थरपीकन मुहारमा पवनमा इशारासित ॥(१२२)
सबै अधर बोल्दछन् कृसुमका रसीला कुरा ।फुकाउन उरोज नै क्यु को छ चाला यहाँ ॥सुवासहरु लादिने पवन “्यौ' भनी ।नयाँ खबर भित्रका मृदुल बैंसका पत्रमा ॥
(१२४)पसी किरण कोपिलासरि तिमी त लाटी बन्यौ ।हिलाउनु चलाउनु प्रकृत भावमा ज्ञानले ॥सिँगार सुखमा थपी मधुर नृत्य झैं बैँसको ।बनी ढलक दृष्टिको सरस चाल राम्रो लिनै ॥(१२५)जनाउनु मिही क्रा मृदु अबोल भाषा सिकी ।पठाउनु रहस्यका नजर ओठ नबोल्ने गरी ॥अनेक दिलका कुरा अरु खुलस्त पार्ने ढँग ।सबै युवति जान्दछन् तर हरे ! तिमी मूक छौ ॥(१२६)छ फुल्नु अनि फुक्नु नै यतिको मजा षोडशी ।जन भपर्णता ताकी कुरा कुनै के नुझून् ॥पयोधितिर प्रेयसी पयरमा ।बसन्तसँग कोयली पनि छिपी लुकी बोल्दछे ॥(१२७)उषा कनकप्रातमा रवि भजी सिँगारीकन ।सबै विहगका गला स्वर बनाउँछिन् रुन्फून ॥तिमी शरमकी गुफा तिमिरमा बसी मिर्मिर ।सधैं लुक यसै गरी प्रकृतभाव त्यागी पर ॥(१२८)सुमूर्ख शरमाउँदी क क र लाटी तिमी ।न बोल्न पनि विरह मूक बन्नू भुनी ॥छ खोज्नु भैंवरा यहाँ मह दिएर लट्ठचाउनु ।सिँगार गुण गाउने कवि बनाउँदै ल्याउनु ॥भझुलाउनु घुमाउनु प्रकृतचालले दास झैं ।मजा युवतिको यही यति नजान्नु मूर्खै सही ॥(१२९)
१९१
तिमी त सखिसाथमा अभ रिसाउँदी पो भयौ ।त्यसै शरमले लुकी प्रकृतिबाट बाङ्गी बनी ॥सुटुक्क भन कानमा वचन लौ, नसुन्ने गरी ।उचाल दिल पाका मधुर सुस्त झीनो गरी ॥”भनीकन भुकी अधरनेर ती सुन्दर ।
च्छ
मिली चपत हातको मृदु कपोलमा पन्सिइन् ॥
(१२०)“दुख्यो निठुर हातले दिल कपोल मेरो त्यसै ।रिसैसित बसिन् यिनी ढृदय नै छिपाई त्यसै ॥बताउन प्रियम्वदा, अब कसौ गर्छ ? के गर्छ ?'बडी कपटकी यिनी दुख हटोस् कसोरी मर्छ ?”(१२१)लाग्यो चाख नृपेन्द्रलाइ मनमा को भाग्यमानी त्यहाँ ।राजा हुन्छ लिएर ताज जगको “क त्यो चित्त रोकीकन ॥“को होला म त हैन क्यार ? कसरी हेरडँ म पर्दा झिकी ।”जिज्ञासासित सोद्धछन् नृपतिले आँखा तिखारी अति ॥
“राम्रो जाने बात निस्कन्छ प्यात्तै ।हेरीरौली दिन्छु चाँडै उतारी ॥”
भन्दै साना शब्दमा चारुसाथ ।गर्छिन् मीठी बातकी मिष्ट बात ॥
(१३२)«वसन्त अलि मारको नव प्रसादको तापले ।सुकाउँदछु ओठ नै कुसुमका मिही रापले ॥नबोल्न सकिने कुरा हृदयमा बसी भस्भस ।जलेर रँगका शिखाहरु जले दिशामा दश ॥
(१२४)बताउन सखी तिमी कुन तरङ्गको कारण ?सुदीर्घ बन्दछन् नजरतेज वबैलेसरि ॥सिँगार न छ चाहिने विजनमा बसूँ झैं हुने ।अरूसँग नबीलूँ झै हृदय दुःखले नै छुने ॥(१२५)
निभझी मदनबाण नै अति कशाङ्गिनी मूक छन् ।
तरङ्गित शकुन्तला कुसुम-कालका भन्दछन् ॥वसन्त वन रोग यो कसुमबाट हो उउब्जिने ।
कनै हृदय मूक भै युवति मृत्यु झै वैलिने ॥
(१२६)
बताउन शाकुन्तले ! न त वसन्त उन्मादले ।
बनेर पगली हरि अति तरङ्ग काटीकन ॥सधैंभर रुने भई हृदयको विदीर्णा बनी ।
सुरुग्णसरि बन्दछयौ सब पला दुखी झैं बनी ॥
(१२७)न खान छ मिठास नै न पिउने पनि स्वाद छ ।कुराहरु नसम्फिने झन् उदासै हुने ॥2” बहुलाउने प्रति रै खु हुने ।कनै कुरा झलक मात्र नै पाइने ॥बसी विजन ठाउँमा अधिक घोरिजैँ झै हने ।(१२८)समीरण जलाउने छद चसक्क जस्तो हुने ।घुँ घुँक्कसित रू हुने अनि गला पुगी रोकिने ॥सराप्छ पनि चित्तले पिक कतै मुखाले हुँदा ।वसन्त वन रोग हो गर इलाज चाँडै सँगी !"”भनीकन प्रियम्वदा 'नगल' भन्दछिन् 'यस्तरी' ।“प्रकाश हुनु औषधि प्रकृत बोलि द्यौ सुस्तरी ॥(१२९)जवाकुसुम चर्किई गरम बोक्रि प्यारी सखी ।ह्वा भरी हृदयलाई गर्माउँछ ॥'उह् उह' ७ ०1 शर विदीर्ण क कोइली ।(१४०)नबोल अब चारु है यति चिरिक्क चर्को गरी ।कुरा नमरले त्यसै शरम हुन्छ है शीतल ॥सुवास छ त्यसै फुका अब नच्यात है कोपिला ।नजीक रहनै भए अति खुलस्त शिक्षा किन ?हलक्क यति हर्किई अफ झलक्क क्यै देखिनौ ?छिटा नजर देख्दछन् किन बसेर खोप्याउनु ?(१४१)
१९३
१९४
यहाँ छ स्तन चारुमा बुझन चारु ! गट्टा कुनै ।छ ढुक् ढुक थियो यहाँ कति छिटो बनी उत्सुक ॥नबोल सखि है तिमी भ्रमर भित्र राखी रह् ।उसैसँग कुरा गरी मधु तरङ्ग चाखी रह् ॥(११४२)झलक्क तर देखिए नजर यी नुकाउैँ कता !यताउति कतै भए कि त नहेर्नु मैले उता ॥सँगीहरू अनाज हुन्, हृदयनाथ चोर्छन् भनी ?लुकाउन तयार छौ कि त नबोल्न खोज्दी तिमी ?"(१४३)भनीकन प्रियम्वदा जब मुसुक्क हाँस्दी भइन् ।खुलूँसरि बनी दुवै अघर 'जाङ' जस्तो गरी ॥फरक्कसित फर्किइन् हृदयभित्र शङ्का भई ।कतै नृपति छन् कि ती निकट क्ञ्जमा झैं भई ॥(१४४)सशङ्ग अलि भूप छन् अब मलाइ देख्छिन् तिनी ।भनी क्सुम भझाँगको निविड आड लिन्छन् तिनी ॥शरीर अलि खुम्चिई दुइ कुना लगाईकन ।अघिल्तिर बढूँ लुक कि अब के गर्छ भैकन ॥(१४५)"सुनेर दिलका कुरा यदि हवा हवामा उनी ।उडीकन तिमी भनी विल भनी नआउन् यहाँ ॥शरीर यसरी गली अधर नै सुकाईकन ।बसीरहन् एकली कून छ बुद्धिमानी भन !(१४६)अनेक कति युक्ति छन् भन, खुलस्त सिक्ने भए ।तिमी कपटमूर्ति छौ सब क्रा दिलमा रहे ॥तिमी स्किदिँदा यसै बहत लाग्छ माया कठै !अलीकति बताइ्दौं कपट पाप लाग्ने छ 'नि॥(१४७)
यहाँ बसन काखमा शिर अडाइदेक तिमी ।की साल ललित भयो ? १. 5 का भनी ॥य युक्त मा गरी ।खानी कुसु बाहुबी शिरथुँगा अडाक यहाँ ॥"भनी नरम शमा शिरीषको माथ त्यो ।बसीकन “किन अतीव लज्जावती ॥बन्यौ 'शिव हरे !' भनी करमकी अबोला गति ।४)दुवै युवति हौं बुभ्यौ ? उर दुवै फुलेको यहाँ ।१ उही प्रकृतिका दुवै छ कन कृष्णजूँघा यहाँ ॥कपोल न छ रौँभरी शरमलाइ खग्रो कुनै ।बताउन सखी हरे बहुत ! तुल्बुलायो मनै ॥”(१४९५)अनेक ढँगका भई कठिनता तथा लज्जत ।भरी मुख रेँगाउँदी असजिलोपनाले गरी ॥यसो सखि-मुहारमा नजर क्यै उचालीकन ।नबोलिकन भन्दछन् 'मकन हुन्छ बाधा' भनी ॥
खुलस्त नहुने तिमी अब त नास्तिकै भैसक्यौ ।
समस्त दिलको कुरा नुभदछन् क्वै वहाँ ?छकाउनु जगत् सबै ॥तिलाद रोकीकन ।
बनेर गञ्हँगी बस्यौ अधर बन्द पारीकन ॥
खुलस्त जति बोल्दछयौ हृदय नै हलूका बनी ।छ रोग पर नै हने न त अनिद्र बन्दै तिमी ॥गनेर सब तारका गगनबीच भारी कणा |प्रतिक्षण हिसाबकी चतुर बन्दछयौ रात्रिमा ॥(१५२)खराब कटु रोग यो अब कपाल दुख्ला नि है !सधैँ उर समाउला अति तरङ्ग भर्ला नि है !सुकी अधर रूप भै विकृतिमा कलेटी परी |शिकार कद कालको बहत शीघ्र बन्ल्यौ नि है !”(१४२)
१९५
१९६
“छ षोडश वसन्त यो कलुष यो छ पृथ्वीमहाँ ।सबै युवति पर्दछन् नि अनिवार्य यो रोगमा ॥न औषधि उपाय वा हृदयलाइ लाग्छन् कुनै ।छ भीरु दिलको व्यथा कति त मर्दछन् ग्रस्त भै॥(१५४)भने भन तिमी सखी मन नभन्नको नै भए ।न भन्नु किन भन्नु है यति कुरा सुनाईदिएँ ॥छ को र जुन यो बुझोस् हृदय मर्न मूर्कै बनी ।बढी अप्रकृता बन्यौ”" सखि अगाडि भन्छिन् तिनी. ॥(१५५)“बताइदिनु यो कुरा हित बुझी बताएँ सखी ।छ रोग पनि यो कडा सब म बभ, यो लक्षण ॥”भनीकन प्रियम्वदा नजर थोर ।मुहार मृदु हेर्दछिन् श्रवण छन् सूनूँ झै गरी ॥(१५६)"थियो दिवस के सखी कुसुमकालको सुन्दर ।सवाल पनि गर्दथी विटपमा कि कोही चरा ॥रँगीन कपडा धरी मुटु सुटुक्क चोरीकन ।शिकार कुसुमी गरी मदन डुल्दथे कि ? वन ॥"(१५७)मुसुक्क दुइ ओठले शरमसाथ बोले क्रा ।बढ्यो शरम लाल भै तर लुकाउँछिन् ती बरा !“बुझि अन बुझ” भनी रँग गुलाबका दीकन । ,कुरा कति प्रियम्वदा मधुर गर्दछिन् तीसँग ॥(१५८)बनीकन न फुक्छ त्यो तर बुझिन् सखीले भनी ।प्रसन्नहृदया तिनी नजर भूमिमा भार्दछिन् ॥“गरे कि दिन त्यो कुनै नजरले इशारा पनि ।तिमी त चुपचाप नै बसिरह्यौ कि लाटी बनी ?"(१५९)
रहस्य दुहुँदी तिनी अति मिठासका बातले ।खिची नजर रीसका शरमका उज्याला बडा ॥सुचारु ढकनी मनी, अति प्रसन्न मानीकन !झुकेर अलि हेर्दथिन् मन नुभूँ भनी तत्क्षण ॥(१६०)“हरे कठिनता बुझें किन त्यसै खुला बन्दथ्यो ।भनूँसरि बने पनि शरम तान्छ बोलीकन ॥चलूँसरि बने पनि अधर बन्दछन् बद्ध नै।म नुभछु कठिनाइ यो न अरू चारु नुभिछन् यिनी ॥”(१६१)भनीकन छ दुःखको प्रथम यो कुनै अक्षर ।कसो ? नजर भन्दछन् नजर बन्दछन् हैन झै ॥निषेध छ समर्थ नै हृदयका क्रामा भनी ।“बुझें अब बुे बुझे” अब प्रियम्वदाले भनिन् ॥(१६र)चुँडी कमलको सफा धवल पात ल्याईकन ।यहाँ हृदयको कुरा अलिकता तिमी लेखिद्यौं ॥भनी निकटको कनै क्सुम शूलले दाडिमी ।कनिष्ठ मृदु अङ्गुली रगत काढ्न रोप्छिन् तिनी ॥(१६२३)मसी मसँग नै छ यो रुधिर लाक्षिका भो यहीं ।भनी स्वकर घोप्दछिन् मृटु चसक्क भो भूपको ॥लिई कलम देख्दछिन् कमल पातमा ती अडी |अरू अघि सरे त्यहाँ नजर हेर्न “श्री” सुन्दर ॥(१६४)"नहेर सखि लेख्न नै कलम चट्ट अड्कीकन ।क्राहरु नआउने शरम लाग्छ भो लेख्तिनँ ॥”भनीकन तिनी अडिन् अछ सँगाति लागे पर ।तिनी हृदय लेख्दछिन् हरफ वक्रमा सुन्दर ॥(१६५)
१९७
१९८
जसै शरमले गरी कमलपात च्यातूँसरि ।बनिन् मृदु शकुन्तला त्वरित चारु सर्छिन् अघि ॥झपक्कसित छोप्दछिन् कमलपात खोसीकन । -दुवै नजर छोप्दछिन् तब शकुन्तला शोभन ॥(१६६)पढीकन सुनाउँछिन् मृदु रहस्यको लालिमा ।'म जो भनिछु जनम निठुर हुन्छ सोही जन ॥शिकार दिलको गरी डुबाई गए ।दुखी दिल व-सन्त झैं नृप प्रसूनको भज्दछ ॥'(१६७)“बुर्झे कति चलाक यी नृपति हेर दुष्यन्तको ।सफासँग खुला गरी मधुर नाम स्पष्टै गरिन् ॥"भनीकन प्रियम्वदा “बुझ न छान्नको चात्री ।अहो भन शकुन्तले ! मदनले छ चोखी परी ॥"(१६८)अहो गजब भाग्य हो हुदयबीच राजा हनु ।त्रिलोकपति ताज झैं यति कुरा सुनी पाउँछ ॥भनी, नृपति भन्दछन् मनमनै लुकेका त्यहाँ ।यही समय ठिक्क भो अब म जान्छु ती सामुमा ॥(१६९)चखेवा जोडी झैं हरित सरिताका पुलिनमा ।अलग्गै बस्थे ती गह वबिरहका पार्न रह झै ॥दिनेशै आए झै अवनि-पतिको आगमनमा ।मिले आँखाद्वारा दिल दिल दुवै गद्गद बनी ॥(१७०)चकितलोचनी मृदु शाकुन्तला ।'छल रहेछ यो सकलको" भनी ॥शरमको गरी भाग्नको मन ।हुन गई अडिन् प्यूँन दर्शन ॥(१७१)
“कुशल नै छ के वनपरीहरू ?वन घुमी घुमी चट्ट भेट भो ॥हृदयमा भयो अति प्रसन्नता ।अति उराठमा पो थिएँ म ता ॥"(१७२)भाव चित्तका सब छिपाउँदी ।नजर हेर्दछिन् ती शकुन्तला ॥चकितलोचनी विनत चारुता ।कुसुम झाँगको आड खोज्दछिन् ॥
(१७३)
दिल खुलेसरी स्वर्ण कान्तिले ।
प्रभु उदाउँदा विपिनबीचमा ॥कलनिनादका नभ-चरीहरू ।
हृदयपड्खले गर्न स्वागत ॥। (१७४)“दिल हुँदा हुँदै शब्द शून्यता ।
जलद बीचमा शीघ्र बेपता ॥नन्दछौ प्रभा अमित रत्नका ।
विश्ववन्दधका किरणसामुमा ॥”यति भनी त्यहाँ मधु प्रियम्वदा ।
हृदय खुश गराउँदछिन् ॥
(१७५)चारु (2०५० अघि १10नृपतिसामुमा र ॥“सखि शकुन्तला खोज्दछिन् यहाँ ।गर्न क्यै एकली बनी ॥(१७६)पर हिँडूँ सबै शर्म क्यै नली ।हृदयको कुरा सखि, बताउनू ॥समय मिल्छ यो सुनहला कहाँ ।लौ त, हिँड्दछौं बस सखे ! यहाँ ॥”(१७७)
१९९
२००
यति भनी हिँडे सब सखीहरू ।तब शकुन्तला हुन गइन् त्यहाँ ॥नृपतिसामुमा 'अब म के गर्छ ।'यस छिनै भरी पालुवाहरू ॥कर सरी गरी भन्दथ्यो तरु ।(१७८)नजर भूपका भेट्न लज्जिता ।पयर हेर्दछिन् प्रेमसाथ ती ॥कुसुम लौन नी अब कसो गर्छ ।तुल्य भावले कर्किईकन ॥ ।(१७९)“आज्ञा के छ मलाइ हे मृदुमुखी के काम मै लायक ।पृथ्वीमा छ कि स्वर्गमा छ भनिद्यौ केही नमानी धक ॥इन्द्रैलाइ जितेर स्वर्ग सब नै यी पाउ राखीकन ।'तिम्रो दास” म भन्न पाउँछु कतै हे विश्व जित्ने धन ॥(१८०)सातै सागर वा डुबेर गहिरा ल्याकैँ र रत्नादिक ?ल्याकँ एक विमान वा गगनमा गर्ने विहारै भए ?पाखँ चट्ट खुशी मुहारसित क्यै आज्ञा नमानी धक ।खोली पल्लव लोहिताधर दुवै बोली कुनै बोलन ॥"(१८१)बन्दी चारु गुलाफ झैं वदनमा या खुर्र भागूँ बसूँ ।लालीलाइ लुकाउने मन गरी लालित्यले फर्किदी ॥टिप्छिन् फूल र च्यात्तछिन् कुटुक्टू मानो 'त्यसोरी दिल ।मेरो लिन्छ वियोग दुष्ट करले' भन्ने बुझाएसरि ॥(१८र)जति प्रश्न गन्यो उति कष्ट हुने ।मन बोल्न भए पनि झन् नहुने ॥दगुरूैँ दगुर्छै र बसूँ दुइटा ।मृदु भाव मिलीकन ती रहँदी ॥
नबसूँ नबसूँसरि लाज हुँदा ।तर भेट हुनेछ नि फेरि कता ?'यति भाव लिई रहँदी मृदुता। २.जंल-छालसरी अलमल्ल ननिन् ॥१८२)भागिन् आखिर ती पुलुक्क मुख्खमा' हेरी मुसुक्कै गरी ।लज्जातुल्यं सजीव ती कुसुमको लाली कहाँ अल्पिद्टन् ॥देवीतुल्य वैसन्त्की मदनकी कोपी कुँदेकी तिनी ।स्वप्नातुल्य कहाँ गइन् विपिनमा भूस्वर्गेकी : चन्द्रिका ॥पेड
[]
२०२ '
षोडश सर्ग
शकुन्तला विवाह(प्रहर्षिणी)
लज्जाका सित पहिले बनी “अबोला ।लाम्चा ती दुृग छविला शिखारु काला ॥बोल्नाको सरस सिकेर ढङ्ग थोर ।हाँस्दा छन् अलि अलि मन्द मुस्किएर ॥१)जो भाषा छ अधरबीच बन्द बन्दी ।आच्छन्ना सुमदिल भित्र फ्रै सुगन्धी ॥बोलुँ झै अधर सुचारुबाट बन्दी ।चालैले मुखरित हेर ! चासरुछन्दी ॥
(र)ढीलो जो सुमकलिको छ बन्द चाल ।खुम्चे झै पवन चली सुमन्द ताल ॥त्यो नौली छ किरणको फुलेर खुल्दी ।बास्नाले मधुर छिटी छ चारु झुन्दी ॥(३)जो बाला सुमकलि झैं लिएर दाना ।आँखामा सरस निशीथ बन्द पाना ॥छातीका तह तहमा भएर नाना ।श्न्धी त्यो मुदितमुखी छ मूक गाना ॥
४)
लाली जो शरम छिटो थियो अगाडि ।उषा झैं मृद् मुखबीच स्वर्ग छाडी ॥त्यो थोरै अब पतला छ सुस्त सुस्त ।बानीले विजय हुने स्वभावतुल्य ॥२)जो रेखा किसलयका प्रवाल बन्द ।मोतीका लहर हुने सफा अमूल्य ॥वन्य श्री जललहरी छिनो परेको ।छोप्ने ती अधर खुलेर मन्द चल्छन् ॥(६)आँखाको चमक बनेर शब्द झर्चे ।ती टिप्दा दृग नृपका गमक्क पर्थे ॥ती भाषा गति-चपला सिँगारदार ।झल्काले विवरणसाथ अर्ध लिन्छन् ॥(७)बोल्नैको रहर छिटो छ भित्र भित्र ।बाधाले दिल तर रोकिने विचित्र ॥ज्यादै नै मृदु दिलका मिहीन भाव-लाई के प्रकृति अरू दिन् र हाय !(८)दोटै छन् लवज छ कोयलीसमान ।आच्छन्ना किसलयमा वसन्त चारु ॥बोल्दा ती मधुमय वन्य भाव सारा ।गर्दी ती मुखरित छन् मिठासद्वारा ॥(९)थोरै नै समयपछाडि ती उज्याली ।जो बोल्थिन् मनको मिठास चार हाली ॥पातैका मधुर रसनाहरू मिलेर ।बैंसालु प्रकृत मुहारतुल्य हेर ॥(१०)
फूलै झै मधुर त्रतुकी मिठासवाली ।
प्याला झैं मधुमय बैंसकी उज्याली ॥चाञ्चल्य प्रकृतपना सुचारु पारी ।
डाक्ने झै मधुप भइन् सिँगार पारी ॥
फो)जान्थिन् ती कहिलै नदीतटतिरै ऐना जमेको जल-मा हेरै मुखको मनोहर छुटालालित्य आफ्नो भनी ॥सिक्थिन् ती कुन ठाउँमा छ जिउको शोभा तथा मोहनी ।कस्तोले मन खैँचने नृपतिको भन्ने परीक्षा गरी ॥(१२)गर्दै वश पराइको म्दन-मोहिनी भैकन ।सिँगारहरुले खुली नजरनिम्ति टूना बनी ॥अनेक मृदु चालका सरस झल्किँदा लज्जत ।जपीकन हिंडाइमा जन-चकोर पार्दै भनी ॥(१२)जो सङ्गोच मुनासमान पहिले खुम्ची सधैं घुम्रियो ।त्यो न्यानोपनले फुकेसरि भयो पाई उज्यालो अब ॥आँखाका: भमरा दुवै वदनको गर्नै प्रशंसा भए ।भित्री लज्जत क्यै खुला हुन गई झूल्थिन् हवामा मृदु ॥(१४)तारासमान नभमा दुइ चार बीच ।त्यो श्यामली वनविषे छविकी जुहार ॥पर्दा लिई मधुर मिर्मिरकी लुकेको ।हाँसी खुली अब त चम्चम भै उदाइन् ॥(१५)नब्गा हरा मृदुल रेशमका वसन्ती ।भावादिका हृदयका किरणेच्छु बन्दा ॥ती सुस्त सुस्त हलुकासँग दी प्रहार ।खोज्छन् महीपति महीरुह फ्नै, लता झै ॥(१६)
लज्जा लिई विधुमुखी घनबीच रानी ।ज्योत्स्ता छरेर पतला रसरूपखानी ॥चाँदी किनार पनि छन् अलि छोपिएकी ।लज्जासमेत् मनमोहन झै बनाई ॥(१७)बल्दा दिवाकरसमान प्रतापगाला ।मध्याह्नबीच यसको : अन चारु चाला ॥पाई बनी चपल झैं मलयप्रवाह ।धेरै मिठास गतिबीच फुलाइदिन्छिन् ॥(१८)
सानी बनी लहर झैं मृदु मालिनीकी ।नाच्थिन् तिनी छविमयी सुखसाथ चोखी ॥झल्की घुमेर वनमा रविरश्मितुल्य ।ती भूपको वदनको छविमा अमूल्य ॥(१५)नालासमान दुइ मिल्न लिएर इच्छा ।मिल्थे हरा लियन तुल बिधुका अगाडि ॥पीयूषका किरणले जल ।मीठो गराउन बराबर फूलनेर ॥(२०)बोल्थे कोकिलले वसन्त सपना जो फूल भै फुल्दछन् ।बैंस मञ्जुलता हिलीकन सबै बास्ना मिही खुल्दछन् ॥साना मञ्ज् सुगन्धदार मसिना भावादि उन्थे जहाँ ।गर्थ्यो शासन भारले मधुरताको वन्य त्यो मन्दिर ॥
(२१)
गर्थे भाषण भाव वन्य खगले त्यो दृश्य बन्ध्यो कथा ।भर्थ्यो झर्भर जल्छ रज त्यहाँ बस्थे जहाँ ती दुई ॥
मानो सौमन भाव झै विपिनका ती मूर्ति छन् मानव ।मानो ती दुइको अभाषित कुरा बास्ना बनी चल्दथ्यो ॥(रर)
२०१
बिहाघर बन्यो वनै तरुलता बने यज्ञ झैं ।
बने कलश फूल नै हरित औौल वेदीहरू ॥बने रँग शिखासरि प्रकृति बीचका अगिन झैं ।
ध्वैजा बहुल झुम्किए पवनबीच भै फर्फर ॥
(२२)पुरोहित वसन्तले लिखित रङ्ग-रेखाहरू-सितै मधुर वाद्यका विहगकण्ठ बोल्थे जहाँ ॥वितान पनि व्योमको मुदित भो अबीरे बनी ।मुना शिशु मुसुक्क छन् मृदुल रब्ग नाना त्यहाँ ॥" (२४)
नवीन रँग वस्त्रका युवतिका थिए रेशमी ।
सुगन्ध अब प्रेमले महलमा बनेली छिटयो ॥चले भ्रमर भुन्भुनी द्विजसमान बाँचीकन ।
मनोहर प्रसूनका मृदुल पत्रका ' अक्षर ॥रँगीन मधु राखिने मृदुल हेर प्यालाहरू ।
बन्यो मदन नै यहाँ अब प्रनन्धकर्ता छिटो ॥
(२५)केही रौज बितेर भो अनि कुरा गान्धर्व गर्ने बिहा ।०८ ५ सबको भयो र त्यसको छोटो तयारी भयो ॥त्यो, राम्रो लहरा प्रसून जगमा त्यो भङ्ग औ पुष्पको ।जस्तो वन्य विवाह आफुखुशको भो चित्तको मेलन ॥(२६)त्यसै वेला फागू प्रकूति-गृहमा सुन्दर फुक्यो ।भरी रङ्गीचङ्गी तङ्वर त्यहाँ चीरहरुझैं ॥परी हाँसे हाम्रो मधुमय वसन्ती वसनमा ।घसेका छन् फा ती मृदु वदनका रङ्ग-रँगमा॥(२७)घडा पोली राम्रा सुरपुर-परीले तलतिर ।अटालीमा बस्दा किरणपथले रङ्गहरु दी॥कतै सिर्का छिर्का मधुर पिचकारीहरु दिए ।सबै हाँसी हाँसी रँग विविधमा प्लावित भए ॥(२८)
उषाका भयालैमा दिनकर गई स्वर्ण करले ।
त्यहाँ हाने लोला ललित मृदु लाली सरसका ॥बने पोका राम्रा जलद रँगका व्योमतलमा ।
गवैया पड्खीका हृदय पनि पारी छिरबिर ॥
सुनौला भै जाई किसलयकलेजी परि मुना ।हरीया भै नाच्छन् धघवल रँग: चम्पा हुन गई ॥जपा रातो, राम्री जुइ कमल सेतो कनकको ।बने चम्पा राम्रा गगनरस इन्दीवर बन्यो ॥(२०) तछिटी खुल्न राम्रा प्रमुदितमुखी वायुसँगमा ।चली जिस्की युवति कृसुमी हेर नखरै ॥यसो छल्दै बग्गी मुदुमय तरङ्गी रँगरँग ।बने चाला सहृदय हिली चारु विनता॥(३१)कुनै भो भो नाईं अन रेँग पुग्यो भन्न सरस ।नुही ढल्की बङ्गी छुनुमुनु गरी छन् मृदु रस ॥गठीला छातीमा मदन-रँगले छुन्छ छविला ।चरा बाजा डोल्छन् लहर रँगमा नाच्दछ खुला ॥(३२)छ होरीको लीला प्रकृत ढँगको कृष्ण प्रभुको ।कुनै घुम्टो लिन्छन् अलि अलि खुला छन् अब कुनै ॥कुनै लुक्छन् फझाडीतिर मुख दिई केसर रँग ।प्रसन्ना भै लिन्छन् प्रियतम खुशाउँसरिसँग ॥
(३३)यस्तो ढेङ्ग भयो बिहा विपिनका राजा बने सूर्य झैं ।मानो लाज बनेर बादल उषा जस्ती बनिन् ती बधू ॥छोटो रङ्ग गुलाबकी सरसरी आएर वैलीकन ।घुम्टीले मुख ढाकिएर दिलमा आनन्द मात्रै बनी ॥(२४)
छीटो छाती उप्सिई ओर्लिएर ।
चाला जस्तो कोकिलाको लिएर ॥पारावारै बैंसको उर्लिएर ।
छुन्थ्यो जान्थ्यो तुल्य त्यो छाल हेर !
(३५)
रङ्गी-चङ्ची फूलका भाव मीठा।
चल्थे वल्की ती शिरामा नवीन ॥झल्की-झल्की छाल झै मालिनीका ।
स्वप्ना जान्थे हृदू्जगत्मा झझल्की ॥
७ (३६)सौन्दर्यीकी कोमला दिव्य रानी-लाई मानो ररशिमले स्वर्गबाट ॥रानी हाम्रो विश्वकी हो भनेर ।मानो जान्थे पाउ राम्रा चुमेर ॥(३७)कोही कोही फूल छर्थे विवाह ।रोई रोई हर्ष हीरा उज्यालो ॥नत्ती बाल्थे फूलले दिव्य रङ्गी ।धूपै जल्थे मग्मगाएर श्वास ॥(३८)पारावारै पार आई समीर ।सन्देशार्थी केश छोएर जान्ध्यो ॥राती हाम्रो दूरका ट्वीपबाट ।आयो खोली स्वागतार्थी कपाट ॥(२९)फुल्दा हाँगा भन्दछन् चारु चारु ।हाम्रा लावा बनर्नराएर झाखँ॥उड्दा पन्छी भन्दछन् स्वर्गसम्म-।रङ्गी-चङ्गी हर्ष फर्फर् फिँजारँ ॥
(४०)
नाचूँ नाचूँ भन्दछन् छाल छम्छम् ।झल्का झिल्का झल्झलाएर झल्झल् ॥धप्कूँ धप्कूँ भन्दछन् शौलफ्ङ्ग ।भन्छन् खोला गाउँदै जाउँ कल्कल् ॥(४१)ढुङ्ग्री लाइ स्वर्गका जाइ हाँसी ।लाली झुम्का लाउने चट्ट कल्की ॥बेली बन्छे प्रेमको युग्म छाती ।नाला राम्रा फुल्न लागे गिलाँस ॥(४२)जूँघा लाग्यो पुष्पले हेर जूँघै ।ठट्टा गर्दै आजको यो बिहामा ॥बोल्थे सारा जिन्दगी जिन्दगी नै ।स्वप्ना पस्थी जिन्दगीको सँघार ॥(४३)फुल्दो बन्दो जिन्दगी आज खुल्दो ।हावा बास्ना चित्तको भन्छ चो ॥आधी छिप्ने आधि खुल्ने प्रभाव ।लज्जा भारी बैँसको हो स्वभाव ॥(४४)गाला राम्रा फूलका हेर आज ।लाली लाली छन् कहीले सुनौला ॥बोले गाभा मम्जरी चारु नाचे ।नीला राता शब्दले अङ्ग भाँचे ॥(४५)भित्री आशा बीच काँढा छिचोली ।फुल्थी फुल्थी आज पाई प्रकाश ॥इन्द्रेणीका रङ्ग वर्लेर छिर्निर् ।बन्दा जस्तो हर्ष भो आज तिर्मिर् ॥(४६)
मुन्द्रा मुन्द्रा चित्तका चारु हाली ।हल्ली रूखको फेद तल्ली ॥छुन्थी उठ्दै प्रेमका आज हाँगा ।.मीठा मीठा फूलका दीप बाली ॥(४७)रङ्गीचङ्गी जिन्दगी आज सारा ।यौटै सूर्यमा हुन्छ धप्धप् ॥रङ्गीचङ्गी फुट्छ काहीं बैनेर ।फ्रप्पा टुप्पा झल्झफलाएर झप्झप् ॥(४०)आत्मा भन्थ्यो 'आज-हे दिव्य टूना ।'टूना भन्थी 'दिव्य हे पूर्ण ज्योति ॥'आँखा भित्रीबाट जो बर्र मोती ।झर्थे सज्थे फूलका चारु लोती ॥(४९)मेनका स्फटिकतुल्य मनोज्ञ ।शैलप्पृङ्गहरुबाट उज्याला ॥ध्यानका नजरले तल हेेर्थिन् ।सुन्दरी शवलशैल सामा ॥(५०)तारकासरि तिनी अति ञँचा ।स्वर्गशौल-चुचुराकन टेकी ॥छन् अदृश्य तर सूर्यप्रभाको ।तेजिलो यवनिका रहनाले ॥(५१)देख्दछिन् स्फटिकमण्डल चारु ।वायुकी सब धराकन घेर्दो॥पारदर्शक हुँदा अलि सोही ।देखिने मधुर मोहन पृथ्वी ॥(५२) ॥
ध्यानले जब सुकेन्द्रित आँखा ।कण्वको घरनजीक पुगेथे॥देखियो वन सुचारु झलक्क ।पुष्पदार महिमा हरियोमा ॥(५३)देख्दछिन् तब तिनी दुहिता ती ।काँधसम्म नृपको छ उचाइ ॥चारु वस्त्र रवि भूषण लाई । पुष्पको सरस बैँससमान ॥(५४)चट्ट चारु ढँगले लहरा झैं ।ढल्किईकन लिँदी वर आड ॥
हर्षकी रँग फुँलेसरि चारु ।पत्रदार हरियो वनभित्र ॥(५५)
दृश्य त्यो तर झलक्क भएर ।
अल्पियो तनु निमेष हुँदैन ॥"पत्रदार गिरिमा जल जस्तो ।
एक शुभ्र कुइरो हुन आयो ॥
(५६)के अलब्छिन भयो कुइरो यो ।के भविष्य तिनको बदलिन्छ ॥'यो विचारसित चिन्तित चार ।अप्सरा महलतर्फ सिधारिन् ॥(५७)
[1]
२१२
सप्तदश सर्ग
(मन्दाक्रान्ता)
धेरै लामो सुख प्रकृतिले जिन्दगीलाइ दिन्नन् ।
सारा हाम्रा क्रतुहरुविषे अल्प लाग्ने वसन्त ॥लाली राम्रो गगनपटमा बस्छ है थोर काल ।
स्वर्णाभाका पथि तिमिरले दुःखको फिँज्छ जाल ॥
।१)
साना झल्का बहुल रसिलो पाउँदा छन् निमेष ।
निभ्छन् ज्वाला तर हृदयमा अन्धकारै छ शेष ॥राम्रा मीठा मुख कुसुमका फुल्दछन् थोर काल ।
प्रेमीलाई पर गिरिदिने छन् यहाँ क्रुर जाल ॥चाँडै आयो खबर, सुखको रोजको पार्न अन्त्य ।
दुःखी थोपासित जलद झैं पार्न कालो दिगन्त ॥
(२)हेर्नेपर्ने भुवन-पतिले सत्यका ती विरोध ।गर्नेपर्ने समर रिपुका दुष्टतानिम्ति शोध ॥“पाई मौका रिपुदल बढी राज्यमा दी चढाइ !डुब्ने आपद् निकट छ” भनी दूतले भन्छ आई ॥(२)देखी ठूलो निकट खतरा भूपले प्रीतिलाई ।भन्छन् "हामी दिलदिलसँगै बन्दछौँ नित्यलाई ॥छुट्टिन्नौं है तर अब यहाँ एक आपद् मलाई ।दुःखी बोलीसित विनतिमा माग्छु तिम्रो बिदाइ ॥”
(४)
टल्पल् आँखा वदन नृपको हेर्दछन् भै पुकारा ।छोडी जाने हृदय नहवोस्' भन्दछन् 'आज प्यारा' ॥देखी रोई हृदय नृपको नेत्र ठूला रसाए |रोकी बोली क्षणभर इँदो चित्तलाई अडाए ॥५)भन्छन् "हामी दुइ पर नभै साथमा नै रहूँला ।तिम्रो तस्वीर हृदय लिई कष्ट सारा सहूँला ॥हामी हौंला रवि विधु दुवै दूर यो अङ्कमाल ।गर्दै प्यारो निशिभर भरी प्रेमको ज्यौति-जाल ॥(६)कर्मै ठूलो समरधलमा हाजिरी माग्छ विश्व ।तिम्रो टूना विजयहरुको बन्छ भित्री रहस्य ॥लाग्छन् वैरी अनृतदल झैं दुःख दी सत्यलाई ।लड्नैपर्ने सकलसँगमा धर्मको दी रजाइँ ॥
(७)चाँडै होला विजय रिपुको, छौँ तिमी नै सहारा ।तिम्रो टूना हृदय रहने शस्त्रमा दिन्छ ज्वाला ॥सड्छन् आत्मा समर नभजे सत्य राख्ने उपाय ।तिम्रै होला विजय गहना कीर्तिको पुष्पमाला ॥(८)छोडी जानै अब कर प्य्यो युद्धको भूमि ताकी ।चाँडै फिर्नेछु बुझ, महिषी बन्नु तिम्रो छ बाँकी ॥लामो आँखा भरभर लिई वेदनादार निन्दु ।झन् झन् भरछर्यौ हृदयभर यो शूल, सौन्दर्य सिन्धु ॥(९)मर्ने आत्मा न छ, अमर यो छैन हाम्रो वियोग ।सत् विश्वासीकन समर छन् प्रेमका नै परीक्षा ॥मिथ्यालाई विजय गरिने युद्धमा मृत्यु आए ।प्रेमी नाता अमर लहराबीच भन् फुल्न पाए ॥(१०)
२११३
२१४
जो विश्वासी हृदय गहिरो त्रास त्यल्लाइ छैन ।
शङ्का गर्ने हृदय धुतिले दुःखमा लिन्न आश॥विश्वासी भै डर पर गरी सम्झना होस् सजीव ।
तिम्रै छाती प्रचलित हुने ढुक्दुकीमा म आई ॥मीठो तालीसँग त रहुँला नित्य आत्मा समाई ।
(फ)
बिर्से मेरा हृदय नरहोस् खाक होस् विश्व सारा ।
मेरो आत्मा नरकगत होस् बिर्सिए यो मुहार ॥साना पर्दा समयकन छन् जिन्दगीका वियोग ।
खारी आत्मा विमल गरिने हो परीक्षा वियोग ॥”
१२)भन्दै प्यारी विपिनदुहितालाइ सम्भझाउँदा ती ।आँखा ठूला टलपल भई दुःखदाना झरेकी ॥आफै रुन्छन् मन मन त्यहाँ रोक्दछन् किन्तु आँसु ।“चाँडै फर्की लिन विपिनमा आउँला" है भनेर ॥(१२)सीधी आत्मा विरहहरुमा आशले रोज गन्थिन् ।औंठीको ती प्रतिदिन हुने वर्णको रीस गर्दी ॥सारा संसार तिमिर भरी दुःखको राज्य देख्थिन् ।आशा राख्थी हृदय जलले नत्र ता खाक बन्थिन् ॥(१४)उड्दै आए निठुर नभमा क्रूर ती दीर्घ रोज ।जल्दा ज्वालासदृश रविका ग्रीष्मको स्पर्श पाई ॥यौटा दोटा अनि जब गयो रोज तेम्रो उडेर ।रोइन् आँखा जल जल' गरी वाक्य मिथ्या बुझेर ॥(११)लामा लामा अझ हुन गए दु:ख जस्ता निमेष ।शङ्का बढ्ध्यो मनमन डरै जित्दध्यो नित्य वेश ॥दुन्ली दुःखी सँगिनिसँग नै सुस्तरी सुस्किएर ।आँखा ठूला सजल रहँदी बस्दथिन् घोरिएर ॥६)
कोही भन्थे तब रणकथा हास्यका ढङ्गसाथ ।सुन्थिन् आधा तर विरहले भन् तरङ्गी छ माथ ॥कस्तो होला समर कसरी युद्ध गर्छन् भनेर ।सोच्थिन् लाग्थ्यो डर मनमनै बोल्नु लज्जा बनेर ॥(१७)बस्थिन् सोची प्रथम सुखको दृश्यलाई जगाई ।शोभा सम्झी मधुर मुखको, त्यो बिहाको मिठास ॥स्वर्गै जस्तो वरिपरि थियो दिव्य आनन्दभित्र ।पन्छी बोल्ने सुखमय लता झूुल्दथे क्या विचित्र ॥१८)ज्यादा बढ्दा विरह मरु झैं शून्य संसार बन्दा ।आत्मा खोज्यो मधुर मुखको सम्झनाको मिठास ॥बिर्सू भन्थ्यो प्रकृतपनले दुःखको बाह्य दृश्य ।आफ्ना प्रेमी परतिर हुँदा शून्य जस्तो जगत्मा ॥
(१५)जो पाइम्नन् निकट सुखका चीज सौन्दर्यवाला ।फोस्रो बन्दा मरुसरि जगत् झल्किँदा तापज्वाला ॥
सो सो पाउन् हृदयतिर नै यो दयाको विधान ।जादूगर्नी मधुर सृजना कल्पनाको छ जान ॥(२०)
बन्दै आयो मन मन जगत् सौख्यको रङ्गशाला ।रानी देखिन् महल रसिलोमा रहेकी उज्याली ॥आफैंलाई भनि टहलमा धेर राम्रा सुसारे !राम्रा राम्रा युवतिहरुले वस्त्रनाई सिँगारे ॥(र१)'आजै फिर्छन् विजय सुखमा भूप" भन्थे मुसुक्क ।हाँसी कोरी मृदुल उनका केश, बैंसे सुसारे ॥ऐना हेरिन् विजय महिमा चित्तमा झल्ल झल्क्यो ।आँखा चम्के मुख अलि पुछिन् लाल केही बनाई ॥(रर)
त्यस्तैमा ती समरविजयी रत्नका ताजवाला ।भालालाई अलिकति बढेका उज्याला र अग्ला ॥बन्ध्यो रेखा असि कमरमा, स्वर्णको म्यानसाथ ।हाँसी आए अरु सब उठे, ती उठिन् आँसुधार ॥
(२३)'प्यारी' भन्दै विजय करले पातलो आँग बेरे ।वर्लेसरि हुन गयो चारु आँखा उचालिन् ॥भेटे दोटा, दिल दिल गई नेत्रका ज्योतिभित्र ।भिन्नै छिप्दा बहुत दिनका भाव भल्के विचित्र ॥
(२४)“मेरो कस्तो विरह रहको मत्स्यको झैं दशा भो ।भन्दी आत्मा सजलनयनी टल्पलाएर आइन् ॥दुर्वासाले यस दिँन कुटी कण्वको सम्भिएरआँखा सरस विरही स्वप्नका देशभित्र ॥
घेरै पर्खे तर युवतिले देखिनन्, स्वप्नमग्ना ।अन्धी' मन मन भने शब्द यौटा उठाए ॥'सुन्छन् कानै पनि' अनि त्यहाँ चित्त आयो रिसाई ।'हाम्रा कस्ता त्राषि-कुल-सुता बिग्रिएका बिकम्मा ॥प्रेमी कामी विरह रहका मत्स्यका बालिका झैंके गर्छन् यी ? जाषिहरु कहाँ जन्म दिन्छन् यिनैले ? .बिग्रे भत्के द्विज अब सबै ! जाति पार्छन् खियौटै ।र)कस्ती अन्धी ! प्रकृत महिमा मात्र देख्दी दशामा ।क्द्छन्, तेरा रस, तनु सुकी बन्छ डो चिताको ॥बिर्सी सब कलमको यु दूर सत्कार
कामी अन्धी अन्धकारै छ छर्दी॥
(२७)कामै कालो १०७ मनको जातिको नाश गर्ने ।कालो बया समरहरुको, शान्तिको भङ्ग गर्ने ॥यै बाधा हो सकल भ्रषिको, विश्वको प्राण हर्ने ।कस्ती अन्धी, म अघि छु खडा यो छ मुर्दा नहेर्ने ॥(रद)
माया जस्ती तरुण मुखकी हेर ! सेती मकण्डी ।आत्मा बिर्सी ढँगले कामकी उग्र चण्डी ॥यो पापी हो नजर सत्य कर्तव्यतर्फ ।विश्वै डग्ला द्विजकुल सबै बिग्रिई जान्छ नर्क ॥(२९)“को छन् ए यो घरतिर, कुनै कान छैनन् यहाँ के?”भन्दा ञँचा स्वरसित, तिनी क्रोधले दन्दनाए ॥बेपर्वाही युवति नसुनी नासिकातर्फ झुक्थिन् ।बायाँ फर्की कर शिर भझुकिन् भालले छुन्छ औंला ॥(२०)दुर्वासा भन्छन नि “जडता यत्तिको देखिएछ ।कस्ती अन्धी उपल-बहिरी शाून्यकर्तव्यचित्त ॥काली माया घवलमुखकी ! जाडचकी अन्धकार !दन्की हृदय तपको सल्किने बारबार ॥(२१)यस्तै मूढा यस विपिनमा पर्दछन् जाडच-मूर्छा ?बोल्दा कोही द्विज क्रषि यहाँ छैन केही जवाफ ?यस्तो कालो तिमिर निशिको स्तब्धता पानहीन ।फर्कन्छन् के ग्रषि, द्विज तथा साधु यस्तै गरेर ?(३र)यो बेहोशी क्षणभर लिए मारका मार खाई ।नासी जाने द्विजकुल सबै च्याँठलाग्दो मलाई ॥देखिन्छे यो मदन सपने शिष्ट आचार त्यागी ।ध्वाँसो बन्छे कलुषहरुकी कल्पना बन्छ दागी ॥
(३२)मेरो आत्माकन पिर दिने खिर्खिरी यो लगाई ।सारा राम्रा मृदुल वनमा च्याँब हाल्दी जगाई ॥बल्दी ज्वाला विरहहरुकी कामकी रूपलाई ।बिर्सोस् यस्तै प्रियतम पनि प्राण दुःखी गराई ॥४(३४)
रन्की आँखा नयन दुइका बीच भौनेर रन्न ।फन्की जाँदा त्राषिकन सुने झट्ट साथीहरूले ॥ढुङ्गा बन्दा क्षणभर सफा त्रास पर्दा कुँदेका ।आए आँखा टलपल गरी ती पुकारी ददरर्दै ॥(३५)जोडी भन्छन् कर निल मान् हे तपस्या !सोझी सीधी सखि रुग्ण बेहोशमा छन् ॥बेचाराले झकभर .न ली रातमा नींद ठण्डा ।- गर्माएको मगज उनको चक्कराई छ मूर्छा॥(३६) ५ती छन् पग्ली विरहरहमा, छैन क्यै ज्ञानसम्म ।त्यस्ती दुःखीकन पनि हरे ! श्राप त्यस्तो अचम्म ॥हुन्छन् ठूला त्राषि हृदयका कोमल ज्ञानसिन्धु ।राखी माया 9400 कु हओस् शापको तीक्ष्ण शूल ॥मर्नेछन् ती नत नयन झैँ भै जगत् अन्धकार ।साँच्चै हत्यासरि हुन गई लाग्छ है पाप क्यार ?
(३७)लाखौं लाखौं विनतिहरुले माफ मागेर हामी ।परछौं पस्री चरण दुइमा हे कृपाका पयोधि !ठूलाको जो गुण हृदयको रत, त्यो हो क्षमा नै ।फिर्ता बक्स्योस् स्मृति वचनले बक्सियोस् प्राणदान ॥"' (३८)भन्दा चल्दा पयर नअडी 'कामकी राक्षसी यी ।'भन्ने ठानी नजर दुइले रीसले चट्ट हेर्दा ॥आधा सुन्दा प्रखर तपका ग्रीष्मका सूर्यज्वाला ।दुर्वासा ती अलि पर अडे प्राणबाधा सुनेर ॥
(२९५)सोची भन्छन् "अब पनि यसै गर्दछौ के मृकण्डो ?घर्म्मैकन सब त्यजी साधु श्रद्धा नराखी ॥कानै छैनन् जुन घर पुकाराहरूमा तपस्वी ।त्यस्तालाई विरह नपरे पर्छ केमा र फेरि ?(४०)
भैगो जो भो तर अब यहाँ फेरि यस्तो नगर्नू ।यौटा औंठी स्मृति दिन रहे शाप मेरो नलागोस् ॥जाओ ! ग्वाङ्ग्रीहरु, अब गरे होशले कामकाज ।”भन्दै हाँसी परतिर चले क्रोधका उग्रमूर्ति ॥(४१)सल्लाहाले युवतिहरु ती भन्न सारा खुलस्त ।व्यर्थै मानी विरह सखिको खालि बढ्ने हुनाले ॥ब्यूँफझेकी ती सरस सपनाबाट केही हँसाई ।ठट्टा गर्दा मन मन भए चिन्तिता आजलाई ॥(४२)यस्तैमा ती परतिर हुँदा कालमा नाटकीय ।फर्की आए धवल वयका श्मश्चुका मूर्ति कण्व ॥छोरी-प्यासी कुशल रहने तीर्थयात्रा घुमेर ।आशीर्वादी वचनसँगमा ल्याउँछन् जो प्रसाद ॥(४३)सोध्छन् वार्ता तरुणवदनी त्रासले रङ्ग फेर्दी ।झुक्छिन् मानो त्रिभुवनभरी दोष मेरै छ ठूलो॥कस्ती सीधी जनकमुखमा हेर्न खोज्दी सभीत ।देख्छिन् बाबा अघिसरि सफा बन्दछिन् साहसी ती ॥(४४)सारा बन्दा तर पछि खुला गौतमीबाट बात ।डाकी भन्छन् विपिनदुहितालाइ ती बुद्ध ज्ञानी ॥"राम्रै वार्ता सुखसँग सुने" ती झुकिन् लाज मानी ।“त्यस्तै खोज्थे म पनि” यतिमा हर्षले चाख मानी ॥(४५)नित्दै जान्थे दिन विरहका शून्यमा अल्पिएर ।हृद्व्योमगी झै जलकण सफा तारका झल्किएर ॥यस्तै गर्दा पछिपछि भयो याद यौटा क्राको ।बढ्दै आयो अरुचि उनको अम्नमा रोज रोज ॥(४६)
२१९
हाँसी भन्छन् सखिहरु “सखे ! गर्न आए शिकार ।सारा हाम्रा हृदय-वनमा एक राम्रा कुमार ॥
छिप्छन् कोही निकट रहने कन्दरामा अँध्यारो ।राजा छैनन् निकट त भने, भित्र छन् गुप्त क्यार ?"
(४७)
हाँसी लज्जा सरस गतिले झट्ट ती फर्किजाँदी !“कस्तो भो है डर अनि कटी ? के गरी थाह पाए ॥”
भन्दी झुक्दी अघि पछि दुवैतर्फ हेर्दी उज्याली ।सारै मृदुल महिमा काव्य राखून् उचाली ॥
(४३८)
[]
अष्टादश सर्ग(वसन्ततिलका)
आयो त्यहाँ खबर पड्ख लिएर छीटो ।एकान्त शान्त वनमा शरदीय मीठो ॥“दुष्यन्तले समरमा विजयी बनेर ।झण्डा लिए अमर कीर्ति हुने गरेर ॥
१)खोला असङ्ख्य रिपुको रणमा बहाई ।लाली भरे जलदमा सब कीर्ति छाई ॥मानो नवोदित प्रभाकर झैं सुवर्ण ।बन्दै फिरे गगनमा कवि पङ्गख लाई ॥"
(र)सन्देश एक नृपबाट नपाउँदामा ।आशा निराश हुन गै दिन धाउँदामा ॥चिन्ता परेर श्रषिका मनमा अधीर ।ठानै नृपेशकन क्यै दिलका कठोर ॥
भन्छन् “अचम्म हुन गो अझसम्म केही ।सन्देश छैन नृपबाट शकुन्तलामा ॥हुन्छन् सुकोमल सफा दिल शीघ्र स्नेही ।घोकासमान म त नुभ्छु विलम्ब लामा ॥(४)
२२२
ज्यादा बसेर पर- माइतिमा रहेर ।बिग्रिन्छ धेर घर विस्मृतिबाट हेर ॥आँखाअगाडि नरहे यदि रूपवाली ।लाग्ने अख्तरफ यो छ जगतप्रणाली ॥(५)भुल्छन् सदा पुरुषले, अघिका प्रतिज्ञा ।बन्छन् सदा भ्रमररूप र रङ्गसामु ॥आफ्ना अगाडि रहनेकन मात्र देख्छन् ।शृङ्गारदार रसका उपभौग राम्रा॥(६)कन्या विवाह नहुँदातक माइतीकी ।आफ्नो घरैतिर हुने पछिलाइ फेरि ॥सम्पत्ति यो छ जसको उसलाइ ।आनन्द बस्छ दुइतर्फ गम्की ॥(७)चाँडै तयार गर यी घरतर्फ जाउन् ।बिर्सेर बस्न नृपले घरमा नपाउन् ॥रानी बनून् महलकी पतिसाथ पाउन् ।चिन्ता समस्त मनका सहजै हटाउन् ॥"(८)यस्तो सुनी वचन ती क्रषिका तयारी ।गर्दीभडन् घर पठाउन निम्ति भारी ॥ती गौतमी, बहुत दी उपदेश राम्रा !चाँडै पठाउन भनी घरकी बुहारी ॥(५)“ठट्टा नगर्नु गिजिएर नबस्नु नानी !के भन्नुपर्छ र तिमी यति शान्त ज्ञानी ॥हँस्सी बनाउँछ सधैँ हलुका मिजास ।गम्भीर भाव लिनु राख्नु यधेष्ट लाज ॥(१०)
ज्यादा नबोल्नु मन भट्ट त्यसै नखोल्नू ।आन्द्राभुँडी नदिनु पस्न र तान्न खुट्टा ॥छुट्टा रहेर झगडाहरुबाट बच्नू ।बोली कडासित नबोल्नु नपार्नु बुट्टा ॥
झूटो नबोल्नु दिन एक खुलस्त हुन्छ ।
छिप्दैन सत्य बरु ईश्वर नै नुहुन्छ॥बाङ्गोपनासँग विकारहरू बढाई ।
झूटो नबन्नु, गर आदर आफुलाई ॥
(१२)छोडेर मान नभुके न त गर्व राखे ।सोझो र प्राकृत बने न्निँदैन पाखे ॥राम्रा मिजासहरुले सन चित्त राखै ।नन्नू विनम्र, न त रीस कदापि राखे ॥
(१२)सौन्दर्यको छ अधिकांश विनीतता नै ।भृङ्गार यो युवतिको छ अमूल्य जान ॥बोली सिँगारसरि मध्यम जान नानी !नोल्दैन जो हृदयमा छ उ रत्न-खानी ॥(१४)श्रीपेच हुन्छ दिलमा गुणशीलताको ।
बढेन र कहाँ गुण है लताको ?सुन्दर मिजास दुरुस्त राखे ।
बेहोशका क्षण नहून्, सब हन् सचेत ॥१५)आफ्ना सबै कदम, चाल र हाव-भाव ।तालीम गर्नु अनि बन्छ सफा स्वभाव ॥जस्तो अनेक विधिले अलि सूक्ष्म ढङ्ग ।पाइन्छ देवहरुको सन रूप रङ्ग॥(१६)
२२४
फुल्दो लतासरि छ यो बुझ जिन्दगानी ।थाँक्रो दिएर धृतिको अनि शीत पानी ॥राम्रो दिएर यसको गर छाँट-काँट ।फुल्नेछ यो सकल मग्मग दिव्य ठाँट ॥(१७)जो लोभ मोह मद छन् तिनबाट वक्र ।बन्दै स्वभाव, सब उल्टिन जान्छ चक्र ॥राख्नू सदा हृदयमा अति सूक्ष्म तौल ।जानेर चीजहरुको सन मोल तोल ॥गर्नू सिगार तर ठीक रिभाउनाको ।ज्यादा नगर्नु नखरा नबनोस् तमाशा ॥(१८)जो पाइँदैन सहजै, जसको प्रभाव ।सारा रिझभाउँछ छ जान त्यही स्वभाव ॥सत्को प्रवृत्ति लिनु या सुखको बहाव ।पाइन्छ, सुन्दर सबै बुझ सत्य भाव ॥(१९)भित्री कुराहरु रहे सब ठीक ठीक ।खुल्छ सहजैसँग एक एक ॥तारासमान मनमा सब भाव पारी ।चल्नू सृदिव्य गति स्वर्गिक मार्गचारी ॥(२०)जो धूर्वता छ उसमा पनि सार छैन ।चा नै कला छ प्रभुको त्यसमा छ छैन ॥जो हो. उकन सत्य दिए अडान ।सप्रिन्छ बन्छ सब जीवन नित्य जान ॥
(२१)यौटै छ ईश्वर उ भो पतिदेव खास ।श्पङ्गारतुल्य दुइको प्रकाश ॥यौटा घिराज ॥ कुक अनन्त आश ।बन्नू, प्रसन्न दिल अर्पिनको सुवास ॥।रेर)
आफैँ दिए पति भनीकन मिल्छ आफू ।बिर्सेर आफुकन लीन बनेर बस्नू ॥केही नगर्नु पतिका सँगमा विरोध ।सल्लाहसम्म दिन्, विकृति मात्र शोध ॥(२३)आत्मासमान पतिकी बुझ नित्य नारी ।आत्मा तथैव पति हुन् गृहिणीहरूका ॥बेलीसमान दुइ छन् रस एक पाई ।फुल्दा सुवाससँग मर्न र ज्यूनलाई ॥(र४)जो बुद्धि झै विकृतिभित्र रहेर बोल्छे ।'यो ठीक यो उचित यो छ खराब' भन्दै ॥क्रोधाग्निमा जल दिने, पर सार्न मोह ।नारी छ शान्ति तहलाउन आत्मद्रोह ॥(२५)नारी गृहस्थिहरुकी मुटुतुल्य जान ।हुन्छन् अडेर रहने उसबीच प्राण ॥त्यो दूषिता हुन गए सब गड्बडिन्छ ।त्यो बिग्रिए गृह त्यसै शवतुल्य हन्छ ॥(२६)आचारभित्र रहनू रति फेरि मासा ।सद्भावभित्र व्यवहार लिएर. खासा ॥धर्मैनिना घर चिता शव हुन् निवासी ।कर्मेजिना मरुसमान छ शून्य गेह ॥(२७)जो सभ्यता छ जगमा सब गेहबाट ।जन्मिन्छ, पोषहरु पाउँछ भित्रबाट ॥आचारबाट लहराहरु बासदार ।फुल्छन् प्रसूनजगमा सब सभ्य सार ॥।२८)
२२४
२२६
यो रत्नको जलघधि हो गृहनाम ठूलो ।ती रत्न हुन् गुणहरू गहिराइभित्र ॥झल्किन्छ पानि तिनको जब देश काल ।माग्छन् खुला किरणमा, रणमा त्रिकाल ॥(२९)दृष्टान्त बन्नु सबका अघि चालद्वारा ।बोल्दै नबोलिकन बोल्नु गरेर काम ॥बत्ती बनेर घरकी ' सब अन्धकार ।छोडी, दिनू किरण उज्ज्वल हन् मुहार ॥(३०)स्वादिष्ट पार्नु दिलले सबनिम्ति खाना ।प्रैमै सुधासरि छ, शीलहरू खजाना ॥मीठो गरी वचन प्रेम मिसी दिएको ।स्वादिष्ट बन्छ रस दिव्य विचित्रले त्यो ॥(३१)खामोस खानु नरिसाउन् भट्ट नानी !तौली मिजासकन ठीक गरी बयानी ॥राखेर होश गतिमा रसिलो सचेत ।आत्मा खुशाउनु अरूहरुको समेत ॥(३२)रानी समान घरकी बुझ सत्य नारी ।हो शील ताज अनि ऐन छ धर्म भारी ॥हो राजनीति उसको घरको मिलाप ।छन् शत्रु द्वेष, झगडा, मद, मोह, ताप ॥(३२)त्यो राज्यमा छ गुणको गहिरो खजाना ।अध्यक्ष आत्मनल जो दलको छ स्वामी ॥सेनाहरू प्रकृति छन् अनि शस्त्र सत्य ।सीमा बढाइरहने छ सहानूभूति ॥(२४)
प्रैमै छ आसन सुवर्णसमान खासा ।साहित्य दैनिक मिठास बढालु भाषा ॥
छन् देवदूत शिशु नै, सपना जहाज ।आनन्द उन्नति क्रिया सब कामकाज ॥”
[३५)
यस्ता कुरा मधुरले उपदेश गर्दै ।मुहारकन सुन्दर गौतमी ती ॥
गर्छिन् तयार घरतर्फ पठाउनाको ।जोरी समस्त सरजाम अनेक भाँती ॥
(३६)बिर्से कि आजतक भूपतिले मलाई ?या सम्भिएर तर नै नपाई ॥सन्देश एक पनि छैन न मेरी ।भन्छन् कि ? के हुन गयो र भुले कसोरी ॥(३७)
भन्दै विचारसित लोचन नासिकाका ।टुप्पा दिँदी, अधरमाथि कनिष्ठिका दी ॥राखी कपोल कर-पृष्ठ कुना अडचाई ।रम्भोरु छन् मधुर चित्रण कल्पनाकी ॥(३८)आए सँगी हँसमुखी मृदुचाल लच्की ।गर्दै प्रसन्न नखरा र कुरा रतीला ॥गाल्ला मुसार्न दुइ हात दिँदी कुनै ती ।“रानी अहा जगतकी” भनी चट्ट चम्के ॥-३९)यौटी पछाडितिरबाट मुटुक्क आई ।मारेर चाल मुखलाइ यसो लुकाई ॥छोपेर लोच्चन दुवै मुख खिल्खिलाई ।सोध्छिन् अरू वदनबाट “चिन्यौ मलाई :“
(४०)
२२७
ररेद
जोडी दिएर कर सुन्दर पाखुरामा ।अन्दाज भै विफल पन्सिन जोड गर्दी ॥फर्काइँदी वदन सुन्दर ती पछाडि ।आँखा जुझी मधुर छन् स्मित चारुपाथ ॥(४१)“पाइन्छ फेरि र कहाँ अब गर्न ठट्टा ?रानी भएपछि त यो सुख बन्छ बट्टा ॥चिन्नै हुने कठिन क्यार गरीब साना ।यो एक रोज नगर्छँ किन हास्य नाना ?”भन्छिन् गरेर मुटु चुम्बन ती गलामा ।लागेर कुत्कृति हँसाउन औठ लामा ॥(४२)जिस्की बसे मधुरता जब मर्मवाली ।लागी भइन् अनि उठिन् तब भाग्नलाई ॥पक्रेर ल्याउन उठे सखि चार चारु ।“फर्किन्नै नाइँ” भनि अङ्ग फरक्क पारी ॥झर्केर फर्किन गइन् रिससाथ भारी ।(४३)त्यो रात नीद हल्कासँग चट्ट ओर्लिन् ।आधा खुला पलकमै सपरा उघारी ॥याधार्थको यवनिका हलुका उचाली ।पारी तरङ्ग सपना मुद् रोशनीमा ॥(४४)आनन्दमा सकल होश खिचेर भर्दो ।अव्यक्त भावहरुका प्रकृत क्रियाले ॥मीठा र हृद्य रँग रूप र शन्द रेखा ।बेहोश सत्यसँग सुन्दर नाटकीय ॥(४५)बाधा जिती, समय, स्थान र दूरताका ।देख्दी दिलै नजिकका सब दृश्य खोली ॥भर्थिन् वियोगकन आश-मिठास सत्य ।सच्चाइसाथ मधुरो प्रिय कामनामा ॥
आत्मा लगेर परदेश प्रकाशभित्र ।ती देख्दछिन् प्रिय सजीव गरेर राजा ॥, बँई६)देखिन् बडो महल, बाग विचित्र झल्ल ।कारीगरी मधुर मन्दिर देवका झैं ॥जोडेर मन्दिर अनेक बनै समान ।बुट्टा अनेक रँग-शिल्पित, स्वर्णचू्ड ॥
(४७)शूगा रटेर पिँजरा सुनका खुलेका ।कती हुटाकसित झल्मल झैं बनेका ॥माछा पुष्करिणी सिँगार ।गही रहेछ अनि बल्न दुवै तयार ॥(४८)
माला घरी विजयको तरवारसाध ।श्रीपेच घप्धप मनोहर बीच माथ॥राजा प्रसन्न-मुख सुस्त नजीक आई ।भन्छन् 'अहो ! बहुत काम भई मलाई ॥(४९)बिरँछु धेर दिनसम्म नमान दिक्क ।रू भएछ तब घुँक्क गरेर सम्झी ॥लामो वियोग अघिको, दिल आर्त बन्दा ।फर्किन् फरक्क दृग अञ्चलले पुछेर ॥(५०)आफ्नो दशा हृदयको त्यसरी बताई ।भयो त्यस जगततिर' झै भनेर ॥
खोलूँ समस्त दुख त्यो(७ का बननीकन झर्र झर्दिन् ॥
(५१)ती भूपले 'अब नमानन दुःख प्यारी !माफी दिए मकन क्रूर भएछु भारी ॥'
भन्दै दुवै विजयका करबीच पारी ।कैदीसमान परिरम्भणले सिँगारे ॥(५२)के के भनूँसरि भयो तर शब्द खोजिन् ।केही मिलेन, अनि मूक-मिठास बन्दी ॥आनन्दका नजरमा प्रिय साथ पाई ।ती राखिद्न् कनक-आसनमौ सजाई ॥(५३)रानी भयौ अन भनीकन साथ बंस्दा ।बाजा बजे मधुर गदू्गद भी बतास ॥त्यो शब्दसाथ तर नेत्र झल्याँस्स खुल्दा ।सुन्छिन् घनश्न पहिलो वनभित्र घण्टा ॥जो प्रातको मधुर श्वास लिएर बज्छन् !(५४)
[]
एकोनविंशतितम सर्ग
खुल्यो उज्यालो दिन आउँदामा ।
घप्की सुनौला सुखका शिलामा ॥गोला बनी, सुन्दर स्वर्गबाट ।
सिँगान जँचा गिरिका ललाट ॥
१)तारा निभिन् अन्तिम हीरकाभा ।सिँगार ठण्डा मृदु मिमिरिकी ॥सन्देश जस्ती दिनकी बलेकी ।प्यारी उषाकी सँगिनी खुलेकी ॥
(र)वेदी सफा शीत कणाहरूकी ।प्रनोधिनी प्रात हवाहरूकी ॥
ती लुक्दथिन्, चट्ट खुली कपाट ।गुलाफ-बारीतिर स्वर्गभित्र ॥(२)आनन्द ओर्ल्यो रवि-रश्मिसाथ ।घप्काउँदै पर्वतका ललाट ॥प्रभात भन्थ्यो लिपिमा सुनौला ।
छ प्रेम मिल्दो अब प्रेमसाथ ॥(४)
२३२
उदास पत्ती अब भर्न थाले ।वसन्त आशा-तरुमा फुलेर ॥खे रै गरेको अवरुद्ध बल्ली ।झल्की सफा शीत झिफझिल्ल हल्ली ॥(५)आशा छ बोल्दी वनका चरामा ।आशा छ खुल्दी सुन-टाक्रामा ॥आशा दी जो दिलभित्र बस्थी ।झल्केर चम्की जलका कणामा ॥(६)प्रताप धप्क्यो विजयी बनेर ।अँधेरमा बवबाणहरू छरेर ॥लाली बहायो सुनमा खुलेर ।जोडी चखेवा खुश छन् मिलेर ॥(७)झर्ली पहेँली सुखहीन पत्ती ।बल्ली उज्याली अब प्रात बत्ती ॥खुल्ला कहीं सुन्दरको कपाट ।जस्ता भए भाव अनेक ठाँट॥(८)चिसै थिई तैपनि सम्झना ता ।निष्ठुर एक नाता ॥कि उल अब बन्न लागी ।प्रकाशको चुम्बन दिव्य मागी ॥(५)मानो कहीं सुन्दर स्वर्ण झल्ल ।प्रसाद भज्दी धनले अमूल्य ॥नदी बहन्थिन् परदेशतर्फ ।लिएर स्वप्ना उरमा उज्यालो ॥शकुन्तला ती तटतर्फ आई ।हिरण्यका दिव्य प्रतापलाई ॥
मुद्रा' बनाएर प्रसन्न हेर्दी ।देख्थिन् त्यहाँ प्रेमसरूप ज्योति ॥संसारका सुन्दर टाक्रामा ।(१०)आए उज्याला सखि हेर्न फेरि ।नुहाउनाको अब फैसला भो॥सिङ्घार गर्ने तर फैसलामा ।“लौ जाउ भन्छन् नगरेर देरी ॥”(१)समीर ठण्डा जल मालिनीको ।छोएर चल्दो अब मन्द मन्द ॥“नुहाउने काम खराब” भन्छ।ती पातका आँग सिरिङ्ग पारी ॥
पर)झर्की “म ता जान्नै नि मालिनीमा ।"भनेर फर्केर फरक्क घुम्छिन् ॥पत्तीहरूमा छ सहानुभूति ।अनिश्चितता ती मृुदुलाङ्गिनीमा ॥१२)मुसुक्क मुस्के दुइ लाल रेखा ।मिले दांत मुसारिएर ॥सिरिङ्ग गर्दा दुइ काँध बन्छन् ।छाती उचालेर गला तनक्क ॥तानिन्छ खोली कटुता हवाको ।(१४)प्रियम्बदाका दुग शीघ्र जानी ।बुझेर भन्छन् “सुनर्झै छ पानी ॥चाँदी बनी झल्ल हुँदा प्रकाश ।कठोरताको नरमिन्छ त्रास ॥
१ सूयं हेर्ने हातको मुद्रा ।
२२३
अहो ! चिसो चौपट ! यो बतास-मात्रै छ, क्या स्नानसमान खास ॥”भनेर त्यो वल्कल क्यै सँभाली ।ढाक्छिन् गला सुन्दर आधि खाली ॥(१६)झन् सम्झनाले मन हुन्छ चीसो ।झन् अङ्ग सम्झौ परिधान चल्छ ॥सुसेल्न खोज्ने दुई ओठ नन्छर्न् ।"आगो ग्रनाउेँ ? सखि" चारु भन्छिन् ॥(१६)झीझा बटुल्दा कर लाल लाल ।पुगे सलीला अब मालिनीमा ॥मिल्काइ ढुङ्गा दुइ लाइ चट्ट।रुओ फुकी चारु सुचारु बन्छिन् ॥फुलेर गाला अलि यत्नवाला ।(१७)तताउँदा आँग र चारु गाला ।लाली चढी आज गुलाब बन्दी ॥ज्वाला पहेँला अनि लाल १लाग्छन् उषा सुन्दर मलाई ॥
हामीह )“को हुन्छ हामीहरू पहीला ?
एक, दो, तीन” भनी सुनाई ॥
आफैं पहीली अब चारु कुद्छिन् ।उठाउँदी ती सब चारु साथी॥
(१९)
छिटो चनाखा क्षण एक दिव्य ।देख्थ्यो त्यहाँ स्नान अवर्णनीय ॥
दया भयो शौशिर त्यो सुनौला ।पड्खी भई चट्ट उडेछ स्वर्ग ॥
(२०)
सुशीघ्र फर्के सखि चार चारु ।काँपेर कुदै वनका किनारा ॥सानो वसन्ती कुसुमाङ्ग चार ।चढ्दा दशा छौशिरको किनार ॥(२१)ती देख्न पाए अब कामदेव ।बनैभरी वाण रैँगीन भर्थे॥
ती चित्र आए मृदु लेखनीमा ।नाङ्गै भई सुन्दरता विचर्थी ॥(रर)
न ढङ्ग वा रङ्ग हुने हुनाले ।छाडौं यहाँ प्राकृत रङ्ग सारा॥जो चित्रकारी मृदु-कल्पनाले ।भित्रै छ राख्ने रँग भर्न प्यारा॥(रर)यी नग्नतामा तर सत्य आफैं ।सौन्दर्यको रूप बनेर फुल्छ॥रेखा त्यहाँका विधिले बनाए ।बेला सुनौला लिइ सिर्जनाको ॥(२४)ती फूल नाङ्गाहरु हुन् उज्याला ।रेखा सफा पेशल रङ्घदार॥पूजाहरू लायक कल्पनामा ।छन् सिर्जनाका वनका सिँगार ॥(२५)म चित्र लेखूँ रँग हुन्छ लाटो ।देखिन्न आत्मा रँगिनै छ माटो ॥बनेर आनन्द अनन्त ज्वाला ।घप्की रहेको न त खुल्छ चाला ॥(२६)
बत्तीहरू हुन् सन रूपवाली ।घप्की रहेका मृदु सत्य बाली ॥धूवाँ त्यहाँ सुन्दर छन् कपाल ।सुवास नै बैंस, सजीव चाल ॥(२७)तताइए हात भएर लाल।सुक्दै गए थुर्धुर अङ्ग राम्रा॥रम्भोरुले वल्कल सेक्न लागे ।दिनेश डाहा ततिएर जागे ॥(२८)हाँसी प्रसन्ना सुख-वल्कला ती ।उज्याला मुखमा गुलाफ ॥सुवास वार्तासित कण्ठ-डाँठ ।हिलेर चल्छन् वनका हवामा ॥
(२५)सिँगार पार्ने अब भो तयारी ।ऐना ननाई जल-पत्र भारी ॥कोरे त्यहाँ रेशमतुल्य केश ।लौ काइयाले अन हेर बेस ॥(३०)
फेटेर पानीसित तेललाई ।
टलक्क पारीकन केशलाई ॥चिल्ला दुवै हात सरक्क पारी'।
प्रियम्वदबा छन् रहँदी मुसारी ॥
(३१)
ती केश लामा त्यसरी छुँदामा ।
छन् भूृङ्ग चिल्ला रँग टल्किदामा ॥नितम्ब हुन्छन् लहरे र लामा ।
न तौल लिन्छन् हलुका हुँद्रामा ॥(३२)
हेला गरे धेर हरे मलाई ।
कालो भनी रङ्ग न भेउ पाई ॥'भनेर आई शिरमा बसेर ।
राम्रो बनेको रँग कृष्ण हेर!
(३३)फर्की रहेकी उसतर्फ खालि ।
केश अँधेर फाली ॥छ कने: झै सुरकी उज्याली ।अमा यता छन् तर स्वर्ग बाली॥(३४)
ठट्टा चले केश नृसिंहपाश ।
बनाउँदी रेशमतुल्य खास ॥प्रासादमा दिव्य बनी शिकारी ।
हाँस्छयौ तिमी भ्रूशर चन्द्रमा झै ॥
(३५)
लुकाउँदी चन्द्रमुखी मुहार ।
ती केशका आश्रय पार्श्व पाई ॥झन् चन्द्रमा झै घनबीच आधा ।
छिपेर हाँस्छिन् कवि-दृष्टिलाई ॥
(३६)कला सिकाईकन बैंस बस्थ्यो ।अनोल शिक्षा दिन मोहनीका ॥जो अङ्गमा ती घन झैं वसन्ती ।फुल्दै थिए भित्र मिठास बाँकी ॥अर्कै छ घेरै, छ विकास बाँकी ।सुवास, रेखा रेँगमा भने भझैं॥
. (३७)सिँगार' गर्छन् अन सुन्दरीले ।
वसन्तका अग्र हवाहरू झैं॥कोरी बटारी मृद् पल्लवीय ।
बैंसालु वर्द्धन, शंसनीय ॥
(३८)
२३८
लगाउँछन् फूल चुनेर रङ्ग ।थुँगा हलूका रमणीय ढङ्ग॥काला लतामा प्रकृत प्रभाव ।फुलेर हाँस्दासरि चारुभाव ॥(३५)प्रसूनको लाल धुलो कुटेको ।पत्ती सुकाईकन घामभित्र ॥सरक्क पारेर पुछी लगाई ।छन् फूल झैं शैशिर काललाई ॥(४०)सलक्क राम्री सुकुमार बान्की ।सिँगारले सुन्दर भझल्किएकी ॥परीहरूका परिधान पाई ।उड्छिन् कि झै छन् घर जानलाई ॥(४१)खाना थोरै सजल दृगले कण्वको सामु खाँदी ।“आफ्नो जाने समय' तिर ती कल्पना आर्त लाँदी ॥प्रातः कालीन छवि सुखको वैंलिँदा भुल्न जाँदी ।मेघाच्छन्ना हृदय अन छन् चमिँकदी भूषणादि ॥(४२)बढ्दै आयो दिन जति उती बन्दछिन् झन् मलीन ।चोरी चोरी छवि वदनको सूर्यमा राप चढ्छ ॥झन् झन् चीसा दुग युगल छन् मेघ आएर छोपी ।झन् झन् नीलो गगन अन भो नेत्र भो नीलिमा झैँ ॥(४३)औँठी लाइन् जन त सखिले चट्ट तानेर औंला, ।राम्रो बान्की सरल खुकुलो चट्ट भै लिन्छ स्थान ॥मीठो टूना मधुर स्मृतिमा प्रेमको स्पर्श पाई ।सर्सर् गर्दै पुलक हुन गै हर्छ ती नेत्रलाई ॥
(४४)
देखिन् आफ्ना प्रियतम त्यहाँ स्वर्णमा झल्किएका ।देखे जस्तो निकट हुन गो नाममा नै प्रताप ॥धेरै हेरे सखिहरु खिसी गर्दछन् भन्छ होश ।बेहोशौीमा अधर दुइकी पालुवामा लगाइन् ॥(४५)“बिर्सन्छयौ है सखि महलमा जङ्गली यो सँगाति ।औंठी आफ्नो प्रियतम बुझी सुसिँप॒दी ओठलाई ॥'को हो को हो !' सित पिक जसै बागमा कँज्छ आई ।को हो को हो ? भनिकन तिमी बिरसिनेछधौ मलाई ॥"भन्दै हाँसे प्रिय सखि दुवै नेत्रका कोणबाट ।'त्यस्ती हुँला निढुर' सरिको झल्कियो क्या रिसानी ॥देखी भन्छिन् “हठ त नगरे हुन्छ त्यस्तो नि नानी !"(४६)“उँ” झैं केही मधुर नहुने पक्षको भाव हाली ।'सारै कस्ती निठुर मनकी' भन्न आँखा उचाली ॥हेर्दी नाराज मृगनयनी 'लाज मारे' भने झैं ।आफैं लज्जासित तल भ्ुकिन् मुस्क्राएर सङ्गी ॥(४७)“भो भो बिर्सिन्नँ” यति नभने पुग्छ दुर्भाग्य लाई ।आँखा चीसासित स्मृति बसी एकली होस् रुलाई ॥हामी सम्झी वचन यति नै तीन यी शब्द प्यारा ।सम्झेकी छन् भनि हृदयमा आश पारेँ सहारा ॥”भन्दी राम्री मधुर मुखकी शन्द गर्दी प्रतीक्षा ।देख्छिन् “त्यस्ती बुझिनु निठुरी हाय मेरो परीक्षा ॥”भन्ने भाषा नजर दुइको तीक्ष्ण आक्षेपभित्र ।(४८)दाढीवाला अषि धवलतातूुल्य ज्ञानै फुलेका ।आई भन्छन् "सुखसित गए प्रेमका साथ सम्भझै ॥स्वामी माने दुख सुख सबै बीचमा देवता झैं ।धर्म्मै माने, हृदय रहने घाम जस्तो हरीमा ॥(४९)
२२९
२४०
नारीको हो धन विनय नै, एक सौन्दर्य खासा ।आफैं सुम्पी दिनु अरु भनी प्रश्नले हीन आशा ॥बत्ती बन्नू तिमिर नहुनू छर्नु आनन्द ज्योति ।दुःखैमा नै मधुर मुखकी घैर्यकी दीप बन्नू ॥(५०)काँढा हुन्छन् कसुमहरुमा एक नारी शरयून न ।सच्चा जौ हो मधुर मुखकी शूलले भै विहीन ॥ज्योत्स्ना जष्त्ती महल घरमा दिव्य बास्ना फिँजेर ।दुःखैल॥ई पनि सुख गरी बस्दछे झन् उ हेर !(५१)बोली चाँडै परुषपनले झट्ट फर्काउनाले ।काँढा निभ्छन् हृदयहरुमा पर्दछन् नित्य उल्का ॥मीठो राम्रो मृदुल मुखले बान्किलो सत्य बोले ।क्रोधी निभ्छन्, नरमपनले लाज मान्छे रिसानी ॥(५२)चर्चा ज्यादा अटपट कुरामा नगर्नू चिहाई ।ज्यादा हेर्दा गिरिवर गुफा ग्लानि भो चन्द्रलाई ॥बारी आफ्नो सुन सुन छरी भावका बीजद्वारा ।आनन्दैको धन बटुलिने गेहको ज्ञान सारा ॥
(५३)नारीको हो सुख (000 कला सूक्ष्ममा जान ।आनन्दै सदा भै प्रधान ॥
हाँगा हाली सुखहरु वल्लरीतुल्य नाता ।फुल्दै बास्नासँग ८24३ स्वर्गकी छौँ विधाता ॥”(५४)यस्ता सुन्दा वचन गहिरा नेत्र कुद्थे सुनेर ।“सम्झी राखूँ” सँग श्रवणले तीक्ष्णता-साथ सुन्ध्यो ॥“पाए ठुलो पद कुशल होस् लाख सेवा मिलेर ।होक त्रिभुवन सुखी पार्न राम्री बनेर ॥"भन्दा केही रँग वदनमा छिप्न खोजी प्रकाश ।पाई उठ्दो कुसुमहरुमा झै भयो लास-भास ॥(५५)
चाँडै अल्प्यौ तर मृद्म्खी सम्झनाले मलीन ।“ बन्छिन् “जाने समय अब ता भो नजीकै" भनेर ॥आँखा दौटा अलि अलि गरी स्स्त आए रसाई ।
“बाबा !' भन्थिन् “अब पर हँदा सम्भिनोस् है मलाई ॥”बोली छैनन् अधरमा भावले भन्छ खालि ।
“घन्दा कही नलिन्" अ्रषिले बुभदछन् दी जवाफ ॥
(५६)'बाना' बोलिन् “सखि पनि गए साथमा के हुँदैन ?एक्ली बस्दा मरुक्सुम झैं चित्तमा हुन्न चैन ॥के गर्ने त्यो परघर गई ? एक आत्मीय छैन।रै खै जस्ता क्षणहरु हने साथ कोही हँदैन ॥”“अर्कै हुन्छन् परघर कतै यी सँगी ता विभिन्न ।तिम्रा साथी हुन समयले आजको रोज दिन्न॥आफ्ना आफ्ना घरकन नुभझी भाग्यको एक विश्व ।नारी बन्छन् सखिहरु अरू ठाउँमा यो अवश्य ॥”(५७)भन्ने सुन्दा सजलनयनी हेर्दछिन् दुःखसाथ ।दुःखी आफ्नी सखि प्रियमुखीको अँध्यारो ललाट ॥“बल्लैपर्ने परवश हरे ! हाय ! लाचार कर्म ।"जस्ता मीठा विरहहरुको नुभदछिन् चारु मर्म ॥
(५०)“सम्झी राखे सखि ! पर हँदा” भन्दछिन् चट्ट चारु ।सेता दाढी प्रवर तपका भित्र पस्दा कुटीमा ॥“पृजा गर्छौँ सखिहरु मिली पृष्पले कामलाई ।आई भन्ला पवन क्रातुको केश तिम्रो समाई ॥इच्छा हाम्रो छ, प्रियतमको काख पाए रजाइँ ।”(५९)स्न्दा हाँसो अडिन नसकी पार्श्वमा लुक्छ घट्ट ।पर्दा जस्तो चदर पतलाको कनामा रँगीन ॥आँखा त्यस्ता सजल हँसिला बन्न जान्छन् निमेष-सम्मन् प्यारा यु्वतिहरुका ओठ मुस्काउनाले ॥(६०)
२४१
२१४२
जान्छिन् ओर्ली उपवन भजी सम्झनाले मिहीन ।देख्छिन् यौटा मृदुल बिरुवा वैलिएको मलीन ॥"दुःखी प्यारी सखि पर हुने त्रासले आज दीन ।कल्ले देला जल ? नजरले सम्झनाको मिहीन ॥”भन्दै आँखा टलपल हुँदा कोमला हातबाट ।दिन्छिन् आशा "हृदयसँगमै छौं” भनी प्रेमसाथ ॥(६१)हाँस्छन् भन्थे अधि तरु लता आज छन् क्या उदास ।चीसो चीसो छ अन वनमा घाममा नै ब्वतास ॥गाँसी मेरा हृदयसँगमा, प्रेमको वृक्ष वल्ली ।स्वर देख्थे कुसुमित यहाँ स्वप्नको भै विकास ॥(६२)“मेरा प्यारा सखि सब रहे प्रेमका रूप नाना ।खेल्थे डुल्थे यिनसँग क्रा गर्दथे साथ बढ्यै ॥पढ्थेँ पाना कसुमहरुमा, सुन्दधें मिष्ट गाना ।दाना दाना हृदय चुहुँदै हुन्छु आजै रवाना ॥(६३)मेरो क्रीडावन समयले दूर राख्ला मबाट ।सग्लै बन्ला हृदयपटमा चित्र यो) प्रेमसाथ ॥
सम्झी सम्झी मनमन सदा कहिँपदी प्रेमकञ्ज ।डुल्दै डुल्दै गहभर हेँदै छर्क्ला रोज रोज ॥पि)ना पिकहरु यहाँ फूल डाक्लान् रँगीन ।हल्ली दावि गर्लान् नवीन ॥
चिल्ली खुल्ली मधुर मुखकी मञ्जु फेरि ।वल्नी विहगहरुले गान गर्दा वसन्ती ॥(६५)चीसो बन्दै हृदय तर हा ! आँसुले सम्भिनेछु ।न्यानो पाई स्फुट-अधरमा कोपिला फैलिनेछ ॥खम्ची खुम्ची हृदय तर यो शीतदाना लिनेछ ।आशा फूल्ली वनभर यहाँ दुःख मेरो हुनेछ ॥
(३६)
मेरा प्यारा सखि विपिनका वल्लरी वृक्ष सारा !जो जो बढ्थ्यौ मसँग सुखमा जिन्दगीका सहारा ॥बाँडी मेरा सुख-दुख भरी भाव, सम्झे मलाई ।तिम्रो प्यारो दिलसँग रुँदै लिन्छु मैले बिदाइ ॥(६७)“बिर्सिन्छयौ के भनन पर भै कामिनी-कुञ्ज शोभाः ?तिम्रो फुल्ला समय सुखले गन्ध श्ृङ्घार पाई ॥मस्ती मीठो पिककन हँदा शब्दमा मस्त बन्दी ।रानी ह्वौली मधुर महिमा छर्न तिम्रो स्गन्धी ॥”(६८)“बढ्दै जाला रस रँग यहाँ बागमा घाम पाई ।चढ्दै जाला तर शिशिरको श्वास मात्रै मलाई ॥उड्दै जाला विहग सुरका बासमा मस्त बोली ।आजैसम्मन् सुख नजरमा, दुःखको हन्छ भोलि ॥(६९)बोली मीठा हृदय भरिने पड्खले चारु गर्छन् ।आशा जस्ता कसुम क्रतुका शब्द झैं भै विचर्छन् ॥न्यानो होला स्वर रँग घुसी बास पाई नवीन ।यौटी दुःखी परतिर बसी खालि रोली मलीन ॥(७0)यस्तो प्यारो उपवन हरा एक यो स्वर्ग मेरो ।क्रीडाभूमि प्रकृति-सुखको दौलती दिव्य फेरि ॥मेरो आफ्नो तनुसँग सदा वृद्धि पाईरहेको ।बोल्दा चल्दा सृ्खमय सबै पर्ण पन्छी भएको ॥(७१)यो पन्नाका जगत, स्खको रत्न, सौगन्ध हीरा ।यो गानाको उपवन हरा, गुम्जिने पृष्पवाणी ॥मीठो शोभा बहुल रँगको, वायुको यो हवेली ।यो छाया यो छवि पर हुँदा दुःख झै हुन्छ भोलि ॥(७२)
२४३
छोड्नैपर्ने परवश भई जन्मको चारुभूमि ।जानैपर्ने परघर सदा दुःखको नाक चूमी॥बाधा बन्दी विवश अबला जातकी हा ! अभागी ।आँखा भर्दै कदम लिउँला चित्तमा चोट लागी ॥(७३)'आनन्दैमा घरतिर बसी दुःख नै हुन्छ के र ?निर्सीहोीली सबकन त्यहाँ सौख्य पाएर धेर ॥'भन्ने हुन्छन् अरुहरु यहाँ आँसुको बन्छ दाना ।सम्झी रछेँ छ छिन छिन भई दुःख पगि्लिन्छ नाना ॥”(७४)“वन यो पर हुन्न क्यै गरी ।पर होला तर जिन्दगी मरी ॥सुखको छ विचित्र चित्र जो ।दिलमा अङ्कित भित्र भित्र यो॥(७५)यदि चट्ट चिरी कतै उर ।छ त्यहाँ के सब बीच् सुन्दर ?रँगदार सजीवता भनी-कन हेरे छ यही सघैँभर ॥(७६)भन चारु सखे प्रियम्वदा !म बढेँ एक लता बनी यता ॥तर आज कुठार कर्मको ।पर लैजान्छ हरे ! कता कता !(७७)कसरी सहुँला वियोग यो !पर नौलो घरबीचमा अहो !मरुतुल्य हनेछ शून्यता ।पिँजरामा म रुँदा कता कता ॥(७८)
म त जान्नै म बस्छु विन्ति छ ।घरमा के छ र हेर मोहनी ?सखित्ल्य लता र भाइभैं।तर छोडी मरुकी चरा बनी ॥”(७९)मृदुलताकन कष्ट हार्दिक ।गह भर्दै रसले कुनातक ॥जलनिन्दु बनेर भर्दछ ।बिरुवामा अलि म्लान पर्दछ ॥(८०)“प्रियका सँग काखमा बसी ।सुख आनन्द अनेकनै घुसी ॥परिरम्भणमा फुली भुली ।रहने सुन्दरता बनी बली ॥जन जीवन-रङ्ग पाउली ।वन-वल्लीसरि पुष्पकालमा ॥तन मात्र नबिर्सिए सखे !अहिले मात्र दुःखी भएर के ?”यति '“चारु' थपेर फूलले ।रसिली सुन्दरता सिँगार्दछिन् ॥(८१)तर आँसु पुछी प्रियम्वदा ।मसिनो रेशमको किनारले ॥“रुनु ता अबला हुनू न हो ।कलिलो नन्नु न घाउ पार्नु हो ॥तर धीर हुन् सही लिनू ।यसकै नाम छ जिन्दगी भनूँ ॥पति मिष्ट क्राहरूसित ।जल पुछूछिन् हलुकापनासित ॥(८२)
२०१
२४६
“पछि फेरि बिदा बराबर ।लिन पाइन्छ” भनी “यतातिर ॥सँगिनी जननी पिताकन ।
उनमा साहससम्म भर्दछिन् ॥(८३)“जननी सँगमै हुने हुँदा ।तर यात्रा सजिलो छ हे सखी !दुइ ब्राह्मण साथ छन् दिने ।छ कुरा के अब हेर रोकिने ?”यति साथ सहाय-सम्पदा ।मुसकाइन् मधुर प्रियम्वदा ॥(८४)अब जान तयार गौतमी ।स्वर दिन्छिन् परबाट वृद्धको ॥“म तयार भएँ शकुन्तला !तर छे गर्न गयौ कहाँ तिमी ॥(८५)अलि आज ग्हूँ भई पद ।हलुका सुस्त हिँडाइ ली तिनी ॥सखिसाथ मलीन माधुरी ।अघि बढ्छिन् “म यहीं मुमा !” भनी ॥(पप)पहिले शिशुकाल सुन्दर ।महिमा दिव्य पवित्र पाउँछ ॥नव खोज लिएर मोहनी ।प्रभु हुनलाई आउँछ ॥प्रकृति-प्रभ पोष पाउँदै ।अभिप्राय प्रभुको बनुभाउँछ ॥अनि एक कुनै सँगी सधैं ।
प्रिय “आत्मा त्यसले समाउँछ ॥
महती कठिनाइले तर ।प॒धको चित्त विषाद पाउँछ ॥
अनि कण्टक पुष्पमा हुने ।मृहदाला दिलको ननाउँछ ॥
अघिको “दृश्य सस्िदा ।सुखले दुःख बुझी रसाउँछ ॥
घर जानु सधैँ: त्यसो ।कु जया दुख विलाउ।
तर सुन्दरता ।
प्रभुको त्यो घरमा पठाउँछ ॥छ उचाल्नु र राह लाउनु ।
प्रिय आत्मा जुन स्वर्ग घाउँछ ॥अब बाहिर बन्दछिन् तिनी ।
त्यस आनन्द निवासको हरा ॥दुनियाँ छ विशाल भन्दछ ।
प॒थ अज्ञान सदा कठैबरा !
(८७)
“म कतातिर जान्छु के गरी ।
जन आधार कहाँ म पाउँला ?अघि दुःख र वेदना कति ।
अब नौलो दिनले पठाउला ॥न पिता, न सँगी, न माइती ।
जननी वा शिशुकालका सुख ॥
नव सिर्जनमा कसो गरी ।मनले शान्ति र चैन पाउँला ?”
घर जानु पराइएको परी ।
मुख नौलो ढँगमा थरी थरी ॥स्मृतिले अब भन् रुवाउला ।
“म त्यहाँ के अब आड पाउँला ?नव सागरको जहाज झैं।
म हवा भेलविषे कहाँ हुँला ?”डर घेर यही प्रकारम् ।
नव यात्रासँग भित्र आउने ॥
(दद)
उनका मनमा पसीकन ।
मन भन्ध्यो “अब के म पाउँला ॥न त स्वीकृतिसाथ सुन्दर ।
महिषी शासन गर्न मन्दिर ॥न त विस्मृतिले गरी छल ।
म हुँला बाहिर नै रुँदी जल॥तर हैन ! दयालु सुन्दर ।
निदुरी क्रू्रपना विना हुँदा ॥सन सत्यसमान सुन्दर ।
कसरी हैन भनी पठाउलान् ?रविले वनलाइ यो बरु ।
सब बिर्सी दिन नै नआउलान् ॥यसरी मनमा तरङ्चिँदी ।
रसिली सुन्दरता मलीन ती ॥”गुँडबाहिरकी चरीसरि ।
सब हेर्छिन् वन त्यो अडी घुमी ॥दृग दीर्घ सप्रेम लाउँदी ।
पिउँदै त्यो वनचारु सम्झना ॥सखिबाट त्यहाँ बुझाइनन् ।
“मनमा दुःख नल्यौ” भनीकन ॥अब शावक चारु आउँछ ।
पदमा नुट्पुट भै कराउँछ ॥
म सँगै अब जान पाउँ झैं।दुगुरी फुर्फुरिदै रमाउँछ ॥उसलाइ चपक्क च्याप्नमा ।सुख पाई करले मुसारदी ॥"यसलाइ म साथ लीकन।भुलुँला दुःख सबै” भनीकन ॥सखिका मुख जाँच गर्दछिन् ।न्यानो त्यति बेर पाउँदी ॥“नछोडुँ” झै गरी ।वन च्यापेसरि ती समाउँछिन् ॥(८९१)अन माल्य लगाउँछन् सखि ।जलका नेत्र गनी प्रशंसक ॥अनि दुःख सबै झरी खस्यो ।पर जाने दिन अङ्गमालमा ॥(९०)दुइ पूर्ण घडा सिँगारिई ।कुसुमा$भूषित द्वारमा थिए ॥दिलकी जलकी घडा तिनी ।तिनका बीच भएर आउँछिन् ॥(९१)डोली दोटा राहमा छन् तयार ।पस्छिन् यौटा दुःख पार्दी सिँगार ॥अर्को वृद्धा गौतमीलाइइ यान ।यात्राको भो खालि बाँकी नयान ॥(९र)
[]
विंशतितम सर्ग
शीघ्र शीघ्र चल्छ यान ।राज-धामतर्फ जान ॥
वन्य दृश्य छुट्छ दूर ।मालिनी-सुचारु-तीर ॥
(१)दीर्घ मार्ग लम्बिएर ।घुम्छ कक निम्न हेर ॥दूर दूर सार्ङ्ग्रिएर ।४ ास्यदार छेउ लेर ॥(र)शुभ्र झै फिता बनेर ।जो हरा किनाददार ॥क्षेत्र शऔौलको सिँगार ।लग्छ तान्छ दूर, पार ॥(३)मोहनी सिँगारदार॒ ।डाक्नु मन्जु भार ॥भन्छ न जाकुताल म ।लैर जान्छु दृक् उघार ॥
(४)
झल्ल झिल्ल कान्तिदार ।
एक रोज पड्ख पार ॥(६)
ती कुरङ्ग-नेत्रदार ।
मार-प्रेययी मुहार ॥
पक्ष्म-जाल क्यै उचाल्न ।
आश प्रेरित-प्रकार ॥(७)
दीर्घ-कोणदार दृष्टि-
मा प्रसम्नता थपेर ॥
पक्ष्म-जाल क्यै उचाल्न ।
छन् प्रयत्नशील हेर ॥(८)
कामदार छन् किसान ।
खेतनीच अन्न खान॥
अन्नका पितासमान ।
ली खनित्र चित्रमान ॥
भ्रल्प चाहले प्रसन्न ।
। स्मेर शान्तितुल्य धन्य ॥
मृत्तिका-सिँगार-जन्य ।
कर्म-वीर कीर्ति-गण्य ॥
मेदिनी-प्रतोष-पुत्र ।
स्वेददार सच्चरित्र ॥
२२
ग्राम्य गानले पवित्र ।ओठसाथ गुाद्ध भित्र॥
पर्ण-नाकसत्य-पाकं ।'शाककोष द्रुपताक ॥प्रात चञ्चुले प्रनुद्ध ।लाल कर्मशुद्ध ॥सौख्यपूर्ण बाल वृद्ध ।इ्न्द्र-वृष्टिले समृद्ध ॥(५)स्वर्ग अल्पमा रहेर ।ती वसुन्धरा दुहेर ॥रूप रङ्ग हेर फेर।गर्दछन् मनोज्ञ हेर !दीन देह दीन वस्त्र ।
गान हुद्-प्रकोष लेर ॥
खुड्किला गनेर कान्ति ।स्वर्ग हर्म्यतर्फ चढ्छ॥जो तला तला बनेर ।झल्ल झिल्ल नन्छ जल्छ ॥फो)
त्यो गुलाफको स्वदेश ।त्यो
त्यो कर्मोधी का ।
त्यो विलासको पराग ॥त्यो तला तला तहाल् ।
क्या झिलिल्ल झल्ल झल्ल ॥भास्कर-प्रताप-सार ।
दिव्य नव्य देशतुल्य ॥छन् त्यहाँ परी अनेक ।
गान 0०७ विवेक ॥एक एक काँट ।
वस्त्रा बडा अमूल्य॥फोहरा-नजीक चट्ट।
कुञ्जमा हरा नबिछट्ट॥
बाग ॥
ती कला-प्रवीण चारु ।अप्सरा उडान-हीन ॥माझमा नसेर देव ।भाष्कर प्रताप-पूर्ण ॥सुन्दछन् उ झन्न झन्न |पार्नलाइ नव्य पर्ण॥स्वर्ण स्वर्ण रत्नदार ।
स्वादु नादसाथ वात ॥गन्धदार मन्द मन्द ।शीघ्र पाइ मिष्ट छन्द ॥
फुल्छ पुष्प लाल लाल ।झुल्छ दिव्य कल्पवृक्ष ॥
आज लाल | 3 साँझ ।देव
क्या शकुन्तलाअगाडि ।जिन्दगी छ स्वर्ण लक्ष्य ॥स्वप्न स्वप्न फुल्छ बल्छ ।जल्छ हिल्छ गल्छ मिल्छ ॥
करै ०८ आश फल्छ ।क का ढल्छ ॥
एक देव कीर्तिबाट ।मोहनी छ त्यो कपाट ॥रङ्ग चढ्छ विश्वमाथि ।सर्र सर्र भाँति भाँति ॥घप्प धप्प हुन्छ लाज ।माथमाथि हेर आज ॥यो समस्त विश्व भर्न ।
सूर्य एक कीर्तिदार ।व्योमबीच ती धिराज ॥सुस्त सुस्त चल्छ यान ।शैलमाथि चल्छ, सार ॥बढ्छ बल्छ देखिनेछ ।देश दिव्य छैल-पार ॥(१२)सुस्त सुस्त चल्छ यान ।शैलमाथि सुस्त, जान ॥
बुन्छ कल्पना अगाडि ।
दिव्य कान्ति रुक्म तान ॥'आज आज' भन्छ नाद ।
लिन्छ स्वप्न हैम ताज ॥फुर्छ रोम, हेम-पड्ख
आज जान्छ दिव्य घाम ॥
कान्तिमाझ ॥
बस्न छन् तयार हेर ।पड्खदार गान लेर॥
खुट्किलाहरू चढेर ।स्वर्गतर्फ सूर्यनेर ॥
१२)एक पड्ख बोल्छ मिष्ट ।चार आरुमाथि द्ृष्ट।बोल्छ मन्जरी रटिपेर ।। आघि पुष्पले छिपेर ॥श्वेत लाल पुष्पभित्र ।नासदार बातसाथ ॥«हो कि हो वसन्तको कि ।काल ? हो कि स्वर्गद्वार ?होकि हो कि ? हुन्छ साँझ ।हो पुगिन्छ आज आज !"(१४)सुस्त सुस्त चल्छ यान ।पुग्छ शैलः
अड्छ यान वायु भन्छ ।"दृश्य क्या अगाडि जाति ॥
अस्त-काल कान्तिबाट ।झल्मलाउँदो विचित्र ॥
राज-घाम छ।क्या प्रस्ट चित्र ॥"(११)
खोज्दछन् सुचारु नेत्र ।
दूर झल्ल पौर चित्र॥ब््याम थाम” शन्दसाथ ।गौतमी उठेर भित्र॥
र ६
छन् समुत्सुका, नजीक ।आइपुग्दछन् नजीक ॥
अड्दछन् पुगेर शिष्य ।हातको विशाल आड ॥
उद्दछिन् तिनी विरेख ।रूपदार काँससार ॥
चाउरी भरी मुहार ।हेर्न पौर दृश्य पार ॥
पार दख्खिना उ!उच्च-शौँल ॥
तुल्य झल्ल के त्यही छ ।राज-धाम स्वर्गमूल्य ॥
वृद्ध-नेत्र पुग्नलाई ।यत्न साथलाई ॥
कि "आज रात ।लग्दछौ त्यहाँ मलाई ?”
(१६)
ती शकुन्तला उठेर ।नेत्रकी प्रसन्न हेर ॥
लाल वस्त्रको किनारा ।केश पाश गुच्छदार ॥
सान्ध्य कान्तितुल्य चारु ।शौलमाथि पुष्पसार ॥झल्किएर सुस्त हेर्न ।पौर दृश्य छन् तयार ॥ओठमाथि अङ्गुली छ ।दीर्घकोण लम्बिएर ॥हेर्छु चल्छ बार बार ।पाइ्वतर्फ फैरि नेत्र॥खोज्दछन् अगाडि दृश्य ।स्वप्नको समान चित्र॥(१७)
दूर हुन्छ फल्ल झल्ल ।
स्वर्ण-चूड स्वर्गतुल्य ॥राज-धाम, अस्तकाल ।
शिल्पभित्र त्यो विशाल ॥फ्याँक्छ ज्योति दूरसम्म ।
तीनतर्फ इयामलो छ॥दीर्घ बाग, पोखरी छ।
पा्श्वमा छ अल्प दूर ॥रम्यपौर ! कान्त गेह ।
चारु-चूड पुष्प-चुस-को निवासतुल्य टम्म ।
देव-वेश्म रम्य-चूड ॥चारु-चित्रवत् त्रिकोण ।
मोहडाहरू हरा छ॥खेत खेत आलि आलि ।
छन् कुला अनेक चिर्छ॥शौल वारी शुप्र-रेख ।
नाग-वेली-क्षेत-वक्ष ॥निम्नगा बनेर दीर्घ ।
दक्षिणी दिशा लिएर ॥वृक्ष-पड्क्ति ठाउँ ठाउँ ।
छोप्छ फेरि दूर दूर ॥नील रङ्ग लिन्छ दृश्य।
पर्लिए चारु हेर ॥छन् त्यहाँ सुदूर शैल ।
पूर्वतर्फ क्या हरा छ॥
(१८)
शान्त त्यो प्रशस्त बन्छ ।
पूर्ण क्षेत्र फैलिएर ॥
रङ्ग लिन्छ बीच बीच ।
शैल-जन्म वारि-ख्रोत ॥टिप्दछन् प्रशस्त चारु ।
उब्जनी गरेर साधु॥रङ्ग रङ्ग खण्ड खण्ड-
त्यो लशून त्यो गहूँ कि ?पीतमा हरा सुचारु ।
के र. त्यो अगाडि आलु ॥
बुर्ुरे छ मुन्द्रिएर ।
क्या प्रसाधिताङ्ग क्षेत्र ॥
अन्नदार कीर्तिकान्त ।
मेदिनी प्रसन्न हेर ॥
देवराज-राज्य-कीर्ति-
को हरा सिँगारतुल्य ॥(१९)
लालिमालसत् छ व्योम ।स्वर्ग रङ्ग वैलिएर ॥झल्किँदो सुवर्ण च्ड ।राजधाम शान्तिसाथ ॥श्रान्त हुन्छ, झल्किँदैन ।मौनकीर्ति शैलतुल्य ॥शिल्पचारु बन्छ शान्त ।बाटिका ५" भएर ॥॥॥ “2 डाक्दछन् दिनेश ।फदछन् स्वहर्म्यतर्फ ॥(२०)छन् फिका पुरी विशाल ।शान्तिकी स्वराज्यत्ल्य ॥मिर्मिरे बनेर जान्छ ।
कक मेघ वैलिएर ॥सुवर्णभस्म ।
गौतमी सफेदकेश ॥(२१)
यानभित्र पस्दछिन् र ।छैन बढूँ त !दूर छैन ! दिव्य ध्येय ।नन्दनैसमान दृश्य ॥देखियो त एक बार!राजधाम त्यो अपार ॥राज्य यो बडो उदार ।यो हरा भरा प्रकाश ॥बीच सान्ध्य कान्ति खास ।तुल्य राज्य गर्न पाक ।आउ पुत्रि ! आउ आङ ॥(रर)शीघ्र शीघ चल्छ यान ।राजधामतर्फ जान ॥मिर्मिरे बनेर दृश्य।हेर्दछन् सबै वितान ॥शान्त मौन मिर्मिरे छ।एक तारका अगाडि ॥व्योम हुन्छ फेरि श्याम ।वारिवाह वैलिजान्छ ॥
सुस्त त सुस्त भै विलीन ।0 मार्ग बन्छ मलीन ॥
(र३)"आज छैन सम्झना कि” भन्छ भित्र कल्पना ।स्वप्नतुल्य वैलिजान्छ मेघमाथि सम्झना ॥ती बिदाइ स्वर्गतर्फ ती दिनेश जो गए ।दूर अन्य दृश्यभित्र के मलाई बिर्सिए ?२४)डैलवासिनी समान साँझका झलकमाशीत शीत पक्ष्ममाथि ली वियोगिनी थिएँ ॥फुम्रिएर अन्धकार छाउँध्यो दिशा दशा ।
मिलेन अन्धकारको वश ॥ैपुलेनै दुःखले निसास्सिएँ ।(२५)
आज छैन सम्झना कि को तिमी म चिन्दिनँ ?भन्दछन् कि ? या चिनेर भन्दछन् कि भेटिनँ ?ह्वैन ह्वैन छैन चित्त हाय ! क्रूर निर्दयी ।कामकाज भीडबाट फुर्सदी नभै रही॥सम्भिएर सम्भिएन ! क्या तरङ्जिणी भई ।शोच गर्छु यी अनिष्ट चिन्तनाहरू लिई ॥
सिप)मिरमिर भा अब साँझ झमक्क ।तिमिर॒ भो तम भो ढकमक्क ॥पिलपिल छन् उडु पड्ख सुषुप्त ।बिधु नभमा" तर स्वर्गुह गुप्त ॥(२७)हर हर चल्दछ तीर प्रवात ।सुरभित, शीतल, चाल्दछ पात ॥नगर नजीक छ पर्दछ रात ।तर पथ शून्य छ मिर्मिर खालि ॥डर पनि लाग्छ थकाइ छ साथ ।
(रद)निकट छ एक सरोवर हेर ?टलपल वश्अ छ छन् उडु योर ॥नभ प्रतिबिम्बित हेर्दछ ऐना ।“हरि हरि" बोल्छ नजीक छ मैना ॥तटतरु भर्दछ उल्टिन कालो ।निकट किसानकुटी छ उज्यालो ॥पिलपिल भ्याल ! अरू घर छैन ।अन पर बढ्नु त व्यर्थ हुँदैन ?(२५)अघिअघि ब्राह्मण तीन गए ।घचघच द्वार गरै र उठैर॥
धक्ित किसान त्यजीकन खाट ।अतिथि बुझीकन आउँछ राती ॥पिलेपिल दीप दुवै करलाई ।पवनप्रवाह 'हटाउनलाई ॥किन किन को ?" सित प्रश्न गरेर ।बसन कटीतक छोप्न धरेर॥(२०)“किन ? को” भनी किसानले ।द्विजलाई सोध्छ मानले ॥
बताउँदा सब।खुशसाध गर्छ स्वागत ॥(३१)
तब भित्र पस्न गौतमी ।दुइ हात आड पाउँछिन् ॥द्विजसाथ ती शकुन्तला ।तिनको पछाडि आउँछिन् ॥(३२)तब खाटमा बसाउँछ |द्विजलाइ दिन्छ आसन ॥भुइँमा परालका सफा ।अनि बाल्छ अगिन दन्दन ॥(३३)अब उष्णता प्रकाशले ।छ त न्यानुले, मिठासले ॥
कृषिसत्कृता मुमूमुसु ।दुइ बन्दछन् सुभाषले ॥(३४)
अरुण प्रभा छ दन्दन ।मुखलाल छन् शकुन्तला ॥कृषिबालिका उनैतिर ।छ सवाल क्या भला भला ॥(२५)
२६२
“कहिले निहा भयो ?” भनी ।जन सोद्धछे उनी पनि ॥"अविवाहिता म ता" भनी ।मुसकाउँछिन् सुयौवनी ॥(३६)उ छ खिल्ल “ए ! त्यसो भए ।भवँराविना फुलेछ ए॥मधुमालती त्यहाँ अहो !”मृदु भन्दछे “कहो कहो ॥”(३७)स्मित गौतमीमुहारमा !सब चाउरी बढी फुले ॥दृग चम्किई शकुन्तला ।मुख छोप्दछिन् सुमञ्जुला ॥(२८)जब खोल्दछिन् मुहार ती ।सुरनागका जुहार ती ॥मृद् छन् गुलाफ भारती ।सुकुमारिता अपार ती॥(३५)जान्छ किसान दुही लिन गाई ।हात लिई गबुवा पयलाई॥“यो निशि के दुहनाकन जान्छौ ?"भन्दछ एक त्यहाँ उसलाई ॥(४०)अड्दछ सत्वर नोल्दछ चारु ।"आठ त याम छ गाइ दुघारु ।”“कष्ट उठाउनु पो किन पर्छ ?""के छ र कष्ट र ? यै छिन भर्छ ॥”(४१)
छिनभरपछि घ्वारर्वाघ्वार्गरी ।कृषक त घट भर्छ छवार्छर्वार्गरी ॥घटभर पय हुन्छ र्वाहर्वागरी ।ज्वलित अनल बोल्छ यस्तै गरी ॥(४२)आउँछ दोधक शान्त किसान ।स्मेर मुखाकृति गनुवासाथ ॥उष्णपयस्क सफेन सफेद ।दूध दुहीकन आर््व छ हात ॥(४३)ल्याउँछ सुन्दर मृत्तिकप्याला ।दूध खन्याउँछ सुन्दर चाला ॥बग्छ प्रसन्न मनोहर धारा ।फीँज उठेर रिभाउँछ सारा ॥(४४)जोड्दछ हात गर्दछ बिन्ती ।“क्षद्र किसान म, छ गिन्ती ॥छैन दरिद्सँगै अरु क।स्वीकृति होस् यति जलपान ॥”(४५)प्याउँछ बन्छ प्रसन्नमुहार ।सत्कृति गर्न सदैव तयार ॥
दीप्त छ लोचन स्नेह रसाई ।जोड्दछ हात खडा सबलाई ॥(४६)
कृ्ष्ण मुहार छ माथ छ फेटा ।घेर नशामय हात छ दोटा॥त्यो कृशकाय किसान अजान ।बाल्दछ नेत्रविषेि सब ज्ञान ॥(४७)
२६३
भुट्न मकै तब तत्पर श्यामा ।पाइ दिदी मृदु कोष छ लामा ॥क्या स्मितिसुन्दरलोचनचारु ।षोडशवर्षप्रविष्ट फुलारु ॥(४८)छम्छम छम्छम चल्दछ च्री ।पट्पट पट्पट बोल्दछ हाँडी ॥भर्भर भर्भर गर्दछ आगो ।चम्चम चम्चम नाच्दछ आँखा ॥बात बनाउन नन्न चनाखा ।चाख छ चल्दछ फुर्फुर घागो ॥चञ्चल चञ्चल लोचन चारु ।मोहन मौक्तिक हास्य फुलारु ॥बात हुँदै मृदु बैंस-बयानी ।फुल्दछ चार मकै मनमानी ॥हेम फुलेर बनेसरि चाँदी ।मोहन हास्य मनोहर दाना ।कोमल कोमल सत्कृषि खाना ।बादल पात्र छ रूक्मखजाना ॥(४९)स्नेह जुटाउँछ स्नेह छ खाँदो ।स्नेह छ गदगद स्नेह छ आँखा ॥बात मनोहर भाव सिपालु ।चञ्चल चञ्चल नेत्र छ श्यामा ॥(५०)आउँछ सुन्दर कोमल पाठो ।नोन्दछ सुन्दर कोमल "“म्याँ म्याँ” ॥स्मेरमुखाकृति-गद्गद श्यामा ।हेर ! सखीसित लोचन लामा ॥शन्दित शान्त शकुन्तप्रियामा ।बोल्दछ हेरन, बालक 'आमा' ॥(५१)
हाँस्दछ लोचन सुन्दरता ली ।लाल मृखाकृति गर्भ-उज्याली ॥छल्न फरक्क गरीकन फर्की ।छन् कति सुन्दर लोचन तर्की ॥(५२)ब्राह्मण एक थकाइ हुँदामा ।दीर्घ शिखान्वित आड लिँदामा ॥उड्न बराबर रुड्रुङ थाले ।शान गरीकन दीर्घ शिखाले ॥(५३)खुरुखुरु आउँछ हेर मूषिक। .तल तल भर्छ कि झै बराबर ॥तर जब देख्दछ धेर मानिस ।खुरुरुरु भाग्दछ बन्छ कातर ॥यति मृदु बात गरेर सुन्दरी ।हँसमुख चारु बनी वरीपरि ॥अन सबलाई हँसाउँछे त्यहाँ ।तब बिउँझै द्विज झस्किई वहाँ ॥(५४)अन सबलाई तयार बिस्तरा ।घकित भई बहुतै उड्दी बरा !"किन रहने अब सुत्ने पाल्नुहोस्”नरम बनी मृदुशब्द सुन्दरी ॥(५५)त्यो किसान द्विजको अब रजनी-बीच दाप्छ पद यी अतिधि ॥सुत्दछ धकिन ती मृदु सपना ।देख्न, दाप्छ क्रमले सरलमना ॥(५६)
आधिराततक त्यो बिउँझिरह्यो ।भक्ततुल्य प्रभुको चरण लियो ॥त्यो समुत्थितमना तब सुखमा ।प्रातकालतक, सुत्दछ पिँडिमा ॥सूर्य उदय भै तब बिउँझी ।त्यो दुहुन्छ पय श्रीचरण भजी ॥(५७)थकाइ रातमा मरी ।प्रभातमा उठीवरी ॥शकुन्तला र गौतमी ।
9
गए तडागमा घुमी ॥
प्रभातको प्रवातले ।प्रबुद्ध वृक्षपातले ॥
“नजीक आउ" भन्दथे ।सुभाष शब्द बन्दथे॥
दिनेश दूरवृत्तमा ।सुवर्ण
घपक्क छन् समक्षमा ।सुवर्णपोखरी भरि ॥(६०)अनेक मत्स्य छन् जल ।झझल्ल रम्य शीतल ॥अनेक रङ्ग मीन ती।टिपेर खान चामल ॥(६१)पुलुत्त आउँछन् पर ।चलाउँदै मनोहर ॥सुचारु तेजिला पर ।निमेषहीन सुन्दर ॥(६२)
त्यहाँ ८ ककु०“-4 ।प्रणाम नुही ॥जसै सफेद ली छवि ।घपक्क बल्दछन् रवि ॥(६३)फिरेर झोपडीतिर ।लिएर अन्नपात ती॥निहान जान तत्पर ।भए समुत्सुका गति ॥(६४)किसान जोड्दध्यो कर ।जलदृशी बनी तर ॥छ श्यामला विलोकिता ।दुखी शकुन्तलातिर ॥(६५)“नबिर्स फेरि फेरि है ?यहाँ फिरैेर आउन ॥दिदीसमान लाग्दछ ।न स्नेह यो छुटाउन ॥”(६६)भनेर आर्द्र श्यामला ।शवाउँछिन् शकुन्तला ॥अतीव स्नेहको दिल ।बनाउँदा सुकोमल ॥(६७)झट्ट त्यहाँ स्निग्ध पशु ।बालक त्यो मन्जु शिशु ॥'शन्द गरी स्नेहमय ।कोमलता दुरधमय ॥(६८)
फुर्फर भै नाचिवरी ।पुच्छर त्यो डोल सरी ॥कान उँचा निम्न शिर ।लुट्पुट भै हुन्छ वर ॥(६९)तान्दछ त्यो वस्त्रकन ।शास्यमुना तान्नकन ॥सिक्न सरेतुल्य अघि ।छुन्मुन झैं शीर्ष गरी ॥
(७0)फर्की हेर्दा एक पाठो कलीलो ।तान्दो सारी फुर्फुरै भै खुशीले ॥देखी स्निर्घ त्यो चारु भार ।म्वाइ दी गर्न प्यार ॥(७१)“छानो बाबा; छिः हिछी क्या अपाल ।'आमा' भन्दौँ म्याँ गली एकबाल ॥”भन्दै चिल्लो आँगमा हात लाई ।च्यापी लिन्छिन् प्यारले सुम्सुम्याई ॥(७२)
[]
एकवबिंशतितम सर्ग
नु उज्यालो नगर अति उँचा पीन पर्खालवाला ।
खाल्डोले घेरिएको रिपुदलहरुको आँसुको पोखरी झैं ।चौडा लामो, गहीरो, रँग पनि छहरा नील जस्तो गभीर ॥
(१)खम्बा राखी अडेको पुल पनि उसमा काठको हेर चौडा ।काटेर राम्रो दुइतिर त्यसमा नागबेली किनारा ॥जँचा उठेको तलतिर भुइँमा ताछिएका फल्याक ।सामुन्ने एक ढोका दश गज सहजै पस्न सक्ने फराक ॥(र)चोसा तीखा परेका दुइतरफ त्यहाँ छन् खुला ती कपाट ।ढोका ठूला फलामे रिपुदल लहरी उलिंदा रोक्न सक्ने ॥हात्ती फर्काउनेछन् भयसँग चुचुरा ती फलामे सुतीक्ष्ण ।दोटै राम्रै खुला छन् दुइतिर पहरा लिन्छ भाला खडा भै ॥(३)कालीको मूर्ति नीलो, अरुण रुधिरको पानले लालजिह्वा ।देखिन्ध्यो दीर्घकेशी रिपुकर छ कटी मेखमा झुन्डिएको ॥कुन्चेकी छन् पिनाकी अवनितल लडेका त्यहाँ शान्त मूर्ति ।यौटा खुट्टा उचाली असिकर, भयकी उग्रचण्डी उठेकी ॥(४)
२७०
“राजा दुष्यन्तको होस् जय जय जय” यो लेखिएको सुनौला ।स्पष्टै देखिन्छ, जुँघ अरिमठ पहरा भै खडा लिन्छ भाला ॥जाँची जाँची सबैका घर वतन तथा साथमा मालताल ।छोडिदिन्छन् सिपाही जतिजति त्यसमा गर्न खोज्छन् प्रवेश ॥(५)जाँच्दा ती कण्वजीका अनुचर नुझिई गौतमी कण्वपत्नी ।आएका छन् भनेको खबर पनि सुनी साथ छोरी लिएर ॥यौटा लाग्यो अगाडि प्रबलयश महान् भूपप्रासादसम्म ।राम्रा ठूला उज्याला घर लहर लिने मार्गले स्निग्ध चौडा ॥(६)बाटामा देख्दछन् ती घरलहर सफा बान्किला एकनास ।काहीं काहीं उठेका अरु उपर उँचा आढ्यका दीर्घवास ॥गर्वी कल्की लगाई अरु जनहरुका बीचमा शानदार ।लम्बा चौडा नवाफी पुरुषसरि खडा वक्ष उँचा गराई ॥(७)राम्रा सौन्दर्यवाला युवति, मृगदृशी भयालमा टाँसिएका ।सौखी छन् माल्यका ती कसुमहरु धरी केशमा जूटदार ॥सारी रङ्गी बिरङ्गी पहिरनहरुका चारु शोभा सुहाई ।आँखा काला घुमाई, सडकतिर दिने दृष्टि आनन्ददायी ॥(द)बाटामा छन् बसेका लहर पसलका देख्न राम्रा उज्याला ।रङ्गी चङ्गी क्राले खजित बहुथरी लोभको चीजवाला ॥काहीं छन् फूल मात्रै बहुरस रँगका क्या बडा चारु डाली ।माला राम्रा उनेका तप तप चहुने गुच्छ भझुप्पा र जाली ॥(९)मग् मग् मग् मग् छ चल्दो परिमल रसिलो भूङ्ग मौरी झुलाई ।ती राम्रा पम फूल्छन् मलय पवनमा झै चलेका सजीव ॥सानो मीठो पसल हुन गई नक्कली बोट पारी ।मीठा सौन्दर्यका छन् पहिरन कहँदा 'ल्यौ मलाई मलाई ॥'(१०)
काहीं छन् वस्त्र रङ्गी पहिरन हलुका छन् परी वस्त्र-तुल्य ।राम्रा बुट्टा लिएका धरि थरि रँगका कोमलाङ्गी मिठास ॥कात्छन् कीराहरूले वसन अति मिही भन्दथे ती बुनिन्छन् ।राम्रा मिल्दा उल्याला अववयहरुको मोहिनी बन्नलाई ॥(फो)लामा लामा फलामे गज लिइ करमा नाप्दछन् वस्त्र बेच्ने ।आँखा तीखा लगाई पलपल त्यसमा गर्दथे होश किन्ने ॥काही छन् चित्रै राम्रा नरम र जिउँदा रूप झैं तेजवाला ।धेरै श्रीकृष्णका नै | शिखिमुकुट लिने वेणु राम्रा उज्याला ॥(१२)राधाको चित्र राम्रो दिनकरतनयातीरमा कृष्णसाथ ।गाई गोपीहरूले श्रवण सुख लिँदा भाव मीठो खुलेको ॥काहीं सीता उज्याली दशरथसुतका साथ सिंहासनैमा ।काही छन् शारदा ती अति सितवसना हंसमा, वीनवाली ॥(१२)धेरै छन् देवताका पटहरु रेँगिला अर्थमा गूढ गृढ ।काही ब्रह्माण्ड ३० मा रँग रेँगहरुको मेलको चित्रकारी ॥बारा राम्रा सुनौला अतिशय छ मिही कामको क्या किनारा ।बुट्टा छन् काठलाई मृदुलपन दिने लच्किएका सिँगार ॥(१४)काहीं छन् शाक मात्रै परतिर फल छन् मौसमी क्या विकाल ।पूजासामा कही छन् रँग रँग त्यसमा धृप औ चन्दनादि ॥माला राता र सेता बहुविध थलिया धूप औ कङ्कमादि ।राम्रा दौताहरूका पटहरु खटिया मूर्ति साना उज्याला ॥(१५)काही छन् पानवाली जलभर थलियामा नुहाएर पान ।राम्रा भ्रूचञ्चला ती मुसुमुसु मुखका बातका छन् बिछट्ट ॥लाएका चूनकोठी धवल मृदुलहातुल्य गाला छुआई ।लाली चड्का चढाई अधर मृदुलमा आधि सप्को उचाली ॥(१६)
छन् ठूला पोखरी नै टलपल जलका वृक्षका पड्क्तिदार ।केही चैते हवाले चलमल गरिउँ झैं हुनाका तयार ॥ऐना छन् किन्तु राम्रा अझतक घर छन् स्पष्ट उल्टा सचित्र ।देखिन्छन् कामिनी नै तरुनिकट कुनै पानिभ्याले परी झैं ॥(१७)राम्रा छन् बाग चौडा थरि थरि तिनका छेउमा पुष्पदार ।शोभा छन् झल्किएका लहर कुसुमका नाच्दछन् वारपार ॥तालीमै भै कलाका तरुहरु कुसुमी पड्खले चारु छन्द ।नाचेका छन् रँगीला लहलह पिकको देशको वायु पाई ॥(१८)"को को हो” बोल्छ पन्छी भ्रमरहरु त्यहाँ रूपका छन् प्रशंसा ।मग्मग् चल्दो छ बास्ना लहर पवनको गद्गदाएर मन्द ॥वासन्ती रङ्ग पाई किशलय कलिका नाच्दछन् छुन्मुनाई ।मानो फुल्दो मजाको उपवन छ त्यहाँ बैँस गर्दो रजाइँ ॥
(१९)राजप्रासादको नै निकट अन पुगे पौर यात्रा गरेर ।झल्क्यो छाना उज्यालो सुनसुन चहकी भै लिई सूर्यराशि ॥मानो आनन्दको झै भवन विपुल त्यो द्वार चौडा लिएर ।झण्डा गर्थ्यो यशस्वी फरफर सबका सामु जैँचा गरेर ॥
(२०)खम्बा राम्रा उज्याला स्फटिक चहकिला शुभ्र बुट्टा भरेका ।खम्बा खम्बा भएका नजर खिचिलिने देखिएध्यो दलान ॥रङ्गीचङ्गी छ भित्ता थरिथरि त्यसमा मख्मली रङ्गसम्म ।देखेका आज यात्री छिनभर अडिँदै मान्दथे ती अचम्म ॥
(२१)ढोका सानो त्यहाँको अलिपरतिरको दख्खिना द्वार नाम ।लच्केको लाइ मालाहरु थरि थरिका बागको तर्फ जान ॥स्वीको पस्ने छ बाटो त्यसतिर अब ती स्त्री दुवै मार्ग लिन्छन् ।(रर)
बाटो मीठो छ ठण्डा दुइ लहर फुली वृक्ष राम्रा मिलेर ।वल्लीले बेह्गिएको कुसुमहरु भरी द्वार भित्री छ रम्य॥लच्केकी बाटुली भै मगमग महिला हहिँलदो मन्द मन्द ।बोल्छन् मीठा क्रा झैं विहग वनविषे त्यो नजीकै बसेर ॥(२३)पस्दा देखे फुलेको सुरपुरवर झै त्यो हरा पुष्पविश्व ।ठण्डा हाँगाहरूमा किशलय हलुका नृत्य गर्दा हवामा ॥बास्ना झैं मग्मगायो प्रथम श्रवणमा पड्खले जुल्जुलायो ।आँखाले रङ्ग पायो अनि जिउभरमा सौख्य नै सर्सरायो ॥(२४)बन्थे चङ्गी र रङ्गी अनि धवल सबै ढङ्गका ती मयूर ।लामो त्यो नत्रिएको पहिरन प्रकृत स्वादु लच्काउँदा ती ॥'काँ काँ केकाँ' कराई वरपर चिडियाका उडे झैं घिराज ।जँचा हाँगाहरूमा ढलिमलि कहिले गर्दथे वुक्षमाझ ॥(२५)चीभे, फिस्टो, मुनीया, परभूति प्रभृति प्रेमका पड्खनाना ।सारौं, घोबी, भँगेरा थरि थरि रँगका स्वर्गपक्षी उज्याला ॥शूगा, मैना, परेवा, पटु, शिखिकटुवा, गौंथली औ जुरेली ।बोल्थे नाच्थे र झुल्थे कसुमनिकरको हर्म्यमा खेल खेली ॥(र्६)आरू, लाली लिएका धघवल कसुमकी नासपाती, अनार ।राती, काँढा छिपेकी, जुइहरु सुन झै जाइ बेली बहार ॥चम्पा, गाभा, गुराँसे गुनकसि कमली कामिनी काइँयो र ।सुन्पाते, नीलपाते, कसुमहरु त्यहाँ क्या मिसिन्धे अपार ॥(२७)फुर्फुर्गदी छ पक्षीसदृश उ पुतली फूल जस्ती रँगीन ।मानो फूलै उडे झै क्सुमरस लिने वन्य सानो परी झैं ॥नुट्टा छिर्का परेकी सुरधनुषभरीका मिही रङ्गबाट ।ठाँटेकी झै हलूका कुसुम अतुहरूकी तपस्यासमान ॥(रद)
छन् राम्रा ठाउँठाकँ जल निकट त्यहाँ बस्नका चारु बान्की ।सेता गद्दी बनेका मृदु मरमरका फूल भर्ने छहारी ॥बाटो नै स्वर्गको झैं जति अघि बढियो उत्ति आनन्ददायी ।भिन्नै भिन्नै बनेका किसिमहरु त्यहाँ फूलका वृक्षको नै ॥(२९)आयो राम्रो मजाको महल जलविषे दोहरो भै खुलेको ।सानो बान्की छरीतो कुसुमलहरले शोभिएको मिलेको ॥पाटा राम्रा छओटा छ भ्रतुहरु जहाँ गर्दछन् नृत्य पालो ।ठण्डा आनन्द जस्तो लहलह तरुकी पड्ख उड्डीयमान ॥(३०)राम्रा राम्रा सजेका कृसुमित गमला रङ्ग छानेर चारु ।,. वेल्ली हल्ली मजाको वरपर सुखमा मग्मगाएर बास्ना ॥रङ्ग धानी हरीयो छ तपनि हरियो पुष्पको चित्र चारु ।क्रीडा गर्थे जहाँ ती नृपति युवतिका नृत्य हेरी उज्याला ॥(३१)ढोकामा एक पुड्के असिकर बहुतै गर्ववाला सिपाही ।घुम्थ्यो आएर सोध्यो अलिकति नुभिँदा भन्छ “बेला खराव ॥आयौँ, पाइन्न क्यारे कठिन छ बहतै दर्शनै आजलाई ।फर्की जाओ नआओ करकर नगरे, ठोक्दछन् है मलाई ॥”(२२)वार्ता राम्रो बुझाई जब क्रषिसँगिनीले बताइन् समस्त ।“रानी हाम्री यिनै हुन्” यतिसित डरले चाखले हेर्न थाल्यो ॥शोची शोची कनै हो युवति परतिरै पन्सिएकी अवश्य ।भन्ने ठानी छ हेर्दो मुखतिर लजिली गर्भिणीको रहस्य ॥(३३)“केही आज्ञा नपाई अब म त कसरी हाजिरी नै पुग्याउैँ ?हिँड्छन् रानी र कैले यसरि त ! बहुतै खेद भो के बताउेँ ?को रे को कण्व भन्ने ? किन यस रितले पाल्नुभो प्रातयामै ।कोही पाउन्न पस्नै हुकुमविनु यहाँ फर्किनोस् आज आमै ॥”(३४)
“उल्लू रैछस् फटाहा मकन त कुटुनीतुल्य पो आज ठानिस् ?के जानिस् कण्वपत्नी ? समभझसँग त बोल् भस्म पार्नेछु जानिस् ?जा जा ! जाने भए जा न त अब तँ यहाँ निग्रिनेछस् घमण्डी ।यी हुन् छोरी तँ बुझ्छस् समभविनु त्यसै बोल्दछस् हैन रण्डी ॥”(३५)काँप्यो पुड्के डरायो कर दुइ अब ता जोड्छ सातो गएर ।“माफी पाउँ नबुभदा यति हुन गइगो जान्छु माता !” नुहेर ॥भन्दै त्यो भित्र पस्थ्यो उसबखत त्यहाँ भयालमा भृूप आए ।देखी को को रहेछन् तलतिर यतिले एक नै दृष्टि लाए ॥(३६)झल्का पाई मुदितहृदय स्वर्ग देखेसमान ।ढुक् ढुक् गर्दी मुटु नजरले पाउँदी दिव्य मान ॥आशा वल्ली लसित मुखको रङ्ग चढ्दो उज्याली ।भोम्छिन् रोमाञ्च मृदुल नयाँ त्यो वसन्ती हवामा ॥" (३७)बोल्लान् बोल्लान् कि अब पहिला शब्द त्यो भ्यालबाट ।शायद् नामैसित त मकन ती गर्दछन् के पुकारा ?"आयौ केले कुन रित कसो के गरी ?” सम्म केही ।भन्ने आशा धुकचुक भयो प्रश्न केही नसुन्दा ॥(३८)“को हो ? को हो ?” सित पिक रटी ती बनेकी झसङ्ग ।हेर्छिन् लामा नयन रसले भयालसम्मन् उठाई ॥देखेनन् लौ कि त नयनले खालि देखे झलक्क ।सम्झे होलान् तर किन त्यसै बिर्सिएलान् मिलिक्क ॥,(३९)भन्दै हेर्दी वनतिर तिनी आशवाली पुलुक्क ।आधा आशा अलिकति कतै के कसो भो भने झैं ॥चढ्दो लाली शरम ललिता शोचले रोकिएकी ।मुस्कैँ जस्ता अघर पहिलो भाव ओर्ली नुहेकी ॥
(४०)
पैह्लो रोमान्दा दुदतिरको दुतिरको केन्द्रको भै सिरिङ्ग ।आधा स्तनसित तलै झर्छ वैराग्यसाथ ॥आँखा छीटा अब त रसिला गौतमीतर्फ लाई ।बोली बिर्सी डरसित भनिन् “बिर्सिए की मलाई ॥”(४१)केही काँपी अधर अरुले थाह केही नपाई ।चीसो गाँठो मुटु छ गठिलो शब्द केही नपाई ॥फर्की छीटा शरम दृगको रोक्न केही सँभाली ।पर्खिन्छिन् ती भ्रमरतिर नै कुञ्चित भ्रू लगाई ॥(४२)आयो पुड्के असिकर त्यहाँ गर्छ आई इशारा ।चम्की आए दृग उछलियो आसको बैंस छाती ॥राम्रा मीठा पलक भरिए मञ्जरी मञ्जु बोले ।वास्ना जस्तो लहर वनकी जिन्दगी चुम्छ प्यारो ॥(४३)फूलै फूलेसरि पयरले चारु चाला चलेर ।कुल्ची राम्रा मखमल त्यहाँ पाउले ती प्रसन्न ॥श्री झै फुल्दी कुसुम त्रतुकी मारकी मोहिनी झैं ।जँचा बन्छिन् मृदुल वदनी चम्किँदी नेत्रज्योति ॥(४४)जालिन् जस्ती अघि त कहिले गौतमीकी अगाडि ।रोकिन्छिन् ती शरम बढी गै रोक्न औत्सुक्य भारी ॥स्वर्गै उक्लेसरि युवति छन् खालि धूँगासमान ।सोपानै भै कुसुम पर्थ' त्यो कल्पना नै विमान ॥(४५)बोल्ने चाला नहोला उपरतिर बसी काइदा हैन होला ।हाँसी भन्लान् मलाई “किन यस रितले पर्दथ्यो आउनै र ॥”के चिन्दैनन् र काला भमरहरू पनि प्रेमका पुष्पलाई ।बिर्सन्थे हाः कसोरी प्रियतम मुटुका ज्योति आफैं मलाई ॥(४६)
गम्भीरा गौतमी छन् वचनहरु गमी बोल्न खोज्दी अगाडि ।सानी छन् छाउरी झै कृसुमनिकरकी ती उज्याली पछाडि ॥रङ्गीलो दिव्य राम्रा मगमग कुसुमी कोठरीका वसन्ती ।नाघी सङ्घार आधा चकित हृदय ती देख्दछिन् वैजयन्ती ॥(४७)केटी छन् अप्सरा झैं सुमधुरवसना ठाँटिएकी क्रङ्गी ।प्याला रङ्गीन रास त कर धनी सुस्त बोल्ने विहङ्गी ।रङ्गी चङ्गी छ भित्ता कृसुमित लहरा हिल्दछन् झैं उज्याला ।राजा छन् शोच गर्दा मलिनमुख त्यहाँ बिर्सिएतुल्य केही ॥(४८)मुस्केलान् झैं अधर मृदु छन् नेत्र सन्देशवाला ।होलिन् जस्ती मधुरवदनी प्राकृत प्रेमसाथ ॥चम्केलान् ती विपुल दृगले सौख्य पाएर हेरी ।भन्दी आशा हरित अडिँदी द्वारमा छन् खडा ती ॥(४९)ग्को हौ के हो कहाँका कुन खबर लिई आउँछचौ भन्नु के छ?”भन्ने आज्ञा सुनेकी अझ अपरिचिता छक्क भै हेर्न थालिन् ॥राजाको चेहरामा अलिकति गहिरो देख्दछिन् ती विषाद !शोचैमा छन् डुबेका अझ नृपति भनी मेट्दछिन् क्यै फसाद ॥(५०)केही सर्दी अगाडि प्रबलयश महाभूपका नेत्रलाई ।आश्चर्यैले म ल्यूँला चकित झलकमा चट्ट पारी चिनाई ॥“ओहो” भन्लान् मलाई किन यति मनमा चट्ट राखी विचार ।सामुन्नेतुल्य सोझो वदन दिन रहिन् नेत्र तीखा लगाई ॥(५१)बह यी सुन्दरी नि” नृपमणि अब ती सोद्धछन् गौतमीमा ।बोल्नै नसक्ने अपरिचित कुनै मूर्ति जस्ता बनाई ॥छायो चाँडै अँध्यारो हृदय डर पस्यो मञ्जुलाको समस्त ।स्वप्ना मीठो गुमे झैं तर अचल रहिन् फेरि खामोससाथ ॥(५२)
धक्का दिन्थ्यो बजाई मुटुतिर डरले चौडिए नेत्र लामा ।बोलिन् ती गौतमीले “म हुँ प्रभु वनकी कण्वपत्नी वयस्क ॥ती हुन् छोरी अगाडि प्रभु निकट यिनै पाउमा राख माथ ।”भन्दा आशा उठेकी नृपपयर छुँदी उठ्दछिन् प्रेमसाथ ॥(५३)“हा; हा; कन्या उज्याली द्विजक्लदुहिताः के गरेको” भनेर ।उठ्दा राजा जुरुक्कै चकित दुइ बने 'के भएको' भनेर ॥“पत्नी आफ्नी नचिन्ने नृपवर किन हो आज यस्तो बहाना ?”' भन्दा आश्चर्य मानी टुलुटुलु नृपले हेर्न थाले दुवैमा ॥(५४)“को यिनीहरु ? यहाँ किन आए !कण्वले किन मलाई छकाए ॥सम्झना न छ ममा यिनसाथ ।भेटसम्म न त सम्झुँ न बात ॥(५५)एक रात न नसेँ सँग काहीँ।गर्भिणी युवति छन् अघि याह्री ॥के भयो नि ! जगदीश ! फसाद ।हुन्न हाय ! यिनको रति याद ॥(५६)पाप लाग्छ गहिरो पछिसम्म ।बिर्सिए यति ! म बन्छु अचम्म ॥देखिएन यिनलाइ अगाडि ।के गरी ग्रहण गर्नु पछाडि ॥(५७)ह्वैन ह्वैन तर ह्वैन जरूर ।सम्झनै पनि नभै यति बेर॥हेर्छु सुन्दर मुहार न चिन्छु ।यो छकावट भनी बुभिलिन्छु ॥(५८)
क्या असम्भव कुरा ! हुन सक्छ ?युवति छन् मन छक् छ ॥ह्वैन ह्वैन दुइ कान छकाई ।भ्रान्ति दिन्छ किन आज मलाई ?(५९५)स्वप्न हो कि निपनासरि हुन्छ ।'यो थकावट' भनी भन्छ ॥सोध्छु तैपनि खुलस्त बताउन् ।यी कुराहरु खुलून् अबलाई ।(६०)शोच पार्छ गाँठो ।यो छल बाटो ॥के रहेछ त भनेर निहारी ।खुलस्त बतारङ ॥यो रहस्य, मृति दुर भारी । :स्मृति यिनीकन चिन्न ॥सम्झना रति मसाध रहन्न ।”(६१)क्रोधसाथ 2424 अति लाल । 'फुल्दछन् कि त कपाल गुलाफ ॥झ्रै तिनी मनमनै अब रत्न । कक्रूर मूर्तिसित छन् अप्रसन्न ॥(८६२)गौतमी नृपतिको मुख हेरी ।निर्दयी कपटतुल्य विचारी ॥भन्दछिन् “प्रभु अहो ! यहि चाला ।गर्दछन् नृपतिले यशवाला !(६३)सम्झना पनि लुकेर छिपाई ।छैन याद कसरी प्रभुलाई ?ठीक हुन्न अबलाइ बहाना ।निष्कलङ्गक यशदार खजाना ॥(६४)
आज के शरमले प्रभुबाट ।दाग लाउनु पवित्र ललाट ॥गर्नु छैन छलछाम बुझेर ।पाप लाग्छ यसबाट अघोर ॥(६५)हात हाल्न अघि सर्न हुँदैन ।स्त्रीहरूकन त्यसै यशवाला ॥गर्भिणीकन म चिन्दिनँ फेरि ।भन्नु नीच जनको बुझ चाला ॥(६६)सम्झ सत्य नृप विस्मृति ह्वैन ।यो महाकपट ठीक हुँदैन ॥चुम्छ भृङ्ग अघि पुष्प समाती ।बिर्सिनेछ 'कलि' दुष्ट नजाती ॥(६७)यी सुचारु दुहिता क्रषिबाट ।त्यक्त देखिन गए प्रभुबाट ॥दुष्टता हृदयको अनि पाप-लाइ मिल्दछ जरूर शराप ॥(६८)सत्य बोल्नु नृपको महिमा हो ।न्याय नै नृपतिको सुषमा हो ॥त्रासले शरमले प्रभु गल्नु ।धर्म छाड्नु कमजोरपना हो ॥(६९)चन्द्रवेश किन लिन्छ कलङ्ग ?लाग्छ बादल हरे ! किन आज ॥सत्यको त्रुटि हुँदा दिन ज्यान ।जो तयार अघि खै अब लाज ?(७०)
सम्झ सम्झ नृपते ! कमजोर ।क्षुद्वको छ महिमा कमजोरी ॥भन्छु यत्ति, जति लाज छ मान ।धर्मको त्रुटिविषे लिन जान ॥(७)नत्र गिर्दछ तलैतल आत्मा ।सोध भित्र दिलसाथ गुनेर ॥भन्न सक्दिनँ म दुष्ट दुरात्मा ।कीर्तिको यति निनाद सुनेर ॥
(७२)देह जान्छ पछि हुन्छ खरानी ।यो अनित्य भवमा तन केछ?एकसार सुखको जुन सत्य ।घर्म हो, यति नत्याग्नु रहेछ ॥(७२)मेटिँदैन बुझ दाग खरान।एक बार यदि नाम गुमाए ॥आँसुले पछि अनन्त अगाडि ।पर्छ त्यो प्रलयसम्म पखाल्न ॥(७४)सत्यका प्रतिनिधि प्रभुबाट ।सत्य छोड्नु बहुतै छ खरान ॥सत्यले मुकुटको ।घाउ लाग्छ यसमा तल भर्दा ॥(७५)भूप हुन् सुकृतिका अवतार ।दिव्य ऐश प्रतिमा पृथिवीमा ॥सत्यशून्य नृप खालि हुँडार-तुल्य हुन् अनृत वेश लिएका ॥(७६)
राज्यका स्थिति विकार बढेर ।निग्रिनेछ यदि सत्य हटाए ॥चित्त नास्तिकसमान खसेको ।.खल्बलाउन गईकन आफैँ ॥(७७)सत्य नीति रहँदातक व्योम ।तारकाहरु अडाउँछ् झल्ल ॥गिर्छ त्यो पनि बनीकन आँधि ।सत्यको यदि नहोस् त समाधि ॥(७८)सत्यश्ृड्खल बनेर समस्त ।विश्व अड्दछ परस्पर मेल ॥वस्तुमा न त विरोध उठेर ।गिर्दधे गिरिजरा नअड्डेर ॥
कीर्ति भूपहरुको रविको झैं ।दिव्य चालसँग उज्ज्वल नै छ॥ऐश ऐन त्रुटिले जुटिजाँदासूर्य कसरी नबलिजाने ?(८०)सूर्यबाट जसरी तम-रेखा ।निस्किँदैन सब मानिस लेखा ॥आश गर्दछ सदा मन नाथ !हुन्ने झूट कहिल्यै प्रभुबाट ॥(५१)जानु फेरि र कहाँ छ सहारा ?सत्य नै नृपतिबाट गुमेका ॥सूर्यबाट यदि वर्षण हुन्छ।अन्धकार तन सृष्ट रहन्छ ?(दर)
जानु फेरि र कहाँ छ सहारा ?सूर्यका अघि संदैव उज्याला ॥भूप सत्य दृढ सुन्दर रूप ।सत्य सम्झनुहओस् दिलभित्र ॥(दर)वीरको हृदयमा रहँदैन ।एक दाग डर, झूट खराबी ॥मिल्दछन् अणु बजाउँछ नृत्य ।तार तारहरुमा दृढ सत्य ॥(८४)वीरता हृदयको दृढता हो ।कीर्ति सत्य झलमल्ल बलेको ॥न्याय सत्यकन आँटसमान ।!सत्य नै अवनिको सब त्राण ॥(८५)सत्य नै छ क्राषिलाइ तपस्या ।सत्यबाट च्युत गिर्छ तपस्वी ॥घोर नर्कहरुमा सब उल्टी ।भित्रबाट न त उठ्दछ सुल्टी ॥(८५६)सत्य नित्य छ अनित्य असत्य ।सत्यमा छ प्रभुको सुन गादी ॥सत्य मात्र छ प्रकाश सुनौला ।स्वर्ग सत्य सबतर्फ असत्य ॥(८७)
सत्य हो हृदयमा बहुमूल्य ।जिन्दगीकन . विमषण ण हीरा ॥सत्यबाट झलमल्ल ।फुल्छ जीवन रेँगीन बनेर ॥
(८८)
00)
सत्य खोज्छ भवमा सब जीव ।सत्यले रहित हुन्छ अभागी ॥सत्य चल्छ सजिलो, झरिहाल्छ ।शीतको लवसमान हवामा ॥(५९१)जो असत्य छ उ चल्दछ बाङ्गो ।लाख लाख जुनि 'जेल' बनेर ॥रड्मगाउँछ जहाँ सब जीव ।अन्धकारमय गह्वरभित्र ॥(९०)वक्रतासित सधैंभर गुम्सी।पोल्छ बन्छ विष बन्दछ खाल्टो ॥छन् अचिन्त्य सुरा, अनि आरा ।नर्क, कुण्डल त्यहीँ सबलाई ॥(९५१)यो बुझाउनु नपर्दछ नाथ !ज्ञान दिव्य छ सदा प्रभुसाथ ॥भ्रान्तिले विकल चित्त भएर ।पोल्छ यो कपट क्रूर तथापि ॥(५२)सत्य दीर्घ छ अनन्तसमान ।छोपिँदैन न त उड्दछ प्राण ॥विश्वशासकअगाडि कसोरी ।ज्ञानशील जन नोल्छ असत्य ?(९३)सत्यलाइ थिचिए पृथिवीले ।काँप्दछिन् अवनि उठ्दछ ज्वाला ॥सत्यले सकल काल समाए ।विश्व खाक सब नाशिाइजाला ॥(५४)
ताज यो हृदयको प्रभु ज्योति ।
भूपको प्रकृति दिव्य विभूति ॥यो प्रकाश महिमा प्रभुबाट ।
त्याग्न हुन्न नुहुनेछ ललाट ॥
(९१)
वीरको हृदयमा: सब हामी ।
क्षद्र मानिस सदा लिन आश ॥हेर्छौ प्रकृत सत्य नडग्ने ।
त्यो समुज्ज्वल सफा ध्रुव जस्तो ॥कम्पहीन हँसिलो छविबाट ।
खान्छ मुखमा दृढ लात ॥
एक र सत्य छ नित्य ।
साहसी अमर दिव्य इशारा ॥त्यो नभै न जग जीवनलाई ।
पाइँदो छ स्थिरता युगलाई ॥वीरको हृदय आड लिएर ।
सत्यको नित छ कर्म प्रसिद्ध ॥क्षद्र अल्पबलका सन हामी ।
आश यत्ति मनभित्र हुँदामा ॥'सत्य जित्छ र असत्य छ गिर्ने ।'
छौँ सजीव सब प्राण अडेर ॥सत्यशून्य सन विश्व नुभेमा ।
प्राण अड्छ जनको, सब जीव ॥बन्दछन् शवसमान नपीई ।
न्यायभित्र करुणा दिललाई ॥मानिसै अमरताकन त्यागी । -
मर्त्य बन्दछ असत्य लिएर ॥सत्य हो अमरको रविज्वाला ।
जो प्रकाशित ननाउँछ विश्व ॥
(९६)
२८६
तौल तौल रति काँठ मिलाई ।ईशबाट रचना सब अड्छ ॥एक नै पल भुले मृदु सत्य ।मोक्ष गुम्छ मन यो तल गड्छ ॥(९७)सत्य नीति जसको छ धरामा ।वीरका शिखर झैं यति दिव्य ॥हुन्न ती नृपतिमा डर त्रास ।सत्य बोल्न यति गर्दछु आश ॥(९५८)बाहिरी सन ननावटबाट ।बिग्रियो छ दुनियाँ दिनरात ॥सत्य भज्छ तर अन्तर आत्मा ।बोक्रिँरो छ नित झूट बढाई ॥(५१)हाय ! कृत्रिम छकावट साना ।हाय ! लाज हलुकापन नाना ॥हाय गर्व ! सब इज्जत टेढो ।पार्छ सत्य विधुवा दुनियाँमा ॥(१००)जास लौकिक छ कृत्रिम बाह्य ।लुक्छ लाजसित अन्तर आत्मा ॥काटिँदो छ यसरी दुख फ्याँक ।बन्नलाइ दुनियाँ सब हाँक ॥(१०१)यी समस्त प्रभुका कमजोरी ।छाडिबक्सनुपत्यो करजोरी ॥गर्छु विन्ति गहले, अन नाथ !सत्य स्वीकृति हओस् सुखसाथ ॥”(१०२)
सुन्दा यस्ता वचन नृपले गौडको चेहरामा ।केही क्रोधी रँग लिउँ लिई ढङ्ग देखाउँदा छन् ॥सोच्छन् मेरो यश विमलमा आज बट्टा लगाई ।उल्टो शिक्षा दिन अब यिनी आउँछिन् बक्बकाई ॥(१०३)धेरै रोज भएर विस्मृति परी त्यो चित्तमा बादल ।होशै गुम्न गई अनन्त सुखको त्यो प्रेमलीला भूली ॥स्वर्गैबाट विचित्रता तल झरी बिर्सेर वैक्ण्ठका ।राम्रो चीज र श्री थिए नृपति ती आँखा अँध्यारा हुँदा ॥नौली क्यै परनाट आउन त्यसै हाँसेर पस्दी उषा ।नाता जोड्न तयार तैपनि त्यसै केही डराईवरी ॥लालीसाथ र शीतसाथ लजिली फुम्रेर जाँदी अनि ।त्यो स्वप्ना कुन हो न याद मनमा मिल्थ्यो ॥आँखा हेर्दछ, सकफदैन दिलले, उठ्दैन १०4.) कतिरिचीसो रक्त नशा बहाउँछ न ता नानी दुवै चम्किए ॥(१०४)दूना शून्य भई भएछ नभमा सारा खरानीसरि ।सोही स्वर्ग जहाँ थियो झिलिमिलीका बीच राख्दो परी ॥त्यो दुःखी नबुझेर दुःख दिलको बस्दो छ अन्धो दिन ।सारा हेर्दछ मोहिनीरहित छन् संसारका चीज नै ॥के के झैं जब लाग्छ चिन्तन बढी भरै च्याँठ सारा कुरा ।बिर्सी प्रेम झिँभिन्छ झोक्रिन गई खाकै बनी सम्झना ॥त्यस्तै आज भए क्षितीश दुगका साम्ने खडा ती रुँदा ।“को हुन् यी किन आउँछन् कति भिँभो" भन्दै हँदा दिक्क ती ॥(१०५)“को होलान् मन प्रश्नमा छ'म कहाँ जाँदा भयो भेटर ?देखेतुल्य मलाइ लाग्छ स्मृतिमा, भेटिन्न केही तर ॥यो हो के तर भौ छकावट कोही महाजाल हो ।षड्यन्त्री हुन सक्दछन् कपटका स्त्रीरूप कै चाल हो ?'(१०६)
यस्तै तर्क-वितर्कसाथ नृपति टोह्लाउँदा झन् भए ।झन् झन् क्रोध उठ्यो म चिन्दिनँ'भनी मुन्टो हिलाईदिए ॥झन् झन् त्रास बढेर आश नहुँदी त्यक्ता तिनी कामिनी ।झन् झन् क्रोध उठैर निष्करुण भै हेर्छिन् अगाभी बनी ॥(१०७)के के चित्र-विचित्रभित्र मनको काहीं गुमे झैं गुफा ।लाटामा गहिरा भई, नृपतिको खोज्दी थिई कल्पना ॥झाँक्रो मात्र फिँजाउँदी गहभरी खोजी निराशा लिँदी ।च्याँठै मात्र बढाउँदी विकलतामा ल्याउँदी इन्द्रिय ॥(१०5)रित्तो भै स्मृति फुस्रिई भुवनकी मीठो मिहीँ मोहनी ।केही सार नपाउँदो दिन भयो पाएर निर्मोहनी ॥खोपीचित्रसमानका युवति ती शोभा लिँदा सुन्दर ।फुम्रा भै सब पररिंलिदो रस भयो च्याँठै बढी सत्वर ॥(१०९)आदर्शच्युत साधु झै विषयको रङ्गीन आनन्दमा ।फस्दा भित्र व्यथा कता हृदयको गर्दा क्रिया गन्धमा ॥बारम्बार उठी विषाद गहिरो झोक्राउँदो भै मन ।बस्थे जो नृप आज क्रोधवश भै सोच्छन् त्यहाँ यो क्षण ॥(११०)हाम्रो जीवन नै छ चाल् स्मृतिमा गुम्छन् बुढा सम्झना ।चोला फेर्नुसमान हुन्छ अघिका स्वप्नाहरू अल्पिई ॥यौटा चीज सुदिव्यले अवनिको श्ङ्गार टूना बनी ।अन्पेमा सब फुम्रिजान्छ महिमा दुःखी बनी जीवनी ॥५११)आफ्नै नेत्रअआगाडि छन् सुख तिनी लागी मिहीँ बादल ।देख्दैनन् विधि खेलले जुन थिइन् संसारकी मोहिनी ॥आत्मा झैँ विषयादि आवरणले ढाकेर अन्धा हुँदा ।आफ्नो दौलतबाट वञ्चित नने टूना बनी निर्दयी ॥(फर)
२५५
आफ्नै खोजसमक्ष भै ननुझिने, सौन्दर्य बुझने सब ।निस्सारै सब देखिने, सब कुरा फुम्रा हुने वैभव ॥आँखा देख्छ तथापि दृष्टि नभई सारांशमा शून्य छ ।हा ! उल्टो विधिको प्रपञ्चकटुता लीला अहो धन्य छ॥(परे)ती दोटा दिलका चकोर र शशी प्रेमी चखेवा दुई ।ती वल्ली तरु, ती अनङ्ग रति झैं ती अङ्ग न्याना रुई ॥ती: नानी ढकनी, कपोल नुकुवा ती रेवती चन्द्रमा ।ती खोजी सब रोजका परपरै टोह्लाउँदा छन् यहाँ ॥(११४)आश्चर्यान्वित गौतमी-नयन छन् केही नभै उत्तर ।खोजी रुन्छ त्यसै महाहृदयमा अल्पेर प्रत्युत्तर ॥खाएतुल्य चटानमा पयरले ठूलो कतै ठक्कर ।लाटो भै गहिराइबीच तमकी छन् नेत्र मौनी तर ॥(११५)गौँठो आउँछ भुक्भुकेर मुटुको पट्टै फुटे झैं गरी ।घाँटीसम्म पुगेर जान्छ दबिई आँखा गराई भरी ॥“हेला हाय ! गरै मलाइ प्रियले स्वीकारसम्मन् पनि ।गर्दैनन् शिव हाय ! क्रुर मनका कल्ले बनायो” भनी ॥(११६)बारम्बार मुहारमा नजरका छड्के परीक्षा गरी ।भझोक्रिन्छन् अनि सोच्दछन् मनमनै बिर्से भने झैं गरी ॥यो हो नाटक वा अघोर कपटी या घोर हो विस्मृति'।भन्दै छक्क परिन् र बर्बर गिरे गालाभरी दुःख ती ॥(११७)फर्किन् पुछ्न फरक्क त्यो बदनको शोभा घुमाईकन ।लिन्छिन् चादर छेउ क्यै उछलिई उप्साइ निःश्वासले ॥छोप्छिन् फर्किनुले फुक्यो अझ अरू दाना सफा मौक्तिक ।पुच्छिन् फेरि र घुँक्क हुन्छ बिचरी रोक्छिन् परी क्यै घक ॥(१८)
२५९
हा ! प्रेमी मधुमालती कसुमकी सौन्दर्यकी बैंसकी ।आशा-पल्लवदार ' मञ्जु सपना जस्ता लिई कोपिला ॥आनन्दी सुनकी उषा महल झैं त्यो भेट पर्खी बस्यौ ।आई दुःख प्रवात फ्याँक्दछ त्यसै त्यो वृक्ष आफ्नो हुने ॥(११९)तिम्रा सुन्दर पुष्पका मृदुशिरा जस्ता मिही कामना ।मीठा आश रेँगीन ती पुलक झैं त्यो सूर्यको वासना ॥वास्ता झै परबाट तत्पर सधैं इच्छाप्रकम्पी नयाँ ।सारा दुःखित छन् तिमी सजल छौँ हा ! दैव हेर्छस् कहाँ ॥(१२०)कल्ले नुभदछ वेदना हृदयको जो प्रेममा तीव्र छ ।जो चिर्दै मुटु तीक्ष्ण धारहरुले तत्काल नै भर्दछ॥यौटा सुन्दर जिन्दगी सुनहला सारा खरानी भई ।उग्ले झैं जुन भाव हुन्छ दिलमा त्यो कालभन्दा मिहीँ ॥१२१)आफ्ना हार्दिक देवता पर हुँदा मानो पराई बनी ।जो भोग्छे मृदु भावकी युवतिले टाढा बनी ती पनि ॥जो दौता 'मृदु श्वास-श्वासहरुका गन्धादिले पूजिए ।आँखालै पद घोइए र जसले हृत्केन्द्र गह्ी लिए ॥(१२२)आफ्ना सूर्यसमान रोजहरुका आशाहरूका घर ।आफ्नो जीवन रत्नभित्र दिलका जो रोशनी सुन्दर ॥जो सम्झी गह बन्छ नित्य रसिलो जो देख्न रातोदिन ।कल्पन्थध्यो दिल तारकाअघि त्यसै आँखा भरेका दिन ॥(१ररे)जो टाढा हन गै थियो हृदयमा छै खै अँध्यारो सधैं ।जो सम्झी सपना जुरुक्क बिउँझी खोज्थी तकीया रुँदै ॥प्यारो स्पर्श सरर जो दगुरिने हत्केन्द्रसम्मन् थियो ।सोही आज हरे ! म चिन्दिनँ भनी क्या क्र्रतामा गयो !(१२४)
के होला अब जिन्दगी शिव हरे ! संसारमा यत्तिकै !घुम्छन् फन्फन कुक कि हुन गो सारा कुरा विश्वमा ॥आँखाले तर चेहरा अलि यसो गर्दी परीक्षा तिनी ।आशाले अझ बाँधिएर रहँदी केही समाल्छिन् मन ॥(१२१)रोक्केकी मृदुयौवनी कमलिनी पर्दा अँध्यारो परी ।खुल्ला व्योम भनेर प्रात-समयी हावा उठी सर्सरी ॥रुन्छिन् झन् अब मेघले सब चिसो पारेर ढाकीकन ।भै आशा अति तीव्र त्यो कुडिइँदा क्या रुन्छ हाम्रो मन ॥(१२६)यी यात्री मृदुदेशकी सुन-सुनै फल्ने जगत्की त्यहाँ ।देख्छिन् कण्टक मात्र हाय ! हँसिली बन्दी रसीली यहाँ ॥त्यो फुक्दो र उचालिँदो उछलिँदो त्याँ स्मेर सानन्दता ।'धीमा भो, अब लाटियो मुटु बन्यो चीसो बढ्यो मन्दता ॥(१२७)आँखा-पानि त्यसै बनेर रहनै पानी बनी आउँछन् ।बोल्लान् स्वीकृतिको अझै वचन ती भन्ने तरफ धाउँछन् ॥“हे आत्मा ! प्रभ् प्राणनाथ किन हो ! के पाप मेरो भयो ।भन्छन् नेत्र नसम्भझिने मकन नै आश्चर्य कस्तो अहो !”(१२८)बोली शून्य भएर तैपनि त्यहाँ गोली त्यसै बज्रिने ।छातीमा तिनको दशा हुन गयो बज्रै त्यसै पग्लिने ॥रुँ रुँ लाग्छ शकुन्तला मनमनै देखेर तिम्रो दशा ।कल्ले बुभदछ हाय ! जो बुझिलिने शोभा निशाका दिशा ॥(१२९५)जो रुग्छन् निशि-अन्त्यमा कसुमले ती आँसु तिम्रा भए ।मैघाच्छन्न भए ,दिशा रँग रही आशा त्यहाँ झुन्डिई ॥बन्दी त्यो पतला छ जो सुनहला लाली भई सत्वर ।मानो अन्त्य छ शोणिताक्त दिलको आशा त्यहाँ नीरव ॥(१३०)
२९१
२९२
क्या मालिन्य प्रकाशकी हुन गयौ राम्री घनाच्छादिता ।प्रत्य्षै सम शीत झैं विरहकी पुष्पादिकी चारुता ॥तिम्रो भित्र जहाँ दुढीकन बिभ्यो त्यो ठाउँको वेदना ।त्यो काँढातिर दृष्टि नै दिनु अहो ! क्या क्लेशको सामना ॥(१३१)राम्रा कोमल ती सुगन्धतनुका आशावती कामिनी ।जी भोग्थे पृधिवीभरी युगयुगै प्रेमी सती झै बनी ॥ती सारा दुख घाउमा अब थपी यो नूनमा चूक यो ।ज्यूँदो राख्नु छ क्रूर कर्म विधिको संसार कस्तो अहो !(१२२)स्त्रीका छन् मृदु भावना कुसुम झैं घूलो परे आत्तिने ।सारा जीवन प्रेमको मृदुलता देखे शिला खुम्चिने ॥त्यो तिम्रो मुटु केन्द्रको ननिभने जो शब्द ठाडै उठी ।गादीमा प्रभुको छ चक्कर लिँदो तीखो लिई क्रन्दन ॥को सुन्छन् तर यो धराभवनमा मेरै सिवा लौ भन ?(१२२)आयो बादल भझुम्मिँदै गगनमा कालो भई खात नै ।स्वगी आज चुहाउने छ जल जो लिन्छन् रुँदै पात नै ।काँपी आज लता रुनेछ वनमा गर्जिन्छ अन्याय यो ।यस्ता कीर्ति प्रतापका नृपतिको यो क्ूरता न्याय हो ?(१२४)थाहा छैन हरे तिमीकन त्यहाँ केले बताउुँ हरे !यौटा शापविषे क्रिया छ विधिको खुल्ने छ सारा हरे !बर्बर् आँसु झन्यो चल्यो हलचली त्यो बागमा कातर ।काँपे हेर ! लता नरोउ अबले ! के नुभदछयौ हा ! तर ॥(१२५)नुभनेछन् न त भूप आज सहजै त्यो आँसु झर्ला पछि ।यो हो निर्दयता र ? ह्वैन विधिले खेल्दो छ माया रची ॥आँखाका ढकनी निराशपनले आधा गहहुँङ्गा गरी ।ओराली भइ हेर्दछयौ अब हरे ! के भो भनी यस्तरी !(१२६)
आशा फेरि उचाल्दछे पलक ती हेछर्धौ यसो चेहरा ।झन्झन् भ्रू अब खुम्चिई नृपति ती छन् वृष्टिका झै चरा ॥आफ्नो बादल पार दूर नगरी हेर्दो कनै पर्वते ।देख्दो झै कृहिरो डमाडम सबै ! के हेर्दछौ ? भूपते !(१३७)यस्तो चाल छ कालको र विधिको भन्ने बुझे पै क्षण ।पानी मात्र बनी परी पयरमा माणग्ध्यौ क्षमा सज्जन !तिम्रो क्रूरपना असह्य हुन गै छाती कलीलो अन ।लागी घाउ छ लाल लाल सब त्यो चीरा परी नीरव ॥(१२८)देखे घाउ यहाँ तिमी गहभरी काँढाहरूमा परी ।रुन्थ्यौ च्याँठ बिलाउँथ्यो र कुहिरो भर्थ्यो वहाँ बर्बरी ॥हे कारुण्यप्रशस्त सुन्दरमना आँखा हने प्रेमले !अखो आज दशा लिई निठुर छै हा ! सम्झ ती आँसु छन् ॥(१२९)मानौ जीवनको महाषिखरमा देखी सुनौला यश ।ढिली छक्क बनेसमान घनले छल्दा बिलाई रँग॥संसारै किन आज हाय ! यसरी अर्कै भयो के भयो ?स्वर्गको सन ज्योति अल्पिन गयो जो झल्किएको थियो ॥भन्दै शोच विचारमा अति दुखी 'झुक्दी बगी निर्जल ।चीसा वातहरूविषे हुन गइन् ती षोडशी अद्भुत ॥बल्लीले त्रातुका सिँगार रँगका राम्रा गरी बेसरी ।पर्खैकी जसलाइ हो रवि उही मेघादि काला परी ॥लुक्दा भित्र चिसो हुँदा खबर नै बन्दा अँध्यारो दिन ।रोएकी नफुलेर बर्बर गरी जस्तो भयो त्यो मन ॥(१४०)चखेवी प्याराको विरहरहमा रात सक्िई ।अडी जाँदा अर्को तटतिर बिहानै प्रियतम ॥नबोल्ने, आँखा नै पनि रति नखोल्ने हुन गई ।“भयो के यो ?” भन्दी चकित मनले टक्क अडिँदी ॥(१४१)
२१४
न्क् नै बस्थें निशिभर उठीदेउन प्रिय !”बिन्ती गर्ने तर उ छ त्यहाँ मूर्छित दुख ॥
यसो खोली हेर्दा पलक नचिनी बन्द छ त्यसै ।नबुभने के ढुँग्थे त्यसकन दशादुष्ट विहग ॥
(१४२)हरे ! यस्तो तिम्रो गति करुण यो सोच्दछु जन ।शशी मेघाच्छन्ना प्रकृति मुख सम्झन्छु म तब ॥फुलेथ्यो ढुङ्गो नै पनि अघि जहाँ निभ्दछ छवि ।लिपेका स्वप्ना झैं मलिन जगतै देख्दछ कवि ॥(१४३)सधैँ छै रु लाग्थ्यो निकट नहुँदा प्रेम प्रभुको ।हजारौं इच्छाका लहरी श्वासहरुको ॥तिमी छोडी रुन्थ्यौ खबर पत्रविनुका ।बढाई हावामा तर अन उनैमा यवनिका ॥(१४४)रहे ! साना साना मृदुल जलदानाहरु बनी ।उठे पनत नो न ताला दुद रहने 0 नभनी ॥भनँला जो भन्थ्यो करा छेड रसिला ।, झस्केका विहगसरि पर्दा शिर शिला ॥(१४५)“त्यसै बिर्सी बस्ने मकन दिल क्या कोमल” भनी ।भनूँला झै लाग्थ्यो रिससित उचाली गह पनि ॥“हरे त्यस्तो ढुङ्गो हुनु ? दिल रुवाई यति दिन ।"भनूँला झै लाग्थ्यो कति सब करा पाइ मिलन ॥अडी छाती छँला रस विरहको दोर्घ वनको ।तिनै मोती जस्ता जलहरु सिँगारी नयनको ॥यही भेटी मेरी भनिकन चढाएँ, छ बदला ।नी स्युला मीठो वचन कर लाईकन गला ॥भनी सोच्ध्यो जो जो गृहसरसता चाख मधुर ।,"बनी रानी सानी उपवन चहारेर रहर ॥पुच्याई आनन्दी हृदयसँग खेलाइ प्रहर |रहुँला भन्नै ती मृद्दुूलपन हुन्छन् थरहर ॥(१४६)
कुनै भत्केकी झैं मृदुल सपना आज बिचरी ।अझै आशा गर्छिन् हृदय जप गर्दी प्रभु हरि ॥हरे ! सम्झाईद्यौ न त अब म मर्नेछु सहज ।दया राखी जाओस् प्रभु विरहितामा शिखिध्वज ॥(१४७)उठे आँखा लामा अलि अलि गरी माथितिर नै ।घुसिन् भित्रै भित्रै हृदयतिर सम्झी प्रभु उनै ॥हरे ! के लीला यो निदुर मनले भन्दछ त्यहाँ ।कहाँ गो प्याराको हृदय कलिलो पुष्प वनको ?(१४८)वनबाट विहङ्गनालिका ।नव आशासँग पड्ख ली उडिन् ॥मृदु शन्द गरी खुसाउँदै ।तरुमा फुल्न सुगन्धमा चढिन् ॥(१४८)तर वृष्टि भएर बादल ।
पड्ख खुम्चिदी ॥दुखको तरुमा सँदी रहिन्
अघिको सौख्य र याम सम्िंदी ॥(१५०)कठै लाग्यो होला मनमन निठूरी जगत नै ।कठै सम्झीहोलिन् वन, सखि बिहाको पनि दिनै ॥कठै उच्नेको त्यो दिवस हँसिलो आज यसरी ।सँदै बद्ली जाँदा सकल बदली झैँ हन गई ॥कठै लाग्यो होला भव विपिन यो कण्टकमय ।कठै ! रोईहोलिन् मनमन उठी तास र भय॥दुख्यो होला सारै हृदय मृदुलाको कति बरा !कतै लाग्यो होला शर हृदयमा हा वनचरा !(१५१)
२९६
छकाएको होला मकन कि भनी उज्ज्वल बनिन् ।अभझै आशा गर्दी जलद अलि उघ्रेसरो फिका ॥चियाइन् राजाको मुखतिर उनी, क्रूद्ध सहसा ।उनी भन्छन् “यो के छल ? नबुझिसक्ने छ बहस ॥(१५२)कहाँ मैले देखेँ यिनकन कहाँको वनतिर ?यिनी नौली को को ? म त न पहिचानूँ क्षणभर ॥न जाने नामै नै न त कुल न पाएँ परिचय ।कहाँ बस्थिन् पैले कुन घरविषे कौन जनको ॥”(१५२) १शारङ्गवत् अघि सरे अब भूपलाई ।राम्रो गरीकन कुरा सब भन्नलाई ॥“सर्कारको हुन गयो वनमा सवारी ।राखेर फौज रथ वस्त्रहरू पछाडि ॥(१५४)बेला थियो मधुर पुष्प र मञ्जरीको ।खेदेर मिर्गकन कण्वपिता कुटीको ॥ज्यादा थियो शरम अग्र भएर आई ।'त्यो हो कुटी«मृग' भनीकन विन्ति लाई ॥रोकेर आश्रमविषे प्रभुको सवारी ।भो, यी थिए युबति चार त्यहाँ अगाडि ॥टाढा भएर त्राषि कण्व यिनीहरूले ।सत्कार मात्र प्रभुको न त गर्न पाए॥सेना त्यसै समयमा प्रभुतर्फ आयो ।'बस्छु' भनेर वनमा प्रभुबाट आज्ञा ॥पाएर ती सब गए प्रभु राजधानी ।केही बसेर दिन त्यो वनमा बिहा भो ॥यी सुन्दरीसँग, यिनी क्रषिकी सुता हुन् ।गान्धर्व जो जब विवाह परेर काम ॥संड्ग्रामको प्रभु सवारि भयो स्वधाम ।यी गर्भिणी हुन गइन् यिनको छ नाम ॥
पन्छीहरू सखि बनेर 'शाकुन्तला' जो ।जाहेर नै छ प्रभुमा अब सम्भिपाउैँ ॥के बिन्ति फेरि प्रभुमा म झिँझो चढाउेँ ।”
(१४५)
सुन्दा यस्ता वचन क्रषिका शिष्यका, क फेरि ।
निर्सी जाँदा' विषय अघिको छक्क भै टक्क हेरी ॥“यो के ठूलो छल सब मिली गर्दछन् रे मलाई ।”
भन्दै क्रोधी वचन नबुझी भन्दछन् च्याँठ आई ॥
(१९६)
“बिक्री गर्ने मन यदि भए आज जाङ बजार। 'यस्तो झूटो विषय ठगले किन्न यो के अपार ॥कस्ता उल्का समय बिनुका बात गर्छौ विचित्र ।झूटो सारा छल अब बुेँ क्या अनौठा चरित्र ॥
७)
१आफ्नो कोखो अब गर खुला गर्भिणी सुन्दरी छौ ।मेरी ह्वैनौ मकन सब यो याद राम्रो छ जान ॥भेटै खु कु धु०” नभरी हेर ! काहीँ भएन ।० को
अविदितमुखी सम्झना नै रहेन ॥(१५८)
मैले तिम्रो न त श्रवणले नामसम्मन् सुनेधें ।
भेटी काहीं न त्रिभुवनमा एक बातै भनेथें ॥झूटो बट्टा विमल यशमा दाग्न आयौ तिमी के ?
को भन्छान्यौ मकन जसले इन्द्र तुच्छै गनेथें ॥
(१५५)
आमै ! छोरीकन लग त यीह्वैनयो गर्भ मेरो ।झूटो वार्ता नगर अब लौ काट्दछयौ राज्य-फेरो ?
कस्तो होला स्मृति पुरुषको गर्भिणी जो नचिन्ला ।जा जार शहरतिर यी सुन्दरी एक किन्ला ॥
(१६०)
२९७
नाकै काटी मअघि यसरी आउनै लाज छैन ?मेरै स्वामी भनन दिलले लाज केही लिँदैन ॥को हो को हो कुन पुरुष हो के लिई नाम मेरो ।धोका पाच्यो युवति यसरी त्यो ठगीले चमेरो ॥”(१९१)आँखा क्रोधी चमकसित क्यै शीर्ष आफ्नो उचाली ।भन्छन् गर्वी द्विजवर सबै नेत्रमा क्रोध फाली ॥भ्यो हो के धर्म पुरुषहरू सत्य सारा अफाली ।जाली बन्दै युवतिकन के फ्याँक्दछन् दूर नाली ॥(१६र)टाली झुत्रो यश जगतको त्रासले मर्म फाली ।हाली यौटीकन जलधिमा दुःखको अग्नि डाली ॥जाली नन्ने 'नुपति म' भनी धर्म औ नाम फाली ।यस्ताको कीर्ति त्रिभुवनमा बन्दछे दीर्घ काली ॥(१६२)भो भो नानी सरस प्रभुको सम्झना आउनेछ ।टाढा जाँदी विकल प्रभुकी कल्पना फेरि फिर्ला ॥आफैं केही विषयहरुमा देउ छोडी प्रकाश ।झोँझै बन्दा सकल भूलिने हुन्छ है राजकाज ॥”(१६४)बोलिन् सरेर अघि सुन्दर मिष्ट वाणी ।दुष्यन्तका नजरसाथ शकुन्तलाले ॥केही प्रयत्नसित भाषण पाउँदी ती ।वर्षाउँदी दुग मनोहर चारुताले ॥(१६५)के के भनूँसरि भयो अघिबाट फेरि ।चाँडै समालिन गइन् अझ आश गर्दी ॥हेरेर नेत्र दुइमा नृपको पुकारा ।गर्दी भइन् मृदुल-शनब्द-सुभाष-धारा ॥(१६)
“कसोरी बिर्सेको मकन प्रभूले कोमल-मना ।
हँदै मर्जी हुन्थ्यो गहभर लिई सुन्दर कणा॥
तिमी मेरी ज्योत्स्ना हृदयविधुरानी कृसुमकीतिमी बास्ना मीठी कसुम-क्रतुकी चारु सपना ॥
(१६७)तिमी आमा मेरी ललितवदनी पूर्व-गगनी ।उदाएकी स्वर्ग प्रचुर घनकी ज्योति-नयनी ॥चराको भाषाले हृदयवन गुँज्ने नव-जंगत् ।उघार्ने शोभा छौ, दिन. शुरु हुने जीवन भनी ॥”(फन्प)यहाँ लाली चढ्दी मृदुल महिमा दिव्य सुखकी ।अडी भन्छिन् केही "रविसरि म भन्थेँ प्रभु पनि ॥अँगालो हालेका छविकन उषाको शिखरमा ।सुनौला स्वरको जगभर उडाएर महिमा ॥"
(१६९)यहाँ लज्जा मानी परतिर यसो हेर्न छविली ।बनिन् लाली लाली द्विजवर र माता मुख मिली ॥अहो ! छीटो स्त्रीको हृदय कति यो भावुकपना ।सबै बिर्सी बोल्छिन् दुख हृदयको फेरि मधुरी ॥
फुल्यो लाली राम्रो कसुमसरि चैते विपिनमा ।समाल्छिन् झुक्दी ती अनि पछि उदासी नजरले ॥“कसोरी बिर्सेको मकन प्रभुले कोमल-मना ।”भनी भर्छिन् आँखा “सब हुन गयो एक सपना ॥"(१७१)“कसोरी बिर्सेको झलझल छ मेरो नजरमा ।निहाको त्यो वल्ली कुसुमित मुनाको रहरमा ॥'बन्यौ मेरी' भन्दै मुसुमुसु गरी चारु नयन ।सिँदूरै रेखाले अरुण गरिबक्सेर मकन ॥
(१७२)
२९९
चिरेको स्यूँदोमा दिनकर प्रभा झै परिगयो ।
अहा धर्के शोभा जलदबिच कालो ललित यो॥भनी हाँसी मेरो हृदयघनमा छाप अरुण ।
सही तिम्रो पारेँ अब त कसरी उम्कनु भन !भनी मर्जी हुन्थ्यो, त्रिभुवन छ बिर्ता तिमीकन ।
मलाई, हे स्वामी मृदु अधरले केवल भन ॥भनी च्यूँडो मेरो मृदुल करले सुस्तरि लिई ।
उचालीबक्सेध्यो अरुण र्म भएँ फर्किन गई ॥तिमी फर्की बन्छयौ निशिसरि अहा केश घनले ।
म जून्कीरी बन्छू धपधप बली मुग्ध मनले ॥भनी मजी हुन्थ्यो छ र सब क्रा भुल्न सकिने ।
त्यसै बिर्सी बस्नै प्रभु, फझलल सम्झन्छु म भने ॥
(१७२३)
चरी बोली मीठो किसलयविषे प्रश्न स्रिलो ।
तिमी कस्ती लज्जारहित वनमा लुक्न चतुरी ॥कता टिप्दै बोब्छथयौ किसलयहरूमा नवनव ।
तिमी को को भन्दै मकन गरि सम्बोधन अब ॥भनी मर्जी हुन्थ्यो हृदय पनि लज्जासित सुनी ।
'कहाँ को हो को हो' पिकरव म सुन्धेँ त्यस ध्वनि ॥कसोरी बिर्सेको श्रवण अझ गुँज्दो छ मनको ।
कहाँ छन् ती वाणी कुन हृदयमा के सुमनको ?
, (१७४)
मलाई प्यारो त्यो मृग-शिशु नता लुक ।
गरी आयो फुर्फुर् छुनमुनु पुच्छरकन ॥हुँदा गर्मी झिक्ध्यो मृदुल रसना त्यो मृग पनि ।
दिईबक्मेथ्यो क्या मृदु कमल पत्तीबिच्च जल ॥
(१७५)कसोरी बिर्सेको प्रभु विपिनको सुन्दर कथा ।प्रभाका प्रेमीका मकन दिलको सुन्दर ज्यथा ॥वसन्ती बारीमा मदनघनु-टड्जार मृद्ल ।सुनी मूर्छा बन्दी छुन कमलको सृन्दर दल ॥ढिपी छर्की पानी जब मृदुलता ब्यूँझिन गइन् ।
बनिन् प्रेमी मीढठी चकित भास्करसँग ॥पिताले मानेनन् तर विरहमा ।
सफा दाना लुर्के कुसुमहरुमा नित्य निशिमा ॥बने बेली दोटै हृदय करुणाले प्रभुजिका ।
अझै फुल्छन् बास्ना मधुरसँग हाँसेर हलुका ॥छिपाई यौटाको . ७ अर्को हृदयमा ।५ चेरा सिर्ज सुमधुर र प्रशंसा उदयमा ॥जगत्का कर्ताले दुइ दिल बनी जून हँसिला ।
सुधा प्यूँदै बस्छन् विधुकिरणका गन्ध रसिला ॥भनी मर्जी हुन्थ्यो, अब दुइ २; रौं स्मथ जपना ।
सधैं बन्ने त्यस्तै- भुलनु कसरी ? हाय ! सपना ॥
(१७६)मलाई दी औंडी समर-थलामा तहमा मन ।जसै फर्कीबक्स्यो हृदय तन दिन दिन ॥बनाई घण्टी झैं मुटु, जलदृशीपूजन गरी |सधैँ बाल्थी बास्ना विरह-अनलैमा थरि-थरी ॥बनाई दुःखैको भवन दिलमा मन्दिरसरि ।म बस्थें पूजामा गहेभर हवा चामर गरी ॥त्यही बाली ज्वाला प्रणय-दिलको कोमल मुना ।चढाई आशाका निशिसरि उषा -नमुना ॥हरे निर्सीबक्स्यो ! क्षण क्षण हइँदी हाय ! जपना ।यसो होला भन्ने मकन न थियो बीच सपना ॥(१७७)भयो चीरा-फाटा उ्ुहु धरधरी छाति चिरियो ।थियो आशा आड, अब उ पनि वैलेर छरियो ॥हरे ! वर्षा जस्तो प्रभु सकल यो जीवनकथा ।रुझेकी पन्छी झै मरणनजिकै पुग्छु अब ता ॥”(१७०८)भनी झारी बर्बर् नभनिसकिने जीवनकथा ।अरू बाँकी रुन्छिन् “शिव अब गयो जीवन ज्यथा ॥म त्यक्ता नारी भै कुन भुवनमा आश्रय लिने ?हरे ! यस्तो क्रूर प्रकृति प्रभु के कारण हुने ?(१७१५)
३०२
छकाएको होला मकन प्रभुले, त्यो स्मृति त्यसै ।कहाँ लुक्दी होली मृदुल दिल यस्तो निठुर भै॥भएको के यस्तो अवनि तिमिराच्छन्न बदली ।बनाई रोएकी प्रकृतिकन दी बज्ज नगली॥(१5०)हरे हुन्छन् सारा पुरुष भँवरा कृष्ण रँगका। .भनी जाने देखी किन कुसुम सुम्पी हृदयका ॥सबै बास्ना मीठा मधुरस सबै सुन्दर शिरा ।तिनैमा अर्पन्थे युवतिहरुले हाय बिचरा !(१5१)मलाई दी औंठी समर-थलमा शत्रुदमन ।. जसै फर्कीबक्स्यो स्मृति पनि हराई उस क्षण ॥बहाना झूटो वा ? मकन कि परीक्षा हुन गयो ।भनी लाटी सोझी सरलहृदया रुन्छु नि रुझी ॥(१८२)कतै खोजीबक्स्यो हृदयतिर कूना तिमिरमा ।मलाई सानो क्वै रुन दिनदिनै बास वनमा ॥चरी जस्ती सानी गुँड अब लगाएर त्यसमा ।म खेला दीना भै यदि अझ् चढ्न् भित्र मनमा ॥(१८३२)नपाए यो पन्छी अब अवनिमा हुन्न मरिगै ।पत्यो धोका ठूलो अब त ठहरै आज परिगै ॥दया राखी जाओस् न त म बिचरी यो त्रिभुवन ।अँध्यारो पाएको मरु अब मरेँ घोर गहन ॥"(१८४)पुकारा गर्दी ती सजलनयनी दुःखित हुँदी ।उठी, घुँक्का खान्छिन् अब वचनमै दुःख नबनी ॥कठै केले छोप्यो हृदय नृपको आज गहन ?न ता सक्थे त्यस्तो विरह उनको क्रूर सहन ॥(१८५)
दया केही लाग्यो तर हृदयले यो छल भन्यो ।बने आँखा ठूला नरम तर घोका उठि भन्यो ॥(यिनी यौटी कोही विपिनदुहिता क्रूर कपट ।परे जस्ती छन् हा विकट दुःख अन्यायनिकट ॥(१८६)विधाताको लीला तर अन म के गर्न सकुँला ?न हुँ स्वामी यिन्को न परिचय भो भेट न कतै ?यिनी रुन्छिन् धरधर् तर जगत नै आँसु छ सदा ।दिई पैसा केही यिनकन गर्छ क्यार कि बिदा॥'(१५७)भनी सोची भन्छन् “छल हुन गयो घोर वनमा ।कुनै आयो होला नृपति म हुँ भन्ने विपिनमा ॥दिई ठूलो धोका पर जब भयो कूरददय ।तिमी सोझी ठान्थ्यौ मकन पति झै बीच विरह ॥(१८८)छकायो होला हा ! हृदय अन सम्झभीकन भने ।म तिम्रो स्वामी हूँ ? वदन अलि हेरी बुझिकन ॥म अर्कै सच्चा हूँ नृपति तर झूटो नृप गयो ।बिचारी सीधीको विरह र विजोगै हुन गयो॥(१८९५)तिमी दुःखी रै' छौ अलिकति तिमी लेउ त धन ।सधैँ सम्झी स्वामी शिखिमुकुट कुट श्रीकृष्ण उकन ॥बसे पूजाआजासित अब मन्दिरतिर ।दिएँ धोका मैले ? तर अब नरोईकन भन ॥"(१९०) ।भनेको सुन्दा ती विरह रह झै टल्पल गरी ।_ पुकारा गर्छिन् "हा ! धन-पयरको ७" छ हरि ॥थियो जो मेरो यो रतन रवि जस्तो ।गुमाएँ त्यै हीरा धन अरु धूलो हो” यति भनी ॥रुँदै मोतीहरु नयनका बर्बर गरी ।बर्दी के चाहिन्थ्यो त्यति बुझिदिए हाय ! बिचरी ॥(१९१)
३०३
३०४
रिसाए राजा झन् "“शरमबिनुकी ॥. क पू ।यहाँ केको नाता मसित अब मनपरी ॥तिमी वेश्या हौ ता झिलिमिलि छ आनन्द लहरी ।हजारौं गुण्डा छन् तिनकन फकाक छल गरी ॥
११९२)म के लाटो हुँ क्वै ? छलसित त्यसै ठग्न सकिने ?तिमी रानी बन्ने मतलब लिई गर्भ तुहुने ॥मलाई भारी झैं शिरउपर राखेर महिषी ।विलासी हुँ भन्छथौ, पर सर धपाएर भइँसी ॥”
(१९३)सुनी, क्रोधी बोले द्विजवर बने झन् नजरका ।फिलिङ्गा झैं राता कटु वचन बोल्छन् अब उनी ॥“तिमी राजा भन्दै सब जन थिची न्यायरहित ।गरौंला राज्यै के बुझ अब छ गुम्ने सुखसित ॥(१९४)बडा अन्याथी यी सजलनयनीसामु वचन ।गरी राख्छौ दर्जा कपट छलले विश्व निलन ॥उसै होला तिम्रो कपट जगको राज्य बलियो ?नभन् आत्मा दोषी भुवन सहजै बल्छ छलियो ॥(१९५)र्नृपर्ला राजा नजर दुखियाका सरि बनी।सबै शेखी झर्ला यश सब उठी बुङ्ग अवनी ॥बनी छोरो आई विकट हरि अन्याय गढमा ।त्यसै ठूला बन्छौ छलसँग नजान्ने अपढमा ॥(१९६)यही गही काँपी थर थर गरी आश्रयविना ।असत्ले घर्केला कपट, नबदला हन्छ पतन ॥त्यहाँसम्मन् राजा जबतक रह्यो न्यायसहित ।हुँडारै हौ अन्धा द्विज अघि बने न्यायरहित ॥
(१९७)
तिमी के इन्साफी हृदय यदि कालो लिइरहे ।“तिमी के योद्धा हौ हृदय कमजोरी यति भए ॥प्रतापी गर्वी छौ मसरि अरु को हो भनिरहे ।परे नर्कै राजा कपट छलले दूषित रहे ॥(१९८)अनेकौं राजाले मुकुटमणि फ्याँकीकन गए ।प्रतापीका सारा असिबल त्यहाँ मिल्किन गए ॥यशस्वी ती हुन् जो विमल-दिलका सुन्दर थिए ।कलङ्की शोभा नै शाठ नृपतिका भूषण भए ॥(१९९)छिपायौ इन्साफै पछि यमपुरी जानु न रह्यो !?
सत्यै जो तिमिर पछि बाँकी हुन गयो ॥0022 आत्मा हृदय कलिंली वेधन गरी ।
कहाँ जान्छौ आत्मा ! अब रुन तिमी हाय नि मरी ॥(२००)फुदुन् किल्ला काला अनृतपथमा ठक्कर मिलोस् ।करौंतीले खाकन् हृदय छलका दन्तहरुले ॥घरा काँपून् सारा गडगड गरी डग्मग भई ।लड्न् शैखी तिम्रो धररर लडोस् यो छल-पुरी ॥(२०१)लिँदैनौ यि तिम्री, नियम भ्रषिको रोक्दछ अब ।बनिन् वेश्या जस्ती जल पनि नप्यूँ छौँ अब सब ॥यहीं छोडी जान्छौं जननि ! अब हिँड्नोस् घरतिर ।लुछुन् काट्न् खाकन् यिनकन र जान् यमपुर ॥”(२०२)घुम्यो सारा विश्वै फनफन बन्यो चक्करसरि ।नरोइन् ती फेरि प्रकृति पनि तर्सेर बिचरी ॥थियो झर्झर् भर्दो तलतिर दुखी गर्जन झरी ।तिनैका आँखाका जललव भरेझै वनभरि ॥(२०३)
बनिन् मानो कोही सुरयुवति जस्ती तल झरी ।रुझेकी लाटी झै गहन वनमा के गरेँसरि ॥घरामा झर्ने जो त्रुटि सुरपुरीको महलका ।सबै बिर्सेकी ती तिमिर घनमा शून्य वनमा ॥(२०४)कठै ! कस्ती दुःखी कठिन जगको जाल नबुझी !त्यसै फुल्दै हिल्दै सरलहृदया स्वर्गृह रची॥सुनौला स्वप्नाका सुखसित फिरिन् हाय बनुरी ।यहाँ बञ्जै चड्केसरि हुन गइन् कोमल परी ॥(२०५)“चिनो के रै तिम्रो ?” नृपत्ि तब बोले उनतिर ।“यही औँठी" भन्दी विरहरह ती झिक्न त्वरित ॥दुवै दायाँ औँला चक्कित अब पारी गजब छन् ।“कहाँ गो औंठी त्यो ?" भनिकन पुकारा नजरकी ॥(२०६)“नबस्ने हामी ता कपटदिलका यी निकटमा ।हिँडौं आमा ! हामी अब लुछिरहन् मासु यिनको ॥अमीलो ब्रास्नाले सुख हृदयमा हुन्छ नृपते !उसिन्दै खाए है, मृदुलवदनीलाइ सुखले ॥"(२०७)भनी तर्दै आँखा रिससित चले बाहिरतिर ।बसे ढोकामा ती “जननि हिंड” भन्दै कर गरी ॥“कहाँ गौ औँठी त्यो ?" वरपर छ सोद्धा नि नजर ।“हरे ! खै त्यो आमा ! न त विधि भयो चोर प्रखर ॥[२०३८:)अहो ! मैले औंठी सरनिर कतै स्नान” यतिमा ।उड झै हुन्छिन् ती तर अब निराशा छ गतिमा ॥“हरे ! औंठी तिम्रो नियतिसरि खोटो खसिगयो ।जरूरै चीसो त्यो सरतिर निठुरी हरि ! हरि !"
(२०९)
बने आँखा वृराकन सजल छोरीतिर दशा ।निहारी आँखाका हृदयतिर खै रूँपन हुँदा ॥“अभागी रैछौ नि प्रकृतिदुहिता मोहनपरी ।तिमी रानी ह्वौली सब जगत भन्ध्यो वरिपरि ॥”(२१०)भनी हेर्छिन् वृद्धा, द्विज दुइ बसी द्वारनिकट ।“हिँडूँ! आमै” भन्दै करकर गरी क्रोधविकट ॥“न जाउँ छोडेरै, न त अब अडी विन्ति गहेँ नि !”भनी दोधारे छन् “बस नत्यज अड्डी लिउ” भनी ॥“नुझाई यो आफ्नो हक र घर सम्झी अन बस ।बरू नोकर्नी झै पनि हुन गई सत्यविवश ॥”"(र२%)त्यहाँ बोले राजा “अबुझ नकटीहो ! पर सर ।कहाँकी टाँसो यो ? यसकन लगीद्यौ जनि गर ॥शरापी के गर्छौ छल कपटका मूर्तिहरुको ।मलाई थाहा नै नभइ कसरी गर्भ हुन गो ?
(२१२)
शारापे झूटाले मकन डर क्यै छैन ॥..] |तराना गुण्डाले शाहरभर पनि ॥सफा राजाँ खुद समरमा चल्दछ घुमी ।
खराबी गर्नेका वचन सब कटकटी ॥(२१२३)तिमी जा आमै ! ञ्रषिकन पुगाक सब यही ।
यिनी ह्वैनन् मेरी छल- गर्भ बिचरी ॥”नबोल्दै यौटा ती कटु वचन बौल्छन् द्विजवर ।“अरै ! ठोकिदे त्यो हृदयकपटी है विषधर !”(२१४)स्नी रन्की ताती वदन अब रातो हुन गई ।भए आँखा ठूला “नबक बढ्ता बाहनचरी !म सच्चा बोल्दो छु प्रकृ्तपनको. न्यायसहित ।तिमी भूटो सम्झी वचन किन छौँ बुद्धिरहित ?”
(२१५)
“हिंडूँ आमै !” भन्छन् द्विजवर नसुन्दा रिससित ।“कसोरी छोडूँ नि ! स्वहृदय यहाँको जनसित ?
बनी टुक्रा मेरी हृदय ङँदी हाय ! बिचरा! .अभागी हा नाबा ! निदुर विधिले छौ नि पथरा ॥”
(२१६)“हिँडूँ आमै” भन्छन् रिससित अझै ती द्विजवर ।“वहाँ बन्ने आमा शहर कुटुनी के छ रहर ?शिला पग्लेला है तर हृदय जो दुष्ट छ तहाँ ।कहाँ पग्ली जाला जति गर कुरा व्यर्थ छ यहाँ ॥(२१७)न मानैको तिम्रो डर न भरपर्दा वचन छन्।यहाँ राजा छैनन् अब मरिसके दूर पर छन् ॥”भनेको सुन्दी ती धवलमहिमा के ररुँसरियसो हेर्थिन् आँखा भरिभरि बनाई वरिपरि ॥(२१८)हिंडिन् बृद्धा ढीली सजलनयनी त्यक्तदुहिता ।उचाली आँखाका जल नूृपतिको आकूतितिर ॥पुकारा गर्दी ती अझ अब निराशासरि बनिन् ।“भलो होला राजा” यतिसित घुमी ती पनि हिँडिन् ॥(२१९)सबै ओर्ले राजा पनि अब चियोको भर गरी ।बसे टोली केही चकित सपनाले सरि कुनै ॥हिंडिन् फन्फन् क्रोधी युवति अब' ती अप्सर-सुता ।पुगिन् ढोकासम्मन् मरुबिच रुझे झैं अब यता ॥(२२०)कठै ! जस्तो सारा महल वनको राज रहने ।हुनूपर्थ्यो जस्को हुकुम शिरमा गर्व नहुने ॥लिई गही बस्नै जुन महलमा जून हंसिली ।उनैलाई यस्तो छ विकट दशा बज्जसरिको ॥
(२१)
पुगिन् क्रोधले फन्फनाई विचेत ।तिनी एकली ध्येय उद्दैश्यहीना ॥पुगिन् पोखरीको नजीकै किनारा । ॥त्यहाँ हाय ! लोटिन् हरे ! ती बिचारा ॥
(ररर)थियो चढ्नु जो स्वर्गको नै अटाली ।जगत्की बनी एक्ली दिव्य रानी ॥तिनी भारले दुःखकी भन् विचेत ।झरेको छ झर् झर् जहाँ आज पानी ॥(२२२)दुवै नेत्र फर्की गरे झै पुकारा ।थिए नानिमा दुःख एकोहरा भै॥हिलोमा झरेकी तिनी राम्री ।हरे ! आँसु सफा चित्र हाम्रा ॥(२२४)कठै ! एकली हेर । बग्दो हिलामा ।बरा ! कर्मले वैलिएकी तिनी छन् ॥हिलामा परेको छ सारा सिँगार ।थियो आशको जो नयाँ रूपदार ॥(२२५)झरे केशका स्वर्गका सुक्त दाना ।झझल्झल् गरी बाहुमा गुड्नलाई ॥हुँदा दुःख ज्याला दया भो बिहोश ।सबै चीज रुन्छन् रुलाई मलाई ॥(२२६)परीकी तिनी फूल झैं दिव्य छोरी ।हरे ! विश्वकी मोहिनी आजलाई ॥घरामा पछारी दिने क्रूर कर्म्म।कहाँ लाग्छ माया निठूरी तँलाई ?(२२७)
'हरे ! मृत्यु मीठो तँ आ आजलाई ।लगीदे फुटेकी अभागी मलाई ॥”भनी प्राणको प्रार्थनामाथि जाँदा ।गिस्यो बज्ज चड्की चिरी मेघ आधा ॥(२२८)हरे ! सक्दथे स्वर्गका देवताले ।कहाँ खप्न यो दुःख चिम्लेर आँखा ॥गिरेकी कलिली अभागी प्रसून ।जसै लोटिहालिन् हुँदा दुःख ज्यादा ॥(२२९)झ्ल्झल् झिल्ल चटथाङ्ग घर्घर गरी चीरा परी बादल ।चड्क्यो बज्न अतासिइन् प्रकृति नै थर्थर् भयो भूतल ॥देख्ने एक भएन किन्तु नभमा ओर्ली छिटो मेनका ।आइन् चट्ट लिई गइन् पर कता प्यारी गिरेकी सुता ॥(२३०)
[]
द्वाविंशतितम सर्ग
खुल्यो फेरि आकाश नीलो उज्यालो ।सफा घोइडएको कलीलो बनेर ॥तुवाँलो पखाली मुनामञ्जरीमा ।हरा रङ्ग ताजा रसीलो गरेर ॥
१)हट्यो दूर फट्कारिई मेघमाला ।सफा घामलाई कलीलो गरेर ॥हवा शीतलो बन्छ अल्छी विलासी ।'कसो भो ?' भनी पालुवामा चुमेर ॥(र)कुनै घोइएको सफा चित्रतुल्य ।भयो दृश्य त्यो रूप टड्कारिएर ॥थिए शैल नाला सफा दूर-देखा ।थिए सूर्य बित्ता उँचा साँझनेर ॥
(३)
कतै झल्किएका थिए बूँद झरझर् ।हरा पात हिल्दा फुटी रङ्ग घेर॥
मुना बालजस्ता नुहाएर नाच्थे ।थिए ती कलीला हरा रङ्गले'र ॥
(४)
शर
गयो सानु पाठो त्यसै'फुर्फुरे भै ।बसी धैर्य गर्दा त्यहाँ धेर बेर ॥खुल्यो दोहरो रङ्गको दिव्य लच्का ।टुटेको त्यहाँ पूर्वको कोणनेर ॥(५)“नजा मिट्ठु ! आ-आ हिलोमा गएर ।कहाँकी हरे ! चञ्चले मैलिएर ॥नठोकी तँलाई त पख् मिट्ठु कस्ती ।नमान्ने अजीरा, त्यसै मात्तिएर ॥”
८)भनी कुद्दछिन् हेर ! श्यामा पछाडि ।छनूँ भन्छ क फूर्तिले बाङ्गिएर ॥परैसम्म झन् झन् लग्यो खान गाली ।हिलो छ्यापछ्याप्ती गरी उफ्रिएर ॥(७)कराएर म्याँ म्याँ कलीलो सुकण्ठी ।झिकी पात झै पातलो लाल जिभ्रो ॥हुँदा दूर केही नजीकै पुगेमा ।त्यसै फुर्फरे भै घुमी उफ्रिएर ॥(द)लग्यो हेर श्यामा कदाएर टाढा ।किनारा पुगिन् पोखरीको क्देर ॥जहाँ 'सिल्मिलाएर पानी हरीयो ।न लिन्थ्यो क्नै चित्र छाया परेर ॥(९)लग्यो स्नानको भूमिमा हेर श्यामा ।कलीलो गरी कण्ठ बोलेर म्याँ म्याँ ॥पुगी टक्क अडक्यो त्यही ठाउँनेर ।जहाँ गौतमी स्नान गर्थिन् सबेर ॥(१०)
गरी मिष्ट गाली लिएकी उचाली ।त्यहाँ कृष्ण पाठो पिटी सुस्त केही ॥
यसो हेर्दछिन् देख्दछिन्बैंसवाली उज्याली ॥
नुही त्यो टिपी देख्दछिन् एक औंठी ।पछी हेर्दछिन् हेम झल्झल् उज्यालो ॥थिए काटिएका त्यहाँ तीन दाना ।सफा चारु रेखा लिई चारु बान्की ॥(१र)खुशी भै त्यही म्वाइँ खाएर चट्ट ।तिनी भन्दछिन् "गर्नु गाली त भट्ट ॥खराबै छ मिट्ठ् नबुभदा तँलाई ।म हप्काउँदधें के मिलाइस् मलाई !”(१२)दुवै झोपडी फर्किए शान्त पाठो ।मिली पुष्ट छाती परीगो लुटुक्क ॥त्यहाँ देख्छ औंठीविषे त्यो किसान ।सफा नाम 'ुष्यन्त' आश्चर्यसाथ ॥/ (१४)«अहो ! यो त औंठी महाराजको हो ।म लैजान्छु यो आज नै राजधाम ॥”भनी त्यो सफा वस्त्र आफ्ना लगाई ।तयारी भयो राजप्रासाद जान ॥
(१५)“औंठी ले'र किसान आउँछ कनै औंठी महाराजको ।जो पाएँ तटमा सुचारु सरको यै साँझमा आजको ॥भन्ने गर्दछ विन्ति ल्याउँ कि प्रभो ? आफैं चढाईकन ।किस्सा विन्ति गरी सकी नृपतिमा फर्कन्छ रे निर्धन ॥”(१६)
01 ।
का"
भन्ने विन्ति परी “ल ले त” नृपले आज्ञा दिँदा ल्याइयो ।त्यो वृत्तान्त शकुन्तलाकधनको श्यामामुखी पाइयो ॥औंठीले अब सम्झना पनि फिरी “हा ! हा ! बिचारी” भनी ।आँखा टल्पल सम्झिए निठुरता छाती छिया झैं बनी ॥(१७)“केले विस्मृति भो मलाइ यसरी केको पत्यो बादल ?केले हा ! कलिलो मूहारजलकी ती सुन्दरी टल्पल ॥घुँक्कादार कठोर घोर दुखमा जल्दो पुकाराकन ।पाषाणैसरि क्रूर भै नजर यो बिसै कसोरी भन !!(१८)हा ! हा ! दैव बनाउँछस् तँ सपना जस्तो त्यसै जीवन ।ल्याई बादल घोर घोर अँघरो पारी उदासी मन ॥झल्का एक खुलेन यो हृदयमा सानो निजूली पनि ।यी राम्री मृदुलाङ्गिनी जन थिइन् सौन्दर्य आँखाभरि ॥
(१९)धिक् ! आँखा चिनिनस् तँ कान बहिरो धिक्धिक् तँलाई पनि ।धिक् ! मेरो दिल त्यो पुकार सुनिनस् आकाश पग्ले पनि ॥रुन्थे वृक्ष, लता, चराहरु रुझी सारा उदासी थिए ।त्यो दुःखी क्षणबीच इन्द्रिय सबै क्या बेइमानी भए ॥(२०)चडक्यो बज्ज चट्याङ्ग हाय शिर यो मेरो थियो झन् कडा ।पोख्थे स्वर्गपरी धरातिर भरी आँखाहरूका घडा ॥गर्थ्यो दुःख विलाप त्यो पवनमा खैँ रै गरी हुन्हनी ।त्यस्तो आँधि हुँदा सबै प्रकृतिमा पग्लेन यो जीवनी ॥(र१)माया-मोह महान् भूलाउँछ हरे ! मूर्खै बनाईकन ।बेची राज्य म किन्दथें जुन परी ढुङ्गो बने त्यागन ॥
अज्ञानी मन जङ्गली हुन गयो हीरा त्यसै फ्याँकिइन् ।स्वीकारै नमिलेर आँधिसँगमा हा ! ती अभागी गइन् ॥(२२)
मीठा कोमल शब्दले नजरले बोल्दा भिजेका बडा ।काँपेका दिलले चरीसरि कुनै वर्षा बिजूली अघि ॥
रुन्थिन् लाज तथापि लाल रसले गाला छँदै बोल्दथ्यो ।पैह्लेका मृदु बात ली विपिनका वासन्तिका माधुरी ॥
(रर)यौटा आँसु गडेर गोल लव झैं गाला छुँदो लर्बरी ।टप्कूँ टप्कैँ गरेर त्यो अडिरह्यो दुःख थियो माधुरी ॥
त्यो घुँक्का कति कष्टले शरमले निल्थिन् तिनी ओठले । 'मीठा बात सुनाउँदै शिव कठै ! मूर्छा हुँदै चोटले ॥(२४)
त्यस्ता सुन्दरता अगाडि जलका दानाहरूले एंँदा ।यस्तो घोर भएर विप्लव त्यसै स्वरगी वहाँ वर्षिंँदा ॥केही सम्भिनँ ! सम्झना ! किन थिइस् मूर्छा बनी शून्यता ?हा प्यारी ! बिचरी चरी झरझरी रुन्थिन् गइन् ती कता ॥(२५)हाँसे खुल्न तयार ओठ पहिलो आधा खुला उज्ज्वल ।आशाले विरही थियो हृदय क्या भाषा लिँदो मम्जुल ॥को होलिन् ? म त भन्दथें मुसुमुसु प्रारम्भकी चाँदनी ।कालो बादलमा विलीन अब छन् विश्वै अँध्यारो बनी ॥(२६)तारा आँसु भएर आज निशिमा नीलो बनाई मुख ।चम्के ती जलनबिन्दु दीर्घनयनीका नानिका सम्मुख ॥कोही छैन ? कहाँ गइन् खबर क्यै ल्याईदिने सत्वर ।पानी झील बनेर थाप्छु उरमा ती आँस् रात्रीभर ॥(२७)भेटेदेखि बताइदेक जन हो ! दुष्यन्त राजाकन ।साह्दै दुःख छ नीदशून्य पछुतो जल्दो छ सुक्दै मन ॥हा ! हा ! दिव्य शक्न्तले ! नजर भो झल्का मिले एक नै ।मर्ने छैन जलेर जीवन चितामा दुष्ट दुष्यन्त नै ॥(रद)
बी
बिर्स्यो शाप परेर एक मुनिको ठूलो कसूरी थियो ।माया निठठुर त्यो झल्याँस्स बिउँझी पानी बिजूली भयो ॥टोह्लाई मनबीच बादलहरूमा झल्किई मोहन ।तिम्रो दिव्य मुहार गर्छ अब त्यो दुःखी सधैं रोदन ॥(२९)त्यो पाषाण थियो बन्यो जलजलै टुक्रा भई सैकत ।खोजी एक मुहार घुम्छ पृथिवी सोधी मिलेका सित ॥आफ्नो काम गरेर गाउँ नगरी आफ्नो लिँदा छन् पथ ।त्यो रोई नित हिँड्छ वक्रपथमा छन् ती कहाँ हा ! सित ॥(३०)ब्यूँझेकी सब सम्झना गहभरी सम्झेर स्वप्नाहरू ।रुन्छे साँझ-बिहान आँसुहरुले नित्यै भिजाई मरु ॥उग्नेला कि भनी मुहार हँसिलो सौन्दर्य शाकुन्तल ।उम्ने फूल र पात त्यो झलकमा अल्पिन् तिनी मञ्जुल ॥(३१)श्री मेरी, वसुधा, वसन्ती वनकी ती कोयली, ती यश ।ती तस्वीर हराभरा भुवनकी श्री विश्व झै षोडशी ॥ती रानी सबकी, शाशी हँसमुखी तारा अकेली, तिनी ।ज्योत्स्ना जीवनकी, जुहार जलकी भन्थे भरीला बनी ॥(२२)भन्यौ विन्ति ! म यत्ति माग्छु जनहो ! फर्काइल्याक अन ।भाग्ना नत्र चरो उडेर विचरी आत्मा उता खोजमा ॥ती रोलिन् वन शून्यमा जलदृशी मौनी लिई वेदना ।काँप्लिन् ती पृथिवी अजान जग यो आश्चर्य होला घना ॥(३२)कोही दक्षिण जानु, उत्तर कुनै, पुड्के ! तँ जा पूर्वमा ।कोही त्यो वन जानु कण्वक्रषिको, कोही हिंडे पश्चिम ॥ती ठूला जगकी समूर्ति रसिली पग्ली गइन् की कतै ?कोही बादल देशमा त गइनन् इन्द्रेनि वर्षासितै ?(२४)
ए ए ! डाक किसान त्यो गइसक्यो ? ए खेतको गोप तै ?बस् बस् भन्न मलाइ ती किन त्यहाँ आइन् त राम्रोसित ॥के भन्थिन् अनि चेहरा कुन थियो ? कस्ता थिए नेत्र ती ?रुन्थिन् वा खुश मान्दथिन् कि त त्यहाँ सन्थिन् कि सोच्थिन् अनि ?(३५)के लामा दुइ कोस ध्यानगहिरा छड्के रसीला थिए ?खे खाइन् अनि के भनिन् ? अनि त्यहाँ वार्ताहरू के भए ?थोरै अन्न लिएर कुञ्चितदुशी साङ्ग्रो गराई गह ।खान्थिन् थोर कि ? हाँस्दथिन् कि कसरी बस्थिन् कि रुन्थिन् सन ॥(२६)चाँडो आज बता न ! ती अनि कहाँ जाने करा गर्दथिन् ?रोएतुल्य बिहान कोण दुगको के मैलिएको थियो ?”यस्तै प्रश्न अनेक उत्तर त्यो खेतिवालाकन ।आए आँसु विचित्र देख्न विधिको छर्लङ्ग बीत्यो दिन ॥
(३७)पाई धेर इनाम त्यो घर गयो खोजेर ल्याए तिनी ।मिल्ने हुन्छ इनाम धेर पछि है भन्ने दिलासा पनि ॥“हा ! क्या दुष्ट छ कर्म धर्म नहुने क्या बेइमानी गस्यो ।रानी बन्न सुहाउनेकन त्यसै बाहेक पारी मय्यो॥कस्तो दैव ! हरे नि ! सम्झन त्यसै छीया छ छाती पनि ।"भन्दै आँसु लिई पुकारहरुको आँखा भई त्यो फिन्यो ॥, (३८)भोलीपल्ट बिहान नींद नलिई कालो उज्यालो भयो ।सजान्डान) कुलत न व्योम कुइरो उड्ध्यो अकाशे झिनो ॥लाग्यो घर्घर बर्नर भए आँखा प्रतापी पनि ।केही अन्न नली बसे नृपति ती कान्तावियोगी बनी ॥
(३५)“प्यूँला चातक बूँद आज म चरो प्यासी बनी बस्दछु ।मेरो यो लिहुँडमा वियोग शरले हान्दो छ छातीतिर ॥प्यारीलाइ गयो गुम भयो रित्तो र पानीभरी ।आत्मा छैन यहाँ रुँदै पयरमा जाँदो छ पीछा गरी ॥(४०)
को
आत्मालाइ अतीव त्यै वश न हो जो प्रेमको पीर हो ।त्यस्तो पीर सहेर दूर रहँदा 0010. तीर हो॥बिर्सी आज रहेर वैलनु त्यसै रोई ।त्यो आशा पनि मर्नु चोट कसरी पाई गयो त्यो मन ॥(४१)होलिन् आज आज रुँदी कतै वनकुना प्यारी कठै सुन्दरी ।छिपाइ पड्ख दुइले लोट्दा अनोला चरी ॥जोडा ढुक्कुरले क्रुर गरिँदा ब्युँझेर झन् सम्झना ।होलिन् “बादल झै लिँदो चुहिनको व्यापी अँध्यारोपना ॥(४२)वर्षाकी बहिनी बनेर व्रनमा सारा रुलाई मुना ।बर्बर्बर् दुखिनी तिनी प्रकृतिमा होलिन् रुँदी सम्झना ॥चीसा च्याँठ उठी विलापहरुका ती श्वास होलान् बरा ।काँपेका मुदुपत्र पत्रमनका सारा रुझाई हरा॥(४३)त्यस्तो चोट परेन आँधिहरुमा त्यस्ता कडा भाषण ।एक्ली ती वनमा हुँदा नलप्रिया त्यक्ता भरी लोचन ॥सावित्री पनि मूर्छिता हुन गइन् यो चोट केमा पन्यो ?हा! हा ! ती मृदुलाङ्गिनी वनपरी भै बज्ज चड्की गयो ॥(४४)बाटो चट्ट निराउँदी वनविषे सानी कुनै बालिका ।मेघाच्छन्न दशाविषे विपिनका सिंहादिले गर्जिदा ॥यौटा वृक्ष लिएर आड मुटुको गाढा दिँदी ढुकढुकी ।भाषाहीन बनी बराबर दशा होला तिनैको पनि ॥(४५)कोही छैन मलाइ आज जगमा यौटा उनै ईश्वर ।भन्ने भाव गरी बुझी कुसुम नै काँढाहरूमा घर ॥
गेरू भस्म लगाउँदी हुन गइन् या सुन्दरी योगिनी ।
ठूलो चोट परी घुणा हुन गइन् या दिव्य ती मोहिनी ॥”: (४६)
यस्तै तर्कवितर्कसाथ नृपले सोच्दै थिए त्यो दिन।गड् गड् गड् घनघोष भो गहिरियो छाया भयो वर्षण ॥झिल्की झल्ल झिलिल्ल शीघ्र बिजुली कम्ती उज्यालो हुँदा ।द्यौता राक्षसका लडाइँसरि भो आकाशमा घन्कन ॥(४७)झिल्की झल्ल झिलिल्ल फेरि बिजुली, के देखियो त्यो तर ।पूर्वी व्योम चिरेर भझर्दछ छिटो क्यै. रूप सानो पर !मानो चीलसमान पञड्ख दुइटा पार्दो घुमी फर्फर ।कालो छैन तथापि झल्ल भझिलभझिल् चम्किन्छ ओर्लीकन ॥(४८)“आए इन्द्र कि आज ! ती युवति हुन् के मेनकाकी सुता ।गाली गर्न मलाइ दुष्टदिलको भन्दै नुहाईकन ?झुक्नैपर्दछ माथ पापहरुको, सन्देश केही तर ।मिल्ला आज अवश्य ती युवतिको होलिन् कतै ती पर !”(४९)भन्दै मातलि आउँछन् अवनिमा छाया नभझारीकन ।छायाले पर्केडिन्छ मर्त्य पृथिवीमा हुन्छ दौताकन ॥अर्कै रूप प्रकाशको, नखेँदिलो खोक्रो नमीठो छवि ।छप्के झै अनलाभ उज्ज्वल सदा माटोविनाको तनु ॥(५०)जोडी हात सुदीर्घ केश हँसिला ठाडा उज्याला शिर ।बल्दो दिव्य ललाट, लोचन बडा राम्रा मिलेका तनु ॥बोले झैं मृदुतारले सुर मिली त्यो वीन शारीरिक ।बोले, ध्यान खिचेर सुन्न रसिला शब्दादिमा वेधक ॥(५१)“राजा भूभार हर्ने अवनिपति प्रभो ! इन्द्रका दिव्य स्वामी ।आकाशैसम्म चढ्ने हुकुम नजरको राज्यमा दुःख छैन ॥जो ओर्ली सत् असत्को विवरणसँगमा न्यायदाता बनेर ।राखीबक्स्यो उचाली अवनि विनति यो नाथको पाउनेर ॥(५२)
३१९
के अर्कै सत्य होला ? सुरपुर जितिने यो छ शङ्का बढेको ।दोधारै बन्न लागे सुरहरु अब ता दैत्य देख्दा चढेको ॥स्वामीको काँप्न थाल्यो कवच प्रभु भए सर्वसन्देश तोडी ।स्वर्गै हुन्थ्यो उज्यालो असुरहरु निभी सत्य सामर्थ्य पाई ॥(५३)सत्को समर्थननिमित्त मलाइ भेजी ।बोलाइले हुकुम भो प्रभुबाट रोजी ॥स्वर्गेशले समरका विजयी बनेर ।पृथ्वी प्रकाशित बनून् प्रभुले गरेर ॥"(५४)“आज्ञा पालन गर्छु स्वर्गपुरका राजेन्द्रको सत्वर ।एकै मात्र घडी ! तयार म ननूँ शस्त्रादिले सुन्दर ॥२यो आज्ञासित भूपती तब गए राखेर ती मातली ।आफ्नो बैठकमा लगाउन नयाँ जङ्गी लुगा तेजिला ॥(५५) !यो वेला तर ती शकुन्तसँगिनी टाढा पुगेक्कि थिइन् ।टाढा कश्यपका कुटीतिर कतै सानन्द नैर्जन्यमा ॥ठूला पर्वतका नजीक छहरा गुँज्दा हरा गह्वर ।वेदै पाठसमान प्राकृत हुने चोखो कुना सुन्दर ॥(५६)
[]
त्रयोविंशतितम सर्ग
पन्छी जस्तो पखेटा दुइतिर पतला दीर्घ लाम्चो बनौट ।
पाङ्ग्रा राम्रा र सेता जिउ अलि हलुका सातरङ्गी विमान ॥फूलै फूलैहरूले ललितसरि जहाँ बस्न गही र छाना ।
हावा पार्छन् सुगन्धी अमर कसुमका पत्र राम्रा बिछाई ॥
(१)आभाले दिव्य झल्झल् रँगहरु हुन गै शान्त देदीप्यमान ।शोभा भर्दो बगैँचाभर नृपवरको पड्ख फुल्दोसमान ॥अर्कै सौगन्ध ल्याई कुसुमहरु त्यसै लट्ठ पारी सुताई ।दिन्ध्यो स्वप्ना उज्याला सुरपुरतिरको जन्मको जो बधाई ॥(र)“को को' गर्थ्यो बसेको छततिर रसिलो कोयली मञ्जुकण्ठ ।आएका इन्द्रजीका छविमय छरिता शानका याननेता ॥देखी त्यो हप्प गर्दै निकटतरु लिई चृप लाग्यो सिहारी ।आए योद्धा उज्याला नृपवरसँगमा फूर्तिला शस्त्रधारी ॥(३)लाएका ताज तेजी झलमल, जलका जन्मका चारुमोती ।पन्ना राम्रा मुना झै, सुविमल-मणिको हीरकाक्षिप्तज्योति ॥कल्की स्वर्गे चराको रँगरँग रसिलो पिच्छ लुर्का लरक्क ।फर्केको स्वादु लच्कासँग नरमपना झल्किए झै सलक्क ॥(४)
१२२
ठोक्रो ली लोहवाला मुखतिर सुनले पीध त्यस्तै जडेको ।प्वाँखे छन् चाप तीखा धरिथरि रँगका नोक नीचा परेको ॥लामो बाङ्गो घुमेको असिअनुसरणी म्यान कालो जडाउ ।कापेली बींड राम्रो कमरकन दिँदो क्या छ शोभा र भाउ ॥(५)छातीका ब्यूढ उँचा रिपुभवनविषे दिव्य झैं अंशुमाली ।बाल्दा श्रीपेच जस्ता गिरिशिखर छुँदा लाल योद्धा बनेर ॥फारी किल्ला अँध्यारा तिमिर अरिहरूको गिराएर रक्त ।सेता धप्धप् बलेका वदनसरि थिए वीर झैं ज्योतियुक्त ॥(६)दोटै बस्छन् उज्याला छविमय-रथमा दिव्य आकाश जाने ।राजा केही पछाडि प्रखरयश महातेजका वीरमूर्ति ॥हाँक्नेचाही अघिल्ला, मुकुटकन यसो केशकाला पछाडि ।सारा हेर्छन्, उज्यालो जलदतिर चिरा चम्किएको झलक्क ॥० (७)यौटा पूजा गरेका छविमय बिजुलीले बनेतूल्य मूर्ति ।ज्यूँदा जस्ता छरीता चलमलसितका जो भनूँ वेगदेव ॥हाँसेका चित्र जस्ता उडुँउडुँ सँगका छन् पखेटा फिँजारी ।राखेका यानमा त्यो स्तुतिपछि उडिगो यान ती धप्प बल्दा ॥(८)पैह्ले फट्फट् पख्रेटा गगनपथ लिँदो चील जस्तो सजीव ।फर्फर् गर्दो भयो त्यो परतिर नभमा गान गाई अनौठा ॥फन्का लामा लिएको वरपरतिरको दृश्यको झैं विलासी ।चढ्दै चढ्दै गयो त्यो उपरउपर नै चाल राम्रो लिएर ॥(९)बस्ने अट्टालिकामा युवतिहरु परीतुल्य पारेर ठाँट ।कोरेका केश स्पूँदा अरुणनयनका तेजिला बैंस शोभा ॥फर्केका चारु आँखा हँसमुख चकिता वस्त्र राम्रा रँगीन ।कोही औंला ठडथाई गगनतिर अरूलाइ देखाउँदा छन् ॥(१०)
ती हुन्छन् फूजजस्ता रँग रँग मधुरा दूर साना सफेद ।बाटाका बीच उड्दो तरुलहर नजीकै हरा झारजस्ता ॥सानो राम्रो सिँगारे घरसरि पुतलीको सफा चारु चट्ट ।मिर्मरि स्वर्णछाना निकट अनि खुला टाउको झैं फुलेका ॥(१)हेर्छन् दुष्यन्त राजा तलतिर पृथिवी शैलवाली वसन्ती ।काला काला र कोरेसरि जमिनहरू रङ्गका चारु पाटा ॥सेता धर्का नदीका सिलमिल हरिया वृक्ष काला बनेका ।छाना छाना उठेका गजुरहरु तिखा सानु दुप्पा सियाका ॥(१२)नीलो नीलो हुँदै गो रँग परपर भै रूप सारा गुमेर ।नीलो नीलो फिका क्यै सुमधुर कुइरो पातलो बेर्हिए झैं ॥आयो चाँडै तहालू जलद अन ननी पातलो हस्सुतुल्य ।भेट्थ्यो त्यो यान जँचा अन घनतलका पातला जाल चल्दा ॥(१२)चीसो निक्कै हुनाले नृपवर अलि क्यै खुम्चिएका समान ।देखी हाँसेर भन्छन् नृपवर सुर ती “स्वर्गमा नै हुँदैन ॥हामीमा गर्मि-सर्दी हृदयसित मिली आउँछन् उष्ण भाव ।ठण्डा होला निकै नै नृपवर प्रभुमा उच्चताको प्रभाव ॥(१४)बोले यी मिष्ठवाणी जब सुरपतिका यानका हाँकले ती ।राजाले अस्त्र आफ्नो 'हृदनल” महिमासाथ गर्छन् प्रयोग ॥भझिल्क्यो आगो भझिभिल्झिल् झलललल घुम्यो, यानको चारतर्फ ।साना सेता रँगीला रँगविरँग लियो राप नै नागबेली ॥(११)गर्मी चढ्दै गयो झन् क्षणभर सुर ती रापले ताप पारी ।गर्माएका हुँदामा हँसमुख अब छन् भूप भारी ॥“मेरो यो अस्त्र यौटा 'हदनल' कहिने एक यो हो ।मेघारूढा भवानीसँग वर पहिले पाइएको खुशीमा ॥”(१६)
१ काल्पमिक अग्न्यस्त्र ।
“निक्कै चर्को हुनाले शिर अलि गरहुँगो बन्न लाग्यो मलाई ।केही धीमा भए यो सुखसँग म थिएँ स्वर्गको मार्ग जाने ॥”भन्दा हाँसेर भन्छन् “जससँग पहिले गर्वले हुन्छ बात ।त्यस्कै माफी नमागी हृदनल त त्यसै शीतलो हुन्छ जात ॥”(१७)“जो जो छन् शत्रु मेरा सुर नरहरु वा गर्व गर्ने मसाथ ।तापी हुन्छन् प्रयोगी 'हृदनल" जब यो हुन्छ आग्नेय जान ॥आफैंलाई नजोरी कर रिपुहरुले या घमण्डीहरूले ।यो ठण्डा नै नबन्ने हुन गइ दुख भो हुन्छु लाचार ऐले ॥”(१८)भन्दा झुक्छन् बुझेका सुरवर शिरले “शस्त्र ! माग्छु क्षमा म ।”भन्दै जोडेर दोटै कर नरम बनी हुँ म भक्त ॥”ठण्डा भो ताप भाग्यो रमरम मनको मस्त पारी ।'्यारा मेरा सुहृद् हौ' सरि 'हृदनल" ले दिन्छ सन्देश भारी ॥(१९)चढ्दै चढ्दै गयो त्यो सुरपुरपथमा उच्च भ्रै शीघ्र यान ।पैह्ले हुस्स् छिचोली जललवहरुको जाल झै शीघ्र शीघ्र ॥बाटो केही बिलायो छिनभर परको व्योम बन्दा अदृश्य ।डफ्फा डफ्फा चलेका हरहर, कुद्रा बीचमा खात खात ॥(२०)चढ्दै चढ्दै गयो त्यो जलदउपर भौ वाष्पपर्दासमान ।सेतो इन्द्रेनि पर्दो तहतह कुइरोमाथि उक्लेर यान ॥मानो आत्मा उज्यालो दिनकर हरिको स्वर्गगामी उडालु ।बाक्लो छोडेर माया तहतह ढकनी छेड्न बन्दो सिपालु ॥(२१)
धप्धप्धप् घप्कँदा छन् रविगगन सफा नीरमा झन् उज्याला ।मायाभन्दा महात्मा हँसमुख छविमा आफु सानन्द रूप ॥मानो आफ्ना उज्याला किरणहरु बजाएर तन्त्री झनन्न ।बस्दा एक्लो उज्यालो रह अति सुकिलो भित्र दिव्य प्रसन्न ॥(रर)
चीसो झन् बढ्न लाग्यो 'हृदनल' खिचिँदा सूर्यका तेज आई ।देख्दा सारा उज्यालो तर गगन थियो उष्णताहीनतुल्य ॥हावा भै पातलो झैं अलि कठिन हुँदा खास ती भूपबाट ।अर्को अस्त्र-प्रयुक्तै हुन गइ बढिगो भै बलीयो प्रवात ॥(रर)«खै क्यै देखिन्न याहाँ गगन सब निलो शून्य देखिन्छ सारा ।रित्तो ठूलो उज्यालो ! रवि पनि उसमा स्वावलम्बी-समान ॥बाटो देखिन्न केही न छ वरपर क्यै दिव्य सङ्केत मानो ।स्वगी होला नहोलासरि सब नभको शून्यताले गिज्यायो ॥”(२४)हाँसेका याननेता मुसुमुसु नृपमा विन्ति यो गर्न लागे ।श्यस्तै शङ्का लिनाले युगयुग जनले मार्ग नै देखिएन ॥सस्तो बाटो गराए सब सुरपुरमा पुग्दछन् रे भनेर ।यस्तो आच्छन्न जस्तो नजरअघि भयो स्वर्ग संसारको रै !(२५)चाहन्छौं देव शान्ति प्रथम सब कुरा त्याग गर्ने बनेर ।स्पर्धाको त्यो सुनौला गजुर क्रषिहरू मात्र बुभछन् गुनेर ॥छोटाले भेटिएका गडबड हुन गै बिग्रिएला अशान्त ।भन्ने सम्भी छ ञँचा नजरपर सबै दिव्य सर्वस्वतुल्य ॥(२६)बाटो देखिन्न केही जुन हृदयविषे भावना छैन दिव्य ।त्यस्ताको यत्न लामो शिखरतिर पुगी हुन्न त्यो स्वर्ग लभ्य ॥विश्वासैमा अडेको सुविमल दिलले खोज गर्ला अवश्य ।चुत्थो ठानी जगत् जो त्यसपछि रहला चारु खुल्दै रहस्य ॥(२७)भन्ने सम्झी यसैले अमर नियतिले मार्ग मेटेर रेखा-सम्मन् सारा नराखी हृदयबिच हुने भित्रको गन्ध चेत-बाटै फेला परोस् यो प्रकृति सब जिती यो गरेको विचार ।श्री स्वामीले बनाए सुरपुर दृगको दूर झैं शून्यतामा ॥(रद)
डर
हेर्छन् विज्ञानवाला ग्रह, उडु, सरिता, स्वर्गको रश्मि चाल ।यो सारा शून्यता हो प्रकृतिकृत क्रिया काकतालीय जाल ॥भन्दै आँखा अँध्यारासँग गगनविषे शून्यता मात्र देखी ।भन्नेछन् छैन केही यति हृदय लिई शान्तिको वास जन्म्यो ॥(२९)धेरै धेरै यहाँ छन् तहतह गहिरा शून्यका काँचुली झैं ।सातै छन् भेद यौटा तर हृदय विकासी हुने सिल्लिला झैं ॥पृष्वी, पानीय, हावा, तम, रज, शुचिका माथि आनन्द लोक ।सातै छन् लोक मोटा तवरसँग लिए स्वर्गको मार्गबीच ॥(२०)पृध्वी मोटो खेँदिलो रँग रेँगहरुको रूपले भै सचित्र ।मात्रा स्पर्शी छ चाँडो, परिणतिहरुको रेखिने शीघ रेखा ॥धेरै फुस्रो र घुस्रो अलिकति रसले सत्यको भिज्न जाँदा ।सन्तोषीसम्म भन्ने किरणहरु जहाँ आउँछन् अल्प वक्र ॥(३१)तल्लो दर्जा उज्यालो क्षणक्षणहरुको चाख ज्यादा रहेको ।मिल्ने सौन्दर्यसाथै विकृति करुणता भेद ज्यादा भएको ॥साङ्ग्रा सीमाहरूका क्षितिजहरु हुने अल्प सौगन्धवाला ।हामीले घीन मान्ने थलहरु बहुतै थोर मात्रै उज्याला ॥(३२)आभाका दिव्य साना मिरिमिरिहरु नै झल्किँदामा सजीव ।छोला छोला गरे झै क्षणसहित बनी बिर्सिने दिव्य ज्योति ।फैली जाँदा उज्यालो अतिशय करुणाको छँदो दीन पात्र ।त्यो पृध्वीलोकमा छन् मरण दुख तथा आँस्ले आर्द्र गात्र ॥(३३)हामी हेछौँ धरा ती सुरपुर रहने देख्दछौं दूर-दूर ।मिर्मिर् मिर्मिर् गरेको विधुसरि निशिमा घोर काली अमाको ॥फ्रिल्झिल्भझिल्फिल् कडा भै थलथल छविमा काठजस्ता उज्याला ।
झल्किन्छन् दिव्य झल्का हृदय घुसिलिँदा मर्त्यको धप्प बेला ॥
(३४)
हाम्रा राम्रा परीले कुसुमहरु त्यहाँ फ्याँकिदिन्छन् सुगन्धी ।पाउन् सङ्केत सत्को मिरमिर जगमा अल्पदर्शीहरूले ॥भन्ने सम्झेर, हेरी तलतिर जनका बीचमा दिव्य बेला ।आत्मा उक्लूँ भने झै विमल हुन गई धप्किँदा कर्मभित्र ॥(३५)थोरै क्या भावनाले हरिपद भजिने ठाउँ देखेर हामी ।दोटै मैना उज्याला किसलय कसुमी पार्दछौँ रश्मिभित्र ॥मीठा सन्देश भैजी रस, मधु हँसिला भाव-सङ्घीत साना ।आभासैले सबै ती अवनितिर पुगी फुल्दछन्, पल्लविन्छन् ॥(३६)त्यो पृष्वीलोक छोडी अलि उपर हुँदा रुन्छ पानीयलोक ।हेरीबक्स्योस् उज्यालो रँगबिरँग हुँदो बाफका वेश्मभित्र ॥थोरै निस्कन्छ पृथ्वी नजरअघि यही रङ्गिचङ्गी बनेर ।जो इन्द्रेनी छ त्यो हो टक यस जगको बीच आकाशनेर ॥(३७)हुन्छन् बारी रँगीला कुसुमहरु हुने लाल सेना सुनौला ।टिप्छन् हीरा परीका मृदुल करहरू तिर्सनाको सुगन्ध ॥चाँडै नै रङ्ग उड्छन् तर अनि दिलमा बस्छ निर्मोहनीको ।कालो नीलोपना झै मनमन तिनको लाग्छ खैँ छँ नफुट्ने ॥(२८)खोज्छन् ती नित्य केही नवनव विषयी वासना झैं मिहीन ।हाँस्दै रँगाई वदन तरलतासाथ नाली दिएर ॥योगैको सिर्जनाले वरपर सृजनासाथ गर्दा पुकारा ।माग्छन् ती भोग राम्रा क्षणक्षण सुखका भोग्न गर्दा इशारा ॥(३९)हावाको लोक यै हो तर पवन पनि प्राप्त तीन प्रकार ।यौटा निक्कै अँध्यारो रवि-किरण हुने मन्द आनन्द धीमा ॥काला ठूला गुफा छन् यसभर गहिरा आँखिका गुप्तवास ।छीटा छन् वेग घुम्छन् तरल पवनका वर्लिजाने बिलौना ॥
(४०)
१२७
यो देख्छौं जो उज्यालो सुरपुरतिर यो बन्छ प्रांशुप्रकाश ।सामीप्यैमा . हुँदामा सुरकन पनि यो क्यै उज्यालो छ भास ॥भर्दै आएर पृथ्वीतिर जब सुरले टेक्दछन् अन्धकार ।जस्तो देखिन्छ पृथ्वी मिरमिर जनका झल्किएका जुहार ॥"(४१)भन्दाभन्दै हुरीको घनघनसरिको जोडले शनब्ददार ।अड्ने जस्तो हुँदामा रथ कृशल तिनी मोहडा थोर फेरी ॥हाँसी भन्छन् हुरीमा “जतिजति बलले गर्छ दाबा अँध्यारो ।जान्नेले राहबीचै त्यसकन सजिलो साथ स्वश्रेय पार्छन् ॥”(४२)फन्के जस्तो फनक्कै फनफन भवरी चक्कराएसमान ।लप्का दप्का र झप्का घचघच घुइरो क्यै कराएसमान ॥विक्षिप्तप्राय हावा हुनुनुनु करुणा-क्रन्दनीचालसाथ ।दिन्ध्यो धक्का र मुक्का घडडड कहिले यान आएसमान ॥(४३)टाढा भै सूर्य दब्दा अब तलतिर छन् दक्षिणी त्यो किनार ।सानो तारा बनेका पदतिर कविका जूनकीरीसमान ॥माथीमाथी उज्यालो त अनि चहकिलो सूर्य अर्को सुदिव्य ।नीलो गोला उज्यालो वरपर छ हवा घन्किँदो घन्न घन्न ॥(४४)काला काला र ध्वाँसे घडघड डरका मूर्तिरेखा कराल ।दाज्हा लामा किटेका कटकट कहिले बाहु लामा विशाल ॥लामा झाँक्रा फिँजेका रिससित चुरिई गर्जिई आउनाले ।सम्झन्छन् याननेता स्र-नुप रिपुका फौज काला तुवाँले ॥(४४)यो हो देवासुरादि प्रतियुग रहने द्वन्द्वमा ठाउँ एक ।धेरै योद्धाहरूको मरणथल यही दैत्यको गर्व टेक ॥याह्री हुन्छन् समस्या हल अति गहिरा दैत्य औ देवबीच ।थधर्कन्छन् स्वर्गवासीहरु पनि कहिले त्रास बढ्दा नगीच ॥(४६)
ङ ! आए दैत्य काला परतिर सुरका शत्रु ती कालनेमी ।बाटै छेकेर सारा सुरपुरतिरको अन्धकारै गराई ॥ठोक्रा बोकेर काला मरण-शर लिई आँधिको हाँकसाथ ।वेगी तेजी बलीया तिमिरवदन ती उग्रचण्डी छ जात ॥(४७)ओर्लेका देवताको छविमय तनुले ती छकिन्छन् नबुभदा ।तारा यौटा खसेको तलतिर यति नै भित्रभित्रै विचारी ॥देख्छन् ती उक्लैँदामा तर तनु नरको व्योममा पर्छ छाया ।देखी सारा दर्गुछन् उसतिर भ्रमका रूप झैं साघुभित्र ॥(४८)सारा आईरहेछन् घन निविड बनी गर्जिई घोर घोर ।थर्क्यो आकाश सारा घरघर तिनको फन्फनाएर शोर ॥चम्के टाढा बिजूलीसरि असि तिनका नागबेली भझिभिल्ल ।डफ्फा जस्ता असत्का घनघनन बढे मेघ संसारतुल्य ॥(४९)हेरीबक्स्योस् उता ती गगनपथ झरे देवतासैन्य सारा ।तेजी राम्रा उज्याला हरहर हुरि झैं देवका रश्मि-धारा ॥गर्छन् सारा इशारा त्यसतिर 'रथ यो ल्याउनू रे' भनेर ।बञ्जी नै भो सवारी अन नृपवरको स्वागतार्थी बनेर ॥(५०)झरे बज्जी तेजी कूलिशकर श्रीपेच छविला ।बडा ठूला आँखा छविमय र अग्ला र हँसिला ॥लगाएका माला सुर-युवतिका चारु करका ।रँगी इन्द्रेनीका रँगविरँग गुच्छाहरु निका ॥(५१)छ जूँघा घुम्रेको अलिउपर फर्कीकन यसो ।बहादुरीको झैं रिपुदमन सङ्केतसरिको ॥छ लाएको यौटा नव सुन सुती रत्नजडित ।झभझल् झल् झल्केको वसन तनुमा कल्करहित ॥(५२)
छ उड्ने पड्खी त्यो लसित कठपाउ स्वपदमा ।उडी आए सारा अघि सुरहरूका दलअघि ॥प्रसन्नाकारी छन् नृपवर त्यहाँ देख्न रथमा ।समाई भन्छन् ती रथ स्वकरले व्योमपथमा ॥(५३)“खुशी लाग्यो साउ्है हृदय अति गद्गद् हुन गयो ।सवारी होलामै समरजय यो निर्भर थियो ॥समस्या यो हाम्रो अमरपुरमा एक विकट ।छ 'श्रद्धा वा सत्य प्रबल कुनचाही अकपट ?'(५४)यहाँ काला काला असुर बलिया अर्मठजैँघे ।भए हाम्रा तास सुरपुरनजीकै पनि पुगे ॥थिए शुक्राचार्य स्वतप-कृत-संसार-विजयी ।महाविज्ञानी ती असुरगुरु ज्ञानी अतिशयी ॥(५५)सबै छान्दै छान्दै प्रकृतिनियमा कोषरचना ।लिई ताना भन्छन् असुरहरुमा आज सपना ॥सबै तिम्रो पुग्ला सुरहरु हराई सहज नै ।जिती ल्यौला स्वर्गै दमन नहुने ली मगज नै ॥(५६)म आत्मा मेरो यो अणु अणु लगाई प्रभूजिमा ।तपस्या गर्नेछु प्रकृतिकन जित्ने सहजमा ॥जगत्का स्वामीले असुरहरुको विन्ति सुनिने ।त्यसै छल्लान् काहाँ नियमहरुको विश्व छ भने ॥”४ (५७)
भनी यस्ता वाणी असुरगुरु लागे तलतिर ।गराई स्वर्गैका सुरहरु समस्तै थरहर ॥यता विज्ञानी ती असुरहरु लाखौं थरिथरि ।बनाई शस्त्रास्त्र प्रकृतिविजयी छन् घरि घरि ॥(५८)
तपस्वीले यस्ता नव नव कुरामा यदि अब ।थपेदेखी आध्यात्मिक बल बढे युद्धविभव ॥डरै लाग्दा हुन्छन् अनि असुरले जित्छ कि भनी ।डराएका द्यौता खलबल थिए के गहेँ भनी ॥(५९)यसैमा सल्लाहा नृपसँग लिए बेस छ भनी ।बताए मन्त्रीले, सुरविमल भै राज्य अवनि ॥सिपालु स्वाध्यायी अवनितलमा क्वै अझ पनि ।नछन् प्यारा मेरा नृपवर सखा झैं कुन भनी ॥(६०)“यता विज्ञानी भै उसतिर भई ज्ञानसहित ।दुवैतर्फी तेजी प्रबल नृप झैं कल्करहित ॥अरू कोही छैनन् मकन पनि थाहा यति थियो ।सवारी भो राजा अब सकल चिन्ता पनि गयो ॥”(६१)भनी बज्जी थप्छन् “असुरगुरु झैं एक मनको ।तपस्वी क्वै छैनन् त्रिभुवनभरी देवगणको ॥उनैले जित्नेछन् सकल सुरलाई सहजले ।भनी कोही भन्छन् डर मकन भो ती लवजले ॥(६र)कसो गर्ने भन्दा नृपवर सवारी हुन गयो ।छ सल्लाहा-प्रार्थी सुरपति यहाँ आज नूृपको ॥"भनी बोली बज्जी अब रथ पसे पार्श्व नृपको ।बसे राजा साह्रै खुश हुन गए साथ उनको ॥(६३)भयो यो सल्लाहा असुरहरु हार्छन् पछि पछि ।पहीले ता निक्कै गडगड हुनन् आँधिहरु झैं ॥घमण्डी फूर्तिला घननन सबै शनब्दमय ती ।
जरूरै हार्नेछन् पछि तर, नटिक्छन् सुरपते ॥(६४)
तपस्या ठूलो हो तर अझ छ यौटा मुटु कुरा ।तपस्या ठूलो हो जिउ सब जिती विश्व जितिने ॥जिती आफैँलाई त्रिभुवन त्यसै पाउ रहने ।तपस्या हो ठूलो तर मुटु कुरा सुन्दर चिने ॥(६५)महाध्येयी जित्छन् समय अवकाईैकन दुवै ।दिई सर्वश्वै नै थरहर . गराईकन तप ॥जगत्का मूलै नै थरहर गराईकन तप ।गरी जित्छन् झारी प्रभुकन करैसाथ निकट ॥(६६)महाध्येयीका छन् अण्अण् मिली एक तरफ ।नडग्छन् ती थोरै त्रिभुवन डगे तापनि सब ॥जिती कालैलाई अमरपदमा ती स्थिर भई ।हुरी भैँचालो नै यश लिन उ सक्छन् सहज नै ॥(६७)सबै ज्योत्स्ना आफ्नो रविसरि गराई ध्पधप ।खिँची हृद्व्योमैमा प्रकटित गराई जपतप ॥सबै सेता रापैसरि ज्वलनमा दिव्य रहने ।महाध्येयी जित्छन् जिभुवन जितूँ नै यदि भने ॥|महाध्येयी जित्छन् तर प्रकृतिमा एक नियम ।छ शास्ता सारामा छ जूनअनुसारी बल शम ॥यही कुञ्जी यौटा जगभर महाशक्तिहरुको ।छ सत्मा जो चल्ने उसकन अनन्त प्रबलता ॥(६९)अनन्त-शक्तिमान् आत्मा, हुन्छ सत्को पिछा लिँदो ।प्रभुको दिव्यता लिन्छ एकत्व पनि सर्वदा ॥(७०)सत्य नै ईशको रूप, सत्य तुल्य अगम्य छ ।विश्वेशको सत्स्वरूप लयले मात्र गम्य छ ॥" (७१)
स्वर्गको हो बनोटै नै सच्चिदानन्दको गुण ।सत्याधारित सद््रू्प अनश्वर अभञ्जन ॥
स्वर्गको एक जादू नै 'सत्य' मन्त्र मनोहर ।
सत्यमा शुद्ध झल्किन्छ पूर्णबिम्ब महेश्वर ॥(७३)
सबैभन्दा उचा ब्रह्म ब्रहमको पछि स्वर्ग छ।
ब्रह्म छन् त्रिगुणातीत, ब्रहमै सदपवर्ग छ ॥(७४)
सत्यको पछि आत्माले प्रकाशतिर घाउँछ ।
असत्यको पिछा पर्दा अँध्यारोतिर आउँछ ॥(७५)
स्वर्गको भित्र आशाले जगत् सारा चराचर ।
सुख मात्र भजी बस्छ दुःखमा नै निरन्तर ॥(७६)
तर जज्ञानले गर्दा सुखको सत्यमूलता ।
भनी बिर्सी त्यसै हिँड्छ पात पात जतातता ॥(७७)
असुरीँदिहर आफ्नो अज्ञान नबुभीकन ।
सुखको ध्येयमा चल्छन् असत्यपथ निर्धन ॥(७८)
सत्य हुन्छ अनन्तै नै आशातीत अगगम्यता ।
छोटो साङ्ग्रो लिई ताक हाँक्छन् असुर देवता ॥(७९)
पहिले गड्गडाएर विश्व थर्काउँछन् सन ।पछि धराप भै शेखी गिर्छ टुक्रा भई तब ॥
(5०)
महाध्येयीहरू ता दैत्यका पनि ।तर साङ्ग्रो लिई ताक उल्टा बनी बनी ॥(5५१)
खालि शक्ति त्यसै हुन्न सत्यको नलिई भर ।जति चौडा भयो सत्य उति टिक्छ पुगी पर ॥
(दर)एकाग्रताध्येयनिम्ति सर्वाणुस्वविकम्पित ।सिद्ध बन्दछ जेता नै अनि हुन्छ सुनिश्चित ॥(८२)
तर एकाग्रताबाट सिद्ध जो फल फल्दछ।
सत्यान्तर्गत त्यो छैन भने ता हार बन्दछ॥(८५४)
हिल्छ माथि पुगी काहीं सत्य वक्र भए रति
तपस्वी जो छ त्यो आफैं गिर्न थाल्छ अधोगति ॥(८५)
अरू डम्छन् अरू हिल्छन् ध्येय सत्य-पराड््मुख ।
बनेका ती महाध्येयी गिर्नलाई अधोमुख ॥(८६)
तपस्वी शुक्र छन् ठूला जितेका आफुलाइ ती ।
तर त्यस्ता महाध्येयी गिरेका छन् यहाँ कति ॥(५८७)
तपस्या मात्र जित्दैन, मूल ध्येयानुसार छ।
विश्वमा शक्ति देवेश ! मूलाभिप्राय सार छ ॥(८५)
शुक्रले दैत्यका निम्ति गरै तप अघोर यौ
त्यसैले ध्येय भो वक्र शक्र ! ध्येय असत् छ यो ॥(८९)
अनन्यभक्त जेमा छ श्रद्धा श्रीपेचतुल्य छ।
भक्ति श्रद्धा दुवैलाई जित्ने सत्य अमूल्य छ॥(९०)
सत्य-स्वरूप छन् ईश सत्यसाथ असत्यको ।
भाग गर्दा गिरी लान्छ ध्येय बन्छ अनित्यको ॥(९१)
तस्मात् त्रास यहाँ छैन केही बेर लडीकनथाक्नेछ दैत्य चाँडै नै आत्मा गल्छ गिरीकन ॥(९२)क्रा गर्दा गर्दै असुरहरु आए घननन ।झरे तारा जस्ता झरझर गरी दैत्यदमन ॥बडो बाजा धूँ धूँ ढमढम बजे ढोलकहरू ।यता बज्छन् घण्टा घननन गरी शङ्ख डमरु ॥(९३)कोलाहल भयो ठूलो समरध्वनि दैत्यको ।उठे प्रत्युचर दिँदा देवता युद्धशब्दले ॥(९४)
“महाध्येय ! महाध्येय !” दैत्यले गर्जना गरे ।“महासत्य, महासत्य” देवले गर्जना गरे ॥(९५५)दैत्यले गर्जना गर्दा कालो तूफान मच्चियो ।देवले गर्जना गर्दा बिजुली भिल्ल चम्कियो ॥(९६)दैत्यराजहरू ठूलो शानका रथमा चढे।ठूला ठूला पड्खवाला हयका गतिले बढे ॥(९७)दैत्यका शस्त्र थर्काई दिन्थे घन्न नभस्तल ।देवका अस्त्र चम्कन्थे शान्त, सुन्दर, उज्ज्वल ॥(९८)वाणवर्षा भयो ढाकी आकाश घनले सरि ।रणस्थल अँध्यारो भो वर्षियो रक्तको झरी ॥(९५९)चम्किए देवका शास्त्र अस्त्र, झल्ल प्रकाश दी ।आँखा हेरी देव हान्थे दैत्य दृक् बन्द भैवरी ॥(१००)
चुरिएए महाक्रोधी महातेजी पराक्रमी ।
हुरी झै दैत्य ती आए अन्धा क्रोध बनी घुमी ॥(१०१)
इन्द्र गर्छन् एक बग्ज प्रयोग अमसुरोपरि ।
अन्धकार यसो फारी बिजूलीले क्षणैभरि ॥(१०२)
हाहाकार पन्यो थोरै बेर त्यो फौजबीचमा ।
छदान्नब्यान्न भए दैत्य बज्जको त्यो प्रहारमा ॥
(१०२)तर फेरि उठी आए फौज बाँधी हजारन ।बज्जावरोधिवसन सुरारिहरु घन्घन ॥(१०४)
इन्द्रको बजञ्ज करको काँप्यो देखेर ती दल।
भयङ्कर उठी बढ्दा रन्न पारी नभस्तल ॥(१०५)
फर्के दुष्यन्तका तर्फ के गर्दै झै गरीकन ।
देवादिका फर्किएको देखेर शववर्षण ॥(१०६)
हानि ती दैत्यले वाण काला नीला कडोरन ।
आए सलह भैं काला देवमा गर्न वेधन ॥(१०७)
तीखा दुप्पा पङ्ख हुने लिएका वेग वेधको ।
विषालु शरले विद्ध देव व्याकुल छन् अहो !(१०८)
'के गर्ने अब यो बज्ज दैत्यको काल लख्खन ।व्यर्थ हुन्छ करै काँपी भन्नुहोस् शत्रुसूदन !'(१०५)भने झैं इन्द्रले हेरे दुष्यन्ततिर नेत्रले ।उपाय पाइयो होला कि भनीकन मित्रले ॥(११०)
दुष्यन्तले गरे झट्ट सङ्गीतास्त्र प्रयोग र।लाग्यो आकाश नै सारा गाना गर्न मनोहर ॥
(१)जिज्ञासा दैत्यको जन्म्यो नयाँ अज्ञानप्रेरित ।सन्तोष नभई पूरा दैत्यको हृदयब्गत ॥'फार)“को होला त्यो ?” प्रशन उठ्यो, रास अन्गानको उठ्यो ।अडे टक्क बनी छक्क खोजी चर्चा त्यहाँ बढ्घो ॥
(फर)न आउने हो ओर्लेर खान त्यो दैत्यको कुल ।न त्यो सलहको गाना न वा माया न वा छल ॥(११४)प्रश्न लाखौं उठे भित्र विचित्रसँग त्यो क्षण ।लाखौं भाव नयाँ जन्मे विश्लेषण लिनाकन ॥(१११)जिज्ञासा कान ठाडा नै आफूबाहिरका कण ।काँपीरहेका सुन्ने भै रङ्मगाई घनाघन ॥फो)
कल्पना पड्ख हालेर उड्छ बाहिर निस्किई ।
स्थिरता क्यै नपाएर रूप रङ्ग नयाँ भई॥(११७)
रङ्गीचङ्गी बनी राम्रा पातला भाव नाच्दछन्।
लदिन्छन् क्षणमै फेरि क्षणमै आफु जाँच्दछन्॥(फ८)
अनेक रङ्कका भाव विषाक्त मधु-मोहन ।
नाच्न लागै घुसी भित्र दैत्यका दलमा घन ॥(१९) ,
आशा जस्ता कतै, भाषा जस्ता मीठा विदेशका ।
त्रास जस्ता कतै मीठा सबका दिलका फिका ॥(१२०)
डेड
कतै झल्काहरू जस्ता नव आदर्शका पनि ।
झिल्किने तर चाँडै नै निभ्ने के के कुरा बली ॥(१२१)
नदेखेका नजानेका नसुनेका क्राहरू।
भविष्यबाट झल्के झैं झिल्काए झैं अतीतले ॥(१२र)
जिज्ञासा प्राकूतप्रायः उत्तेजित गराउँदै ।
झल्के, निभे, फेरि झल्के कल्पना नै घुमाउँदै ॥१२२)
भयो भर्ना झरे जस्तो सरको मधुराधर ।
पात पातहरूमाथि गाए जस्तो मनोहर ॥(१२४)
गानाले आँसुका बूँद अनेकौं युगका लिई ।
मीठो बनाउँथी झल्का भावकी सम्झना भई ॥(१२५)
जीत, हार, खुशी आँसु सबै भै मधुराकृति ।
शब्दमा झर्भराए झैं हुन्थ्यो हृदयको स्थिति ॥(१२६)
त्यसै बेला देव मिली मुग्ध त्यो दैत्यको दल-
लाई हाने उज्यालोले, नानी खुम्चिन गो तल ॥(१२७)
सूर्यका रश्मिशरले हानिएका महादल ।
निधारबीचमा चोट परी सारा लडे तल॥(१८)
त्यो देखेर अरू भागी सैन्य-विध्वंसदारुण ।
दुष्यन्त विजयी नेता गन्दछन् देवका गण ॥(१२९)
फूल अम्लान वर्षेर परीका कर कोमल-
बाट दुष्यन्तको शोभा बढ्यो पारी समुज्ज्वल ॥(१२०)
इन्द्र हाँसी त्यहाँ भन्छन् “धन्य हो ! नृपचातुरी ।
कत्रो अक्किल सूृभेको नृपमा कष्टको घडी ॥(१२१)
धन्य हो, प्रतिभाशाली वीर हे ! शत्रुसूदन ।
पृथिवी दुःखमा हुन्नन् यस्ता राजा हुने दिन ॥”(परर)
देवको हुलले ठूलो गयो स्वागतवादन ।
विमानमा दुवै लागे स्वर्गमा अब उक्लन॥(१२३)
रजोदेश किनारामा प्रकाश अलि क्यै बढ्यो ।
फिका लाली छिर्बिराई जब त्यो यान झन् चढ्यो ॥(१२४)
बराबर त्यहाँ रङ्ग फेरिन्ध्यो परिवर्तित ।
गराई रूप औ रेखा वस्तुका शीघ्रतासित ॥(१२५)
कहीं बाक्लो उज्यालो छ कही छ मधुरप्रभा ।
कहीं मिर्मिर कल्सँदोपना, फेरि कहीँ सफा ॥(१२६)
फिका लाल कतै ताम्र अस्तकाल पहाडमा ।
नेपालमा परे जस्तो नाङ्गा ढुङ्गाविषे प्रभा ॥(१३७)
देखिन्थे त्यसमा वास गर्ने सुन्दर आकृति ।
हुने जीवहरू हेर्दा उँभो त्यो यानको गति ॥(१२८)
लाल तारा सूर्य थिए पृष्वीमा पनि देखिने ।
सानो झिल्का लाल जस्तो रातकापख व्योममा ॥(१२५)
देबालयहरू राम्रा गरैँचाहरु सुन्दर ।
बडा महल देखिन्थे त्यो लोकैमा सबैतिर ॥(१४०)
त्यहाँबाट उडघो यान अझ औँँचा बनीकन ।
रजोमण्डल नाघेर सानो द्वार घुसीकन ॥(१४१)
तब सुन्दर आलोक समुज्ज्वल मनोहर ।
शुभ्र शान्त र सानन्द देखियो शचिको घर ॥(१४२)
सङ्घर्षण विना स्वच्छ उज्यालो छ नभस्तल ।
पीयूषको रङ्ग त्यहाँ झल्किए झै छ झल्झल ॥(१४३)
वसन्तका शशी जस्ता नातिशीतोष्ण ली कर ।
ईशको दिव्य मुस्कानतुल्य छन् दीप सुन्द्रर ॥(१४४)
नवीन मृदु भावादि गर्छन् सञ्चार ररिमले ।
मौनको शान्तिमय त्यो मधुपूर्ण प्रतापले ॥११४५)
रङ्ग देखिन्न क्यै अर्को तर नेत्रप्रसादक ।
दिन्छ शीतलता मीठो रशिमले शान्तिदायक ॥(१४६)
आफैँ तृप्त भई आत्मा पान पाउँछ शीतल ।
नखाँदा पनि खाए झैं नप्यूँदा झै पिए जल ॥(१४७)
स्वयं संवर्द्धन लिनै प्रकाशतिर स्वर्गको ।
भावना स्वविकासी छन् फुक्दा आनन्दले निको ॥(१४८)
व्योमका अणुमा मानो दिव्य इच्छा सजीवता-
साथमै लहरी भीनो भन्न गर्छ कता कता ॥(१४५)
उक्लिने प्रेरणा हुन्छ पड्खमा अभिलाषको ।
सफा सानन्द चिडियाहरूमा झैं प्रभातमा ॥(१५०)
विशाल त्यो लोक थियो उज्यालो सत्वमण्डल ।देखिन्थे देव त्यसमा भर्दा गगनमण्डल ॥
(१५१)
ग्रह-गोलाहरु घेरै थिए त्यो लोकमा सफा ।
काँच गोलाहरू जस्ता अधवा स्फटिकप्रभा ॥(१५२)
प्रतिबिम्बित आभाले आभासित मनोहर ।
सात चन्द्र थिए साथै मुस्किएका सुधाकर ॥(१५२३)
ताराका बदला सारा देवता ज्योतिरूपका ।
साकार शान्त देखिन्थे पड्खवाला यताउता ॥१४४)
कोही अचल देखिन्थे कोही चल्थे मनोहर ।
पड्ख चालेर सङ्गीत सुरमा ताल सुन्दर ॥(१५५)
देखिए त्राषिका मूर्ति तपमा ध्याननिश्चल ।
स्वर्गङ्गातीरमा बस्दा, काँसकेशी समुज्ज्वल ॥(१८६)
बालुवाका कणा जस्ता ताराले लहरीमय ।
गङ्गा बम्छिन् पत्रित्रै ती व्योममा कवितामय ॥१५७)
त्यहाँका लहरी बोल्थे विश्वसङ्गीतका स्वर ।
जो हुन्छन् मर्त्य-आँखामा ज्योति झैं तल मिर्मिर ॥(१४८)
चम्किला ती जूनमा छन् फुल्दा द्वुमलताहरू ।
सिँगारिएका शोभा झै कामिनीका सुकोमल ॥(१६५)
अमृता$$लोक बास्नाले हँसिलो स्वप्न सुन्दर ।
चकोर नेत्रमा पर्छन् प्रेमले क्यै मदा$५लस ॥
रोमाञ्च बल्किदा गात्र सुगन्धानिल स्पर्शमा ।
ढल्किन्छन् सुस्त ती बैंसे सोद्हश्वृङ्गारले भरि ॥
प्र
मुस्मुसे सम्झना बस्छे पल्लवाधरमा मिही ।कपोलै पुष्ट हँसिलो ज्योत्स्नासित प्रसन्न छ॥रत्न-झल्मल चाञ्चल्य शीतका कणले दिए ।हल्लियो सर्सराएएर हरा पोशाक रेशमी॥दिँदा चपत हावाले फूल-गालाविषे अलि ।लाल वर्ण भई लज्जा मस्त हुन्थी त्यहाँ खुली ॥साफल्य बैंसको ' भर्दो मीठो स्पन्दित आकृति ।अली अली चले जस्तो भावले उरछलिँदा उर ॥मीठो कृत्कृति लागेर, पन्सिइन्थे बराबर ।दुराक्रमण हावाको बेशर्मी भै बढीकन ॥पन्सिएए यसो केही अर्को ढलक सुन्दर ।लिन्थे 'नाइँ' भने जस्तो मुस्कृरे ओठले त्यहाँ ॥मीठो लज्जत झल्किन्छ सुख जस्तो निषेधको ।त्यस्ता बैंसे थिए वल्ली मस्त हल्ली मनोहर ॥प्रेमका दिलको इच्छा सिँगार अब षोडश ।सार्थ पूर्ण गर्छ भन्ने कामना झैं लजाउँथे ॥नटी झैं ती प्रतीक्षाले सिँगारी मुख उज्ज्वल ।मानो ढल्केर खोज्दा छन् जूनमा कामदेव नै ॥मृदुकेशी रागवेशी चिन्तालेशी तिनीहरू ।मन्द चाञ्चल्यले चारु बनी कल्ली तथा तरु ॥त्यहाँ रहे झैं देखिन्थे बागमा सुरवर्गका ।तपस्वीहरु देखिन्थे त्यहाँ पनि समुज्ज्वल ॥जूनभित्र शिलातुल्य ध्यानी कोमलभावका ।रत्नदार शिलामाथि बसेको मेरुदण्डका ।सोझा ब्रह्मा विचारेर, स्वर्गका परको क्रा॥(१६०)सोधै दुष्यन्तले इन्द्रसाथ “यी क्रषिवर्गले ।तपस्या किन गर्दा छन् पुगेन अझ स्वर्गले ?”(१६१)इन्द्र भन्छन् "“स्वर्गलाई पनि राख्ने कनै क्रा ।अनन्त अमृतानन्द भण्डार र अनन्तता ॥
अझ माथि रहेकै छ जहाँबाट लिई कर ।हामी फुल्छौँ र फल्दा छौं पाउँछौं दिव्य सुन्दर ॥पूर्णता अझ पाइन्न स्वर्गमा पनि सुन्दर ।ब्रह्माको वासना एक बाँकी नै छ अगोचर ॥हजाराँ चन्द्रमा निस्की हाँसेको छ नभस्तल ।सपना झैं बनाएर प्रेमको स्वर्ग मञ्जुल ॥तर ती चन्द्रमा यौटै ब्रहमा-भास्कर-रश्मिले ।प्रतिभासित छन् सारा स्वर्ग राम्रो तुल्याउन ॥”(फर)हेरै दुष्यन्तले माथि विष्णुका मुसकान झैं।सुधा-रष्िम हजाराँमा पुष्पको दिव्य बाग झै ॥विचित्र व्योमको बल्दो सपनामय आकृति ।झभझल्ल झल्ल झल्केका चन्द्रमाहरुका गति ॥शान्त आनन्दका ज्योति मुस्कुराहट मौन भझैं।जीवनी-शक्ति पीयूष छर्दथे शीत ररशिमले ॥व्योमको तर्फ फर्केर इच्छा गर्दा मनोहर ।अनुसारी झरी ज्योति, फुल्ने फल्ने सबैतिर ॥(१६२)
शान्तिको सूचना दिव्य जस्तो त्यो वायुमण्डल ।पियो जत्ति हुने उति तृप्त-आनन्द शीतल ॥आत्माले दिव्य आनन्द यही हो भन्दथ्यो त्यहाँ ।सत्यचेती होश पनि बन्थ्यो गद्गद नै जहाँ ॥नसामा चल्दथे नाला कल्कलाई मिही ध्वनि ।शिरा शिराभरि 'राम' अभिराम जगाउँदै ॥प्रशंसातुल्य आनन्द, आनन्दर्सार तारिफ ।तारीफ झै भजनको पराकुतध्वनि मञ्जुल ॥सङ्गीतमय भै चल्दा बीन दिव्य जीवनी ।
हर्षोत्फुल्ल बनी प्पयुँध्यो सच्चिदानन्दको ध्वनि ॥निर्मनाएर आए भैं हृद्व्योमी शारदीयता ।बन्ध्यो प्रभा-पटलले गोल आनन्द भै सफा ॥पृथिवी नफिछै जस्तो, नसम्झूँ झै अरू क्रा ।
श्ण्व
आँखा चकोर झैं बन्थे हुृद्घण्टीको निनादमा ॥आफैं सदभावना खोजी आफैँ हेरी ड्लीरहूँ ।भझुलीरहुँ कि डोलेर श्वास चामर सुन्दर ॥भने झै भावना उड्धे जो छन् अमर पुष्पमा ।बास्नाबाट गरी पूजा आँखाका दिव्य ज्योतिमै ॥दीप बालेर सौन्दर्यमय भाव चढाउँदै ।फूलका रूपमा नाची गतिमा दिव्य देहको ॥परमेश्वरको तर्फ कूजनामृतभावना-को नै जीवन पाएर त्यही पारी उपासना ॥हरेक कर्मले मीठो हरेक क्षण सुन्दर |पार झै लाग्दथ्यो भित्र स्वर्गनीच पुगेपछि ॥भित्रबाहिर सत्तेजी, सदानन्दी सुदीक्षित ।वृक्षमा, बोटमा, त्यस्तै वल्लीमा, शैलमा पनि ॥जे भावना छ आनन्द उसैमा पाड्ग जीवनी ।ऐक्य दिव्य लिई फुल्दो जिन्दगी झैं फुलूँ भनी ॥परमेश्वरका अङ्ग बननम्ने इच्छा पलाउँधे।स्वतन्त्रता उज्यालो झैं स्थितिमा दिव्य सुन्दर ।केन्द्रीय ध्येय मिल्नाले राज्य गर्थ्यो सधैँभर ॥(१६४)कै बनी झिल्ल नव रूप उदाउँदा ।वियोग नै नदेखिन्थे साना क्षणिक भझिरलिकिदा ॥(१६५)आँसु बन्धे कला खालि वेदना, दुःख नाटक ।सत्योद्घाटनको सार देखाई अमृतोज्ज्वल ॥तर लाग्दैनथ्यो चोट पीयूष पिउँदा त्यहाँ ।(१६६)वृत्राले लगे भित्र नन्दनैवनको पथ।विभिन्न दृश्यका कोण कनात्मक जहाँ थिएं ॥(१.७)जमीन अलि ओर्लिन्छ उक्लिन्छ जुन बागमा ।परिश्रम नपारेर पदको नृत्य झैँ बनी ॥
साना छन् रत्नका दाना बालुवा-पथमा जहाँजूनमा झल्ल झल्केका रङ्घीचङ्गी मनोहरघाँसभित्र कला दिव्य रङ्ग लेख्दछ सुन्दरसजीवता थपी रम्य, मेलको बन्न चातुरीवल्लीमा फल्दछन् रत्न कलाका चारु पत्रकाहवामा छुन्मुनाएर रङ्गीचङ्गी बनी निकावृक्ष छन् जूनमा बढ्ने कौमुदीको सुगन्ध लीदिव्य कोमलता नै छ विशेष गुण ती भरीबाङ्गाटिङ्गा कतै छैनन् असुन्दर मुखाकृतिकलीलो दिव्यता नै छ स्वर्गको मञ्जु पद्धतिबास्ना त्यहाँ इन्द्रियमा घुसी आत्मा समाउँछवसन्त नित्य भै छैन लाग्दो चिच्याट चित्तमाहरिया नित्य छन् पात श्वास वास समन्तवितसौन्दर्य नै पिई बन्ने राम्रा बान्की कलायुतमीठो शीतलतासाथ गानको मृदु गौरवदिलै गदगद पारेर पक्षी लिन्छ भझुलीकनलहरा हाँगिएका छन् नटी झैँ चारु-भूषणहरेक चाल आनन्द नाचे झैँ पत्र भैकनपुष्पदार हरा हाँगा पन्ना कोमल पल्लवहजार इन्दुका रशिमि पार्दछन् राम-वैभवछैन बादल स्वर्गैमा पृथिवीको सिँगार त्योजल दिन्छ हवा खालि ज्योतिले शीतरश्मिकोवृक्षले सिर्जना गर्छन् ग्रतुदार नयाँ रँगविभिन्नता रांख्नलाई दृश्यमा चारुतासँगकालै न छ जिते जस्तो छैन झैँ परिवर्तनखालि काल छ राखेको राख्न ताल र नर्तनजता हेप्यो उतै सुख्ख जुनेली बन्छ झल्मलछैन ताप कतै चिन्ता आत्मा बल्दछ शीतलतर यस्तो शीतलता पृथिवीमा छ बाहिरीदिलमा भित्र आत्मामा घुम्छ यो तर माधुरी(१६८)
जारी
बनी मीठा बान्की सरस कलिला भै लहलह ।
शिरा राम्रा पाई पतला स्निग्ध सतह ॥जुनेली आभामा अलि अलि दिने चारु झलक ।
रसीला राम्रा छन् मधुमय सुगन्धी किसलय ॥हिलेका हाँगामा मृदु अनिलले नोल नलित ।
द्रशारा आनन्दीसरि सुख लिँदा शीतलसित ॥छिटो ज्यूँदो मीठो सरसपनका कोमल मुना ।
कतै झुप्पा झुप्पासित चलिरहेछन् छुनुमुना ॥१९)
त्यहाँका चाला नै रसमय उज्याला मृदुकला ।त्यहाँ छैनन् केही विरह-गर्हुँगा भाव अमिला ॥छ अस्तित्वै सत् झै पुलकमय रङ्गीन हलुका ।हुन् नै आनन्दी भजन कृति औ नृत्य र कला ॥(१७०)
लिपिन्छिन् बास्नाले सरस छविले भूमि सिहँली ।फुलेका छन् ढुङ्गा पनि कुसुम झैं कोमल त्यहाँ ॥नसा राम्रा रङ्गी मृदुल ढँग हाँगा रसमय ।थुँगा झैं ढुङ्गामा विघुकर झझल्किन्छ मधुर ॥(१७)
कतै ता बोल्ने छन् तरु पनि मुनामा स्वर भरी ।झरेका अर्नाका निकट रजत-स्वादु लहरी ॥छ छं छे छ छ छे सलिल स्वरमा गानतरल ।सधैं नाची बोल्छन् मुखरित हुँदा वुक्ष मृदुल ॥(१७२)कँदेका जस्ता छन् दलहरु हरा बोटहरुका ।त्यहाँ ज्यादा देख्थे नृपति सुख चैतन्य तरुका ॥नदेख्ने भै आँसु प्रखर दुखका पार्थिवकण ।सुधाले पोषेका तरुवर फुलेका सुखसँग ॥)
(१७३जहाँ जन्मै क खु २2 मरणहरुको अन्त पनि नै ।जहाँ दुःखै कटु वचन काँढा पनि न छ ॥
जहाँ सौन्दर्यको मृदुलपन नै जीवन थियो ।त्यहाँ ती राजाको हृदय अलि आनन्दित भयो ॥(१७४)टिपेका हाँगामा कुसुम म कलिला हातहरुले ।न देखिन्थे मृदुलदल ज्यादै लघु भई ॥त्यहाँ लागीहाल्थे त्वरित रसिला कड्मलहरू ।हजारौं पत्तीका तहहरु लुकी गोलघरमा ॥(१७५)कतै बास्नाका छन् लहर रँगमा रम्रम हुने ।कतै ज्वाला बल्छन् झिलमिल बनी फूल रेँगिने ॥यता यारिन् फुल्छन् सुरयुवतिका बोटहरुमा ।उता बोली फुल्छन् मृदु कुसुमका ओठहरुमा ॥
(१७६)त्यहाँ चिल्ला चिल्ला सतह हरिया त ठस्ल ।हरा हाँगामा छन् विविध पुष्पसरिका ॥भुवा राम्रा रङ्गी कलकल गरी कञ्ज महिमा ।सदा गाई बस्ने मधुर स्वरका नृत्यहरुमा ॥
(१७७)उडी जाँदा ढल्की मधुर गतिले रङ्ग तलको ।
बनाएन देखाई नजर «लै... राम्रा टलकका ॥पवनकन आह्लादित सब ।उडेका फूलै झैं विहगहरु बोल्थे नव नव ॥
(१७८)त्यहाँका पन्छीको गरिसकिन् के वर्णन छर ?उज्याला स्वप्ना झै चिरबिर गरी आठ प्रहर ॥सबै छन् जूनेली स्वर मुख लिई चन्द्रसँगमा ।कुरा गर्दा मीठा हृदयकन पोखेर रेँगमा ॥
(१७५)भए बेला सुत्ने कुसुमहरुका पत्रहरुले ।सजाएका राम्रा नरम गुँडमा मस्त सुखले ॥सुतेका हुन्छन् ती मधुर सपनामा कसुम झैं ।स्वतन्त्रानन्दी भै निशि पनि नभै स्वर्गतिर ता ॥(१८०)
त्यहाँ आँखामा छन् चमक हँसिला दिव्य सुखका ।जहाँ व्याधा छैनन्, शरहरु न पुग्छन् निठुरका ॥खुलस्ती आनन्दी दिलभर भई कण्ठ भरिला ।त्यहाँ बोल्छन् पन्छी मृदु किरणले प्रेरित भला ॥(१८१)
कन्याई चुच्चाले जिउतिर मिलाईकन भुवा ।गरी फर्फर् राम्रो सुरभित चलाई मृदु हवा ॥यसो तानी घाँटी लघु ढलक ली दृक् चमकका ।हँसीला वाणीले हृदयकन छुन्छन् कति निका ॥(१5४)सफा ञँचा मीठो विधुलसित आनन्द हलुका ।$ १०८ ज्यूनाको रसमधुरता लीकन निको ॥बने हृप्वाणी पुलकित त्यहाँ प्राकृत ध्वनि ।ज्यूनाको मुखरित छ हाँगाहरुमनि ॥(१८३)यहाँका हावामा अमृत-रसको गन्ध हलुका ।यहाँका दृश्यैमा मधुर सुषमा फुल्दछ फिका ॥यहाँका शब्दैमा दुखरहितताको मृदुपना ।छ झल्केकी बागै कलकल सुखा$स्वादन घना ॥
(१८४)नयाँ बोली मीठा अवनितलमा नैनयाँ झल्का राम्रा उदधि नहुने ॥मसीना तृष्णाका सकलपन झैं शोभन मिही ।त्यहाँ क्यै पाइन्थ्यो जुन रहित भै दुःख छ मही ॥
त्यहाँका फूलैमा रँगहरु नयाँ क्यै मधुरता ।
नयाँ बान्की, अर्कै दिव्य हलुका ॥छिनाले ॥॥ 0 गको कनकमय मानी काँदिइँदा शुबने रेखा छन् हृदयकन सन्तोष रहने ॥
(१८६)त्यहाँको सन्तोषै पनि न छ दिने श्वान्ति दिलमा ।छ यौटा नै बाँकी अन लघुसिँढी पूर्णतिरमा ॥
भनी लाग्ने मीठो तवर मन सन्तुष्ट हन गै ।रहोस् अद्लीबद्ली विकसित रह््न् रूपहरु झैं ॥
(प्च्छै«यही यौटै हो वा पर पनि कतै स्वर्ग छ” भनी ।त्यहाँ सोद्धा भन्छन् सुरपति “हजारौं अझ पनि ॥बनेका छन् राम्रा प्रभृहृदयका दिव्य महिमा ।म जस्ता राजा छन् कति कति महान् विश्वभरमा ॥”(१८८)कुनै पन्छी बोल्यो 'पिउ पिउ' कुनै चाँचर 'च च'।कुनै 'कुर् कुर' लिन्थे हृदयसित प्रेमी प्रतिध्वनि ॥कुनै 'को हो को हो' कति 'कुलुलु" कोही 'कल कल' ।कुनै “ची चीं कुल्बुल् चिरिरि चुइँ चूँ चेँ' प्रतिपल ॥(१५९)कतै 'काफल् काफन्' 'लहलह” कतै ता “चहचह' ।"फभझिल् झिल्' क्वै बोल्छन् 'रुनुझनु' कतै ता 'छुनुमुनु' ॥कतै 'पासल् पोसन्' पलपल कुकुल् कुल् मुनुमुनु ।'(१९०)कतै झुल्दा पन्छी किसलय नयाँमा तह तह ।त्यसै हल्की हल्की मुखरित छ मीठो “चह चह' ॥'फफर् फर् फर' गर्छन् विहग सब उड्दा वरिपरि ।त्यसै झारी धूलो सुरभित मजामा झरभझरी ॥
(१९१)चरो इन्द्रेणीले नृपतिकन देखी चमकले ।'छ छं छं छं' बोल्यो जिउकन हिलाई भडकले ॥फिँजायो लम्पङ्खे रंग ललित लामो झिलिमिली ।उडी चम्क्यो गम्क्यो जलबिच पस्यो झल्झ्ल बली ॥(१९र)त्यहाँ छन् बाटूला मखमल मुनाको तट लिने ।गरा जस्ता राम्रा मरमर किनारा मृदुकने ॥जड्ेका ढुङ्गा झै झलझल जहाँ सैकत कणा ।सितारा झै झल्झल् लसित छ उज्यालो छविसँग ॥
उज्याला बत्ती झै लहर मणिका रङ्ग विविध ।झभझल् झल् भल् गर्छन् विधुकर खुलाई बहुविध ॥(१९३) '
कतै माला राम्रो जललल बमी भ्यालउपर ।
शशीको ज्योत्स्नाको मणिमय उज्यालो छ लहर ॥जहाँ झल्की 0७ ७ दुवचनका रङ्गहरुमा ।
परी हाँसी हदन तलतिर बनी दिव्य सपना ॥
(१९४)लखम्ता हो 244/ अहा ! तरकमले | कगा राखिन्छन् कुसुम न्दरसित ॥
जहाँ इन्द्रेणीको ढँग रँग लिने 200 लव-
हरू झल्कीमल्की लघुतवर झर्छन् झलमल ॥
(१९५)त्यहाँका भैँ नै छन् मृदुल मणिका सम्म सतह ।निछाएका राम्रा मखमलहरू छन् तह तह ॥कतै नाला ला छत् मरमर जडेका तर कहीं ।अनेरकी श्रेणी छन् नृपकन दिने आसनहरू ॥(१५६)त्यहाँ छन् झल्केका कनकमय चौकोस हँसिला ।उठाएका बुट्टा झलमल ननेका मणि जडी॥उज्यालो गर्ने छन् मणिहरु बडा भझाडहरुमा ।त्यसै धपधप् गर्ने च्युतियुत कतै रङ्गहरुमा ॥(१९७)थियो यौटा हीरा धपधप बलेको त्यस थल ।उज्यालो बत्ती झै छविमय बनाई झलभझल ॥म त्यो हीरा पाउँ यदि अवनिमा भूप सबको ।महासम्राटको नै मुकुटमणि बन्थे सहजमा ॥(१९८)पुगे घुम्दै घुम्दै सुरपति र दुष्यन्त सँगमा ।उज्यालो नाचेको घरतिर बडो काँचमहल ॥जुनेली शोभाको भुइँ झलकले निर्मल सफा ।घरै नै झल्केको स्फटिकभर हाँसीकन प्रभा ॥(१९९)
त्यहाँ इच्छा जस्तो रँग दिन) सजीलो हुन गई ।नीलो आस्मानी वा छवि वा रङ्ग हरियो ॥लतामा लच्केको विविध झल्ल झलक ।मिलाई , बस्नेछन् सुरयुवति लुक्दै दिन टक ॥(२००) 'भयो खेल त्यहाँ यौटा दुष्यन्तअघि अद्भुत ।लम-कोसे मिही भौंका परीका नखरासित ॥(२०१)अँध्यारो भौ सारा महल पहिले शून्य हुन गो ।विनाख्मै ' रङ्यै ध्वनि-रहित झैं सिर्जनअघि ॥
त्यहाँ झिलिफिल् झिल्क्यो अनुपम उज्यालो मधुमय ।त्यहीँ ,बन्दै आयो विधुवदन सङ्गीतसँगमा ॥(२०२)
थियो गाना मीठो मधुमय 'न हुँ हँ बहुत म ।'भने झैं ढीलो भै किरण लहरी झैं रम रम॥अँध्यारो फाटे झै मिरिमिरि भयो ठाउँहरुमा ।झिलिल्झिल्झिल् झल्क्यो छवि विधुविना आकृतिविना ॥(२०३)त्यहीँ बन्दै आयो सरस मृदुरेखा र वदन ।'अहे' जस्तो मीठो लहरहरूमा भझन्न झनन ॥भयो सिङ्गो बान्की छविमय सबै इन्द्रियहरू ।बनेको लाएको वसन सुन झैं झल्मल हुने ॥(२०४)बढी भन्क्यो गाना झननन सुधासिन्धु छवि झैं ।उदाएका देख्थे नृपवर महाविष्णु रवि झैं॥हजारौं पन्छीका मृदु स्वर तथा ज्योति लहर-हरूमा जागे भैँ स्वरहरु उठे स्वादुप्रहर ॥(२०५)परी-पन्छी उड्छन् मधुर रसनाका रवहरू ।प्रशोसा झै गाई जलद-वसन-व्योम निकट ॥
भिभझिल् झिल्फिल् गर्दै अब सुरहरू जन्मन गए ।सबै जोडी भन्छन् कर 'जय स्वयम्भो जय ! जय !'सबै आँखा मिच्दा कर दुइ जुटेका सुर उठे ।गिप्यो पर्दा लामो जलदसुरिको श्यामलपट ॥(२०६)झन्यो राम्रो दोस्रो पट हरि थिए ध्यानसहित ।फुकी आयो यौटा कमल दिलको स्वप्नसहित ॥त्यहाँ गाना जस्तो मधुर रसले बान्किन गई ।उठिन् लक्ष्मी ब्यूँझी हँसमुख प्रभा झैं विभवकी ॥(२०७)तिनी 'खै खै' भन्दै हरि निउँभझिए हात दुइका ।इशारा फैलाई तब निकट देखेर कमला ॥"तिमी मेरी माया मसँग बस" भन्छन् र कमला ।झुकी आँखा बन्छिन् ललितवदनी लज्जतसँग ॥(२०८)तक ५ ले तब ती लक्ष्मीसाथ सोधे, "तिमीकन ।के के चाहिन्छ त्यो चाँडै पुस्याउँछु तिमी भन !"ती न्छन “सिँगारहरु सुन्दरभन्दा कमला भन्छिन् ।प्रभुको प्रेमका निम्ति पाउँ सञज्न मनोहर ॥"(२१०)त्यति भन्दा तब नभमा, झझल्ल झिल्किए तारा ।रँग झल्के अवनि उठिन् रम्य बने जगत् सारा ॥(
२%)व्योमविहारी ग्रह स्वरूप देखिए झल्ल ।प्राकृत ढङ्ग लिएका रत्न भरी झलमल्ल ॥(र१२)
आँखाबाट छटा झिलिक्क हुन गो हाँसो भयो चन्द्रमा ।श्वासै वायु भयो सुगन्ध लहरी जो बन्छ हृत्केन्द्रमा ॥नालाको टक भो नशा शिर भयो आकाशको गुम्मज ।बन्छन् रोम अनेक शस्य कलिला गाला बने अम्नुज ॥(२१२)
यस्ता ज्योति अनेक रङ्गहरुका झल्क्की उडी बन्दछन् ।लाखौं चीज अनेक रङ्गहरुका आश्चर्य जो बन्दछन् ॥पृथ्वीमा, प्रतिबिम्बि ती तर त्यसै व्यर्थै भए बन्दछन् ।आँखा मर्त्य र विष्णु देख्न नसकी अन्धा सबै बन्दछन् ॥(२१४)यस्तो सिर्जन-दृश्यवाद झरिगो पर्दा र नाचे नटी ।स्वर्वेश्याहरु फेरि त्यो महलमा भीना नचाई कटी ॥कोही छँछम निर्भरी बनिगए कोही बने निम्नगा ।वल्लीतुल्य अरू, कनै कुसुम झैं कोही शशी-वृत्तगा ॥(२१)यस्तो नृत्य सकेर सुन्दर यहाँ फुस्रो हने वर्णन ।फर्के बागतिरै दुवै नृपति ती आनन्द पारी मन ॥यौटी दिव्य ठिटी क्रङ्गनयनी छड्के गरी दर्शन ।दुष्यन्त प्रभुको मुहारतिरकी बन्दी प्रशंसा धन ॥(२१६)सम्झी झट्ट शकुन्तला नयनले “को हो” भनी सत्त्वर ।हेरी शान्त भए थिएन त्यसमा त्यो प्रेम ट्ुना तर ॥के जित्थे स्ुरदेशका लघुपुरी त्यो मोहनी सुन्दर ।बिर्से तैपनि त्यो वियोग अघिको ती स्वर्गमा भै तर ॥(२१७)प्रशंसा गरी नृत्यको बात धेर ।गरी फर्किए भूप हाम्रा नुहेर ॥निदा भैगए आइहाल्यो विमान ।झस्यो त्यो धरातर्फ गाएर गान ॥(२१८)परीले सबै गान गाएर हेरे ।झरे फूल माला त्यहाँ धेर बेर ॥इशाराहरू गर्दथे देववर्ग ।बिदा गर्दथ्यो पुष्पको वृष्टि स्वर्ग ॥(२१९)
कप
महाराज दुष्यन्तका कीर्ति सारा ।सुनाएर त्यों सात संसारलाई ॥नडा पड्ख राम्रा उचालेर हाँकी ।झन्यो यान सङ्गीत मीठो बनेर ॥(२२०)यता ओलिंदा भूप दुष्यन्तलाई ।धरा क्यै फिका लाग्न गो दृष्टिलाई ॥त्यहाँ एक टूना उज्यालो हुनाले ।बन्यो स्वर्ग झै सम्झनाले छुनाले ॥(२२१)जसै मेघका झाँग छोडेर ओर्ले ।फुलेका उज्यालो प्रभाले छुनाले ॥कहाँ दिव्य लावण्यकी मूर्ति होलिन् ।भनी सोच्न लाग्दी भई कल्पनाले ॥(२२२)भुलेका थिए स्वर्गमा त्यो वियोग ।फिस्न्यो दैन्य पृथ्वी नजीकै हुनाले ॥नयाँ एक आशा मिलेको विषाद ।भने आँसु झल्का रँगी झल्कनाले ॥(ररर)हजारौं थिए शैलका मञ्जु क्ञ्ज।
"उडी आउँछु स्वागती सम्झनाले ॥.
हुनैपर्छ ती क्रूरताकी शिकार ।' त्यैहाँ प्रेमकी तुल्य टूना हुनाले ॥(२२४)जसै देखियो एक सौन्दर्य कुञ्ज ।नदीले चिरेको हरा दृश्य ताल ॥सफा फेन रेखा झरेको घुमेर ।भयो नाग जस्तो दिशा उत्तरीय ॥(२२५)
बिहानी चराका पखेटा उज्याला ।क्नै स्वर्गको गुह्य चोर भनेर ॥लिई शीतथोपा उडेका नजीक ।बनी भान दिन्थे पुकारा गरेर ॥(२२६)त्यही हो भनी सम्िँदा हेमकूट ।जहाँ सूर्यको कान्ति बल्थ्यो सुवर्ण ॥अनेकौँ अरू श्पुङ्खको बीच साथी ।सुनौला चुचूराहरू बीच माथि ॥(२२७)त्यहीं ओर्लिने आशयी भै विमान ।चल्यो त्यो दिशामा हवा शुद्ध खान ॥जहाँ नीरका शिल्पकारीसमान ।थिए हौल च्ूडा सुनौला बिहान ॥(२२८)कुटी एक आनन्दको चारु देखे ।पराले छ छाना झरी रङ्गिएको ॥दुवै भ्यालवाला जहाँ देवदारु ।सियाका बनी चारु टुप्पा रहन्छन् ॥(रर९)सफा मर्मरे ठाउँमा स्निग्ध भूमि ।छ सम्म्याइएकी लगाएर बोट ॥जहाँ फुल्छ भुप्पा बनी रम्य रङ्ग ।सफा पारिलो नेत्रले चुम्बिएर ॥(२३०)हरा कोखमा बाष्पजाली उठेको ।पछ्यौराहरू लर्किए झै भरेर ॥पहाडी प्रसूनादि श्ञ्गारवाली ।छ त्यो शैल शोभा बढी चारु हेर ॥(२३१)
रे
त्यहाँ शुभ्र सोताहरू खान पानी ।झरे झै सफा बाग झैं देखिनाले ॥जटाजूटका दिव्य ती कण्ठभूषा ।
सुगन्धी फुली केश झैं | मनु ।झरेतुल्य नाला क्षेत्रमाथि ॥
(र३र)ओर्ल्यो दिव्य विमान शैल-शिरमा फाटेर हस्सू अब ।देखिन्थ्यो तल दृश्य चार महिमा चीरा परी गौरव ॥साना छन् कुइरा यताउति अझै देखिन्छ नाला पनि ।भीनो बाफ उठेर मिर्मिर हुने क्यै वक्ररेखा बनी ॥(२३२)किरण सूर्यका प्रथम कोमल ।समर गर्दथे बाफका तल॥विविध रङ्गमा जुट्न गैकन ।ठाउँ ठाउँमा हृदयरञ्जन ॥(२३४)अरुण कान्तिले वरुण-स्वप्नमा ।थोर बेरको मृदु विलास ली ॥शुभ्रता लिँदा बिउँभिँदो जगत्-तुल्य दृश्य त्यो ललित देखियो ॥(२३५)सलिलसुन्दरी त्वरित निम्नगा ।झलल भल्किइन् धवल रममा ॥(२२३६)कोरिई सफा लहलहाउँदा ।हरित खेतका कोण सुन्दर ॥स्पष्ट बन्दछन् प्रबलता लिँदो ।गगन दीपका घवल ररिममा ॥(२३७)
स्मृतिपटप्रभाभित्र छेकिने ।यवनिका गनी वाष्पजालिनी ॥दिल अचेतमा किरण मिर्मिर ।हटिसकी त्यहाँ स्पष्टता थियो ॥(र३८)शीत निन्दुका सार झल्मल !अर्वनि बन्दछिन् त्यो बिहानमा ॥नयनबिन्दुका रङ्ग झल्कनै ।अवनिको थियो मधघुरता त्यहाँ ॥(र३९)रुनु पनि प्रियाका वियोगमा ।दिव्य माघुरीपूर्ण देखिने ॥नेत्रमा लिई मधुर झल्फझल ।सम्झना, रहे नृपति एक्ला ॥(२४०)
[1
चतुर्विंशतितम सर्ग
न्यानो कोमलता लिएर रविले फारेर हुस्यूहरू हरू ।
सेतो प्रोज्ज्वलता बनी झिलिमिली कणाका तरु ॥हावा मन्द थियो वसन्त वनको शोभा हरा मग्मग ।
शीत श्वासित वाससाथ मनमा ब्यूँझाउँध्यो कल्पना ॥
(१)डुल्दै शीतल कञ्जमा कुलो को बाटो घुमौरो लिई ।ओर्ले कश्यपका क् तिनी बास्ना मजाको पिई ॥हावा त्यो सुख झै सुशीतल सफा त्यो शान्तिको शासन ।पाई चित्त प्रसन्न भो नृपतिको देखी तपस्या-वन ॥(र)ओर्ले जान्छु भनेर कश्यपकहाँ त्यो जङ्गली राहमा ।पातै मग्मग वासका बहु थिए हाँगा नयाँ आशमा ॥पुछे जीव निहानका गगनका गन्धर्व रङ्गीनका ।मीठा शब्द थिए अनेक वनमा बोल्ने नयाँ पल्लव ॥(२)हाँगै चुर्बुरिने मृदु स्वरहरू जादू जगत्का सरि ।नौला ढङ्ग मिठासले तब्भरी बन्थे रँगी छिर्निरी ॥माँनो फूल उडेसमान खगका बोल्थे पखेटाहरू ।गानाकी नव देशमा मृदु कुराका दिव्य जादूहरू ॥(४)
“यस्तो सुन्दर गानको वनविषे ती कोमलाङ्गीसँग ।मेरो वन्य बिहा भयो कसुमको खानी फुलेको रेँग ॥सौगन्धी नवमञ्जरीहरु मिली नाच्थे फुकाई उर ।बोल्थ्यो प्रेम बनी जगत् मृदुहरा बोल्ध्यो फुली सुन्दर ॥(५)'हाम्रा भाव थिए मुनासरि नयाँ मीठा मुना पातला ।जिभ्रा झै कलकण्ठका मृदुलता मागी मयाँ कम्पित ॥
फुल्छौं चन्द्र र सूर्यमा उर फुकी मीठो लचीलोपन ।बिस्तारै मुसकाउँदै पर गरी' भन्थे खुसाईकन ॥(६)
“घुम्टो थोर लिएर भाव तिनका लज्जा रसीली बनी ।मुस्कन्धे अलि लालरङ्ग कलिलो छाएर गाला भरी ॥ती बोल्थिन् वन झैं चरामय क्रा, मीठा सुराका कणा ।मानो बैंस वसन्तमा र वनमा बास्ना बने झै घना ॥(७)आयो क्रूर तुषारको हृदयमा ठण्डा कडा विस्मृति ।मेरो श्वास बनेर स्याँठ हिउँदे छाती चित्यो कोमल ॥ती फुल्दी कलिली मिठास मनमा आनन्दका रङ्गमा ।वैलिन् हाय ! कतै कतैतिर तिनी होलिन् रँदी मौनमा ॥(८)छातीका जलबाफ सर्र मनमा फैली रसाईकन ।ढीका उष्ण लिएर कोण दुइमा लामा तिनी हुन् सँदी ॥फुल्दा यौवन आश कुण्ठित भई धक्का परी निष्युर ।घुँक्का बन्दछ मौन आँसुसँगमा कूना कहीं ली पर ॥(९)के ठानिन् शिव हाय हाय तिनले वल्ली बनी आउँथिन् ।मृद्राले नव आशका विरहका दाना बिसाउँँ भनी ॥मेरो क्रूरपना र आँधिहरुले ती जिल्ल आत्माकन ।राखिस् दैव कहाँ ? बता अब ममा खोज्नेछु रोईकन ॥(१०)
ती पाए अब फेरि यो अवनिमा हीराहरूकी हिरा ।स्वर्गै लोक समस्तको विजयको मिल्ध्यो मलाई सुरा ॥ती आँखा दुइमा जगत् कुसुमको मिल्थ्यो कणामा कणा ।बास्नातुल्य क्रा गरेर मनमा बन्ध्यो हँदी सम्झना ॥”
यस्तै तर्क गरेर कश्यपसितै सोधी बुझूँला भनी ।
आँखा कोमल ओर्लिए नृप जहाँ बाक्लो थियो जङ्गल ॥देखे एक कुमार सुन्दर त्यहाँ जो बोट झै फूलको ।
लालीदार कपोलको शिशु थियो आँखा बडा तेजिला ॥
(१२)
राम्रा लक्षणले सुशोभित सफा आनन्दको सिर्जना ।
जस्तो शिल्पित चारु बाल्य सुषमा हाँसीरहेको मृदु ॥ठूलो भाल, सुपुष्ट ताज जगको बन्ला कि झैं प्राकृत ।
शोभा, कृष्ण कपालका मृदु मुना ढाकेर राम्रोसित ॥
(१२)फुर्तीलो, हसिलो, विनिर्डर, त्यसै जन्म्यो कि झै वीरता ।राम्रो मूर्ति लिएर हाँक्न जगतै त्यो बालको रूपमा ॥मानो बाल छ दिव्य देह हँसिलो मानो कनै अप्सरा-बाटै जन्म लिएसमान धरणीको दिव्य आभूषण ॥(१४)राम्रा दाँत मुसे सफा लहरमा दाना उज्याला बनी ।हाँसेका दुइ ओठ पल्लव नयाँ लाली खुलेका मनि ॥चम्केका दुइ बाल लोचन, लिई गन्दै थियो वेधक ।लामा देष्ट्रकराल तीक्ष्ण वनको ली सिंहको शावक ॥(१५)'हेल् छचाने ! कति लेख दाँत यछको कछ्तो छ तीखो हकि ?'भन्दा ङघार्र गन्यो र हान्छ शिरमा हप्काउँदै बेसरी ॥कृत्तातुल्य बनेर शान्त त्यसले आँखा हरीया दुई ।लुत्री लाउँछ त्यो मुहार मृदुमा कानै गिराई दुई ॥(१६)
'को होला ? कुन भूपपुत्र ? कसको यो रत्न तेजी यहाँ ?'भन्दै तर्क गरेर दर्शक बने गर्दै प्रशंसा त्यहाँ ॥'यस्तो बालक रत्न सुन्दर महातेजी हँसीलोकन ।पाउँ राख्न म काख चुम्बन लिँदै स्वरगै थियो जीवन ॥(१७)लोभै लाग्दछ देख्नलाइ शिर र यो क्या तेजको ।यौटा दोष नदेखिने, कति छिटो, क्या फुर्तिलो क्या सफा ॥तोते फुट्न तयार शब्द रसिलो टूना बनी कानमा ।गद्गद् बन्दछ चित्त चारु सपना झैं दिव्य उद्यानमा ॥
(१८)को होला ? यसको मुहार अलि क्यै थोरै चिने झै कता ।कोही मानिसको कि देवहरुको झैं लाग्छ मिर्मिर् यता ॥करे मैले सपनातिरै दिन कुनै देखेँ ? झफझल्कोसरि ।को होला ? कुन भूपको शिशु यहाँ या देव आए झरी ?(१९)स्वप्ना सुन्दर आशका हृदयका फुल्दो हुँदा यौवन ।देखिन्छन् यसरी कतै कि रसिला आँखा लिई सम्झिन ?अर्कै ठाउँ झरेर स्वर्गतिरका यी बाल-स्वप्नाहरू ।हाँसी चित्त रुलाउँछन् कि यसरी दुःखी बनाई मैं ॥(२०)यस्तै एक थियो सुचारु सपना त्यो कोपिलैमा पर ।मेरो लात लिई गयो बिधि हुँदा उल्टो कडा निष्ठुर ॥त्यो नाबाकन रुग्ण दीन थलमा भझुत्रो लगाई रुँदी ।होलिन् काख लिँदी सुदीनवदनी तप्तप् झरी झैँ हुँदी ॥(२१)यो को हो ? अन सोध्छु यो मन लिई दुष्यन्त सर्छन् अघि ।“एनानी ! भन को तिमी ? घर कहाँ ? के नाम तिम्रो भन ?"भन्दा भन्दछ बाल त्यो हँसमुखा हेरेर माथी तल ।“मेलो किछ्न नुबा विछाल थल यो” फैलाउँदो नाहुली ॥“आत्मा नाम छ काम यो छब जगत् जित्ने उज्यालो गली ।नाबा कछधपको कुटी घल” भनी तोते बनी माधुरी ॥(रर)
ब५१
क्श्रे
“साच्चै कृ्ष्णकि झै मुहार हार हँसिलो जस्तो छ तिम्रो पनि ।
जित्छौ यो समस्त सहजै मीठो उज्यालो बनी ॥आत्मा नाम कसो गरी हुन गयो हे देहका देवता ?”
भन्दा बोल्दछ “के म हुँ ल प्लिथिवी ? माटो त्यछै बेपता ॥”भन्दै खिल्खिल् हाँस्छ चारुमुख त्यो तारल्यको शैशवी ।
मानो जिस्किन खेल्न कुद्न सुखको पानी सिँगार्ने छवि ॥
(रर)
“यी हुन् राजकुमार चन्द्रकुलका यी तेजिला बालक ।
हाम्रा राजकुमार ती भरत हुन् यी दीनका पालक ॥सम्राट् देश समस्तका पछि हुने जानेर हाम्रा क्रषि ।
बूढा कश्यप गर्नुहुन्छ यिनमा शिक्षा कुटीमा बसी ॥”
(२४)'यो चन्द्रवेशी कुन राजपुत्र ?'भनेर मनमा विचित्र ॥
ठानेर भन्छन् “कुन कृष्ण नाम ?राजा कहाँ छन् कुन देश धाम ?”(२५)क्यै तला जाँदा पँजताला 22040 ॥2५७१००4 बाजु ।, तर निकट हुने गर्दछन् “हुन्न हा हा ॥”भावी आश्चर्य सोडा चकित नजरले ॥- 44 ती मनुष्य ।“हाम्रा यी शाहज्यादा प्रभ् पनि यिनका” अड्कियो त्यो रहस्य ॥(र६)जोडी हात खडा भएर जनले भन्छन् “प्रभो मन्त्रले ।बाँधेका यस बाजुलाइ अरुले टिप्दा डसीदिन्छ यो ॥सर्पै बन्दछ मर्छ मानिस पनी, हा हा त्यसैले गस्यौं !हाम्रा राजकुमारका प्रभु पिता जानी खुशीमा पप्यौं ॥”(२७)नृपको मनमा जवाफले ।अझ आश्चर्य बढ्यो, 'कसो गरी ?म पिता यिनको भनीकन ।सब भन्छन् म त कत्ति नुभिदनँ ॥'(रद)
“हात बाबुको मात्र निर्भय-साथ टिप्न त्यो बाजु सक्दथ्यो ॥नत्र सर्प भै मृत्यु डस्दध्यो ।चकित बन्नुको यो रहस्य हो ॥”(२९)यस्तै हुँदा खबर शीघ्र उडेर आयो ।मृदुमुखी वनका कुनामापूजा निमित्त अकु कलिला प्रसून ।सरसतासित सम्झनाले(२०)त्यो क्र्रता हृदयमा पहिले गस्हुङ्गो ।छाती किचेर दिनरात उदास पार्नेबन्ध्यो सुकोमल सिँगारसमान सारा ।लागेर ईश्वरतिरै दिलबाट धारा(३१)सौन्दर्यमा मृदुलता रसिला थपेकी ।मानो प्रसून मुरभझाउनदेखि बच्चीआँखा भई करुण आँसु अनेक झारी ।साँचेर प्राण रहँदी प्रिय आश-धारी(३२)श्रीकृष्णको स्मरणले दुखबाट काँढा ।सारा झिकी मृदुल चित्त बुझाउँदी तीरुन्थिन् तथापि मनको मनमै हमेशा ।
हे कृष्ण सम्झ प्रभु दीन अनाथ" भन्दी ॥
(३३)आशा समान पृथिवीकन प्राणदायी ।
छोरो थियो र त्यसमा जिउँदी अडाई ॥
ती प्राण दुःखमय सुन्दरता रुँदी ती ।
छन् मूर्ति दिव्य तपकी सरि गेरु लाई ॥
(२४)
| |
खुल्छन् कुनै वसनमा सब रङ्गका नै ।छन् चन्द्रलाइ महिमा धन कृष्णरङ्ग ॥ती दुःखलाइ पनि चारु सिँगार पारी ।भज्थिन् टिपी कुसुम बिर्सिदिने मुरारि ॥(२५)चाञ्चल्य-शून्य अघिको छरितोपना नै ।नाला बनी अब नदी गहिरीपनाले ॥ती नृत्य भाव तटमा अन चट्ट बाँधी ।लिन्थ्यो गभीर गति स्वर्ग लिनै रँगाई ॥(३६)जानेर दुःख-सुख केवल हो परीक्षा ।भन्ने, लिएर ्रषिको अति दिव्य शिक्षा ॥श्रीकृष्णको भजनमा मन पूर्ण लाई ।स्वामी उनैकन बुझी रहँदी यहाँ यी ॥(२७)त्यो चोट भित्र दिलको कहिले उठेर ।निभथ्यो चसक्क दिल सत्वर पग्लिएर ॥रुन्थ्यो वसन्त वनमा, जन कोइलीले ।'को हो' भनेर नचिनेसरि बोलिदिन्थ्यो ॥(२८)ती आज पुष्पवनमा नहुँदी विषाद ।यौटा झलक्क मनमा परबाट याद ॥चम्केर, चारु वनको हरियो विवाह ।आँखा रसाउन तयार थिइन् अधाह ॥(२३९)बेला यही सखि कुनै दगुरेर आई ।“दुष्यन्तको अब सवारि भयो, मलाई ॥के के दिने ? अब कबूल ननिर्स नानी !बन्दा समस्त पृथिवीकन एक रानी ॥”(४०)
भन्दा झसङ्ग “कसरी” सित चारु आँखा ।आश्चर्यले विपुल, लाउनकी चनाखा ॥“सम्झे” भनेर रसिली गह शीघ्र बन्छिन् ।“कस्तो गिज्याउनु” भनी तर शीघ्र रुन्छन् ॥(४१)वृत्तान्त त्यो विपिनको नृपको सुनेर ।पुखदी नुही ढलकले दुइ दीर्घ कोस ॥गम्भीर भाव रसिंली मृदु शीघ रोकी ।भन्छिन् कथा "सकल झूट बनोटहोकि?”(४२)विश्वास फेरि सखिले दिलमा दिनाले ।आकाशतर्फ दिइ दृष्टि कृतज्ञताले ॥“हा कृ्ष्ण ! सम्झनुभयो” यतिसाथ सुस्त ।गम्भीर चालसँग ती सखिसाध लागिन् ॥(४३)छोटो थिएन तर पाउ खुशी छरीतो ।ती मन्द मन्द मृदु छन्द सुगन्धवाह ॥सन्देशको गतिसँगै गहिरो विषाद !लाई सिँगारसरि दर्शन गर्न आइन् ॥(४४)ती गेरुकी मृदुमुखी रसिलो प्रसून ।वैलेर आधि जिउँदी जलबाट जस्ती ॥नौली बनेर सुकुमारपना गभीर ।आइन् सुकोमल-दृशी गहिरी भएर ॥(४५)हेरी दुवै क्षणभरी दुइ मूर्ति जस्ता । .छन् शिल्पको करुणभाव उज्यालिएर ॥झुक्दी यता मृदुमुखी रसिली बनेर ।हेर्दा उता विरहका पछ्ताउ हेर !(४६)
001
आँखा रसाउन गई. अब टल्पलाए ।ती गेश्नदार मुखमा गहिरी अगाडि ॥हा प्रेयसी ! तन तिमी अब जोगिनीको ।यो वेशमा हँदिथियौ ग्रहका अगाडि ॥(४७)वैराग्यको कटुपना, सब दुःखभन्दा ।छाती चरक्क चिरिने, गहिरो गराई ॥मानो विषाद गहका सब आँसुभन्दा ।झल्केर दिन्छ सचराचर नै रुलाई ॥(४८)क्या क्रूरता मकन भन्दछ गेरु तिम्रो ।गाली समान गहिरो दिलमा सुनाई ॥यो रङ्गले जलधि आँसु बनेर मौन ।टल्पल् हुँदौ छ गहमा अहिले मलाई ॥(४९)क्या शान्त सुन्दर मिठी गहिरी उज्याली ।गम्भीरता विरहको सरि मूर्तिवाली ॥नाघेर दुःखहरुका सब साँधलाई ।छौँ चन्द्रमा सघनतुल्य चकोरलाई ॥(५०)आँखा बनी सजल भन्छ अहो ! मलाई ।बिर्सिन्नध्यौ विपिनमा तर योगिनी भै ॥हा ! क्रूर विस्मृति म पर्दछु पाउमाथि ।माफी गरे विधि-शिकार म भक्तलाई ॥”(५१)जोडेर हात दुइटै अब चल्छ घुँक्क ।रुभदो गला अघि परे नृप-पाउमा ती ॥दोटा झरे विमल विन्दु र छाँद हाली ।भन्छन् “नत्याग अब भक्त दुखी मलाई ॥”(५२)
रोई तिनी पनि थचक्क बसेर घूँ घूँ ।रोइन्, बने उर खसेर उचालिँदा ती ॥रोए त्यहाँ सकल मानव वेदनामा ।टल्पल् गरेर जलमा दुट्ट देखिनाले ॥(५३)दोटै गला अब मिलेर भिजेर रुन्छन् ।आत्मा छ बर्बर दुवै रसिला कणामा ?सिद्धिन्छु झै दुख दगुर्दछ शीघ्र चारु ।गुड्दै झलक्क झलकी दुइटै रुनाले ॥(५४)मानो छ आँसु यति भाव प्रकाश गर्दो ।“हा नाथ, के गरि बिते निठुरी हुनाले ॥हा प्राण, के गरि जिएँ पछि सम्िनालेयो प्राण आतुर उडेन कडा हुनाले ॥(५५)“हा ! बिर्सिने पुरुष हैन म फूल मेरी ।स्वर्गीय वासहरुकी रसिली प्रसून ॥त्यौ क्र्रता यदि सचेत भए म जल्यें ।मूर्छा भएर म बचे विधिको टुनाले ॥(५६)याँदै भएन तर विस्मृति ढाकिनाले ।कालो बनेर घन आँसु तिमी रुलायो ॥झिल्केन एक निजुली पनि आँधि आयो ।यो दुष्ट हो छल भनी मनले लिनाले ॥(५७)सम्झेर आँसुहरुले दिनरात रोएँ।औंठी मिलेर स्मृति सत्वर फर्किनाले ॥यो इन्द्रजाल गहिरो विधिको मलाई ।छोप्थ्यो तिमीकन रुलाउन हाइ ! हाइ !!(५८)
छाती चिरेर यदि दर्द सबै ७१" ।रोला जगत् सब लिएर आँसु ॥छु प्रेमको हृदयको गहिरो पिपासु ।यो रङ्ग त्याग करुणा ! यति भन्छ आँसु ॥”(५९)यस्तै गरेर दुइ साथ रुँदै बसेका ।देखेर दर्शक सबै दृगमा रुझेका ॥केही उज्यालिन गए सन भै प्रसन्न ।ती भेटघाटहरुले, दुइ देख्न घन्य ॥(६०)गर्छन् दुवै हृदयको गहिरो सह्कानी ।सारा लिएर गहमा सुखसाथ पानी ॥गद्गद् बनेर दिल क्यै अब सुँक्क सुँक्क ।रुन्छन् त्यहाँ प्रणयको गतिले छुनाले ॥
(६१)जो प्रेमको गति विचित्र छ सो नुझेर ।छाया मिलेर दिल मानवमा अनौठा ॥रुन्छन् सबै प्रकृत रोदनले खुशीको ।ती दिव्य दिव्य क्षणका छवि झल्किनाले ॥(६२)दोटै उठे अब पुछीकन आँसुधारा ।साध साथ अन कश्थपका कुटीमा ॥लाग्छन् पछाडि अनि राजकमारचाहिं ।आश्चर्यसाथ जननी-मुखतर्फ हेर्छन् ॥(६३)त्रषि अगाडि गईकन ती दुई ।प्रणत छन् करजोरी खडा भई ॥खुद्दलिईकन केश मुहारका ।घधवलश्मश्च थिए अतितेजिला ॥(६४)
अतिवयस्क तपोबल उज्ज्वल तिमिरावतनयन थिए रा ॥कर छ कसी 2. समर्पित । तिकुसुम एक लिई हलुकासित ॥(६५)विपुल चन्दनदार निधारमा ।निगम-आगमका सब सारमा ॥त्रिशत आयु लिईकन शान्तिको ।सुख कुटीरविषे रहँदा त्यहाँ ॥(६६)गहन ध्यानविषे अहिले थिए ।पलक बन्द गरीकन ती त्राषि ॥नयनले मनको तर देख्दथे ।सब कुरा र भने “बस” हातले ॥(६७)दुइ बसे अब सुस्त नजीकमा ।नूपकुमार लिएर शकुन्तला ॥मृदुमुना करले मृदु ।मधुर स्नेह गरेर मुसार्दथिन् ॥(६८)पलक नन्द गरेर त्यहाँ -्रषि ।नजरले मनको सब देख्दछन् ॥तब त्यहाँ उपदेश गरुँ भनी ।वचन मिष्ट सुधासरि बोल्दछन् ॥(६९)“राजा ! यो विश्व साराकन नियमको एक छन् दिव्य शास्ता ।सम्झी राज् गर्नु यौटा हृदय डर लिई गर्व टाढा गरेर ॥सत्यैको रूप जानी उनकन मनले राख्नु श्रद्धा अनन्य ।सेवाको भाव राख्नू जनहित नृपको ताज भन्ने बुझेर ॥
(७०)
३६९
यो यौटा राजनीति प्रबल बुझ तिमी सत्यको भित्र सारा ।'राज्यैको आयु होला जबतक त्यसमा ईश-सन्तोष होला ॥घैरा चौडा गराए हुदयकन दिए सत्य चौडा विशाल ।ज्यूनेछन् राज्य लामा कुसुम-निकर झैं स्वस्थ सौगन्ध चाल ॥(७१1)प्रेमै हो सिर्जनाको प्रथम विधि यही विश्व-आधार जान ।प्रैमै हो दिव्यताको मधुमय करुणा प्रेम हो विश्व-प्राण ॥प्रेमैले मिल्छ तारा, यसकन सबको धर्मको . तत्त्व जान ।हेलाँ हो पाप भन्ने बुझ नृपवर यो प्रेम हो दिव्य गान !
(७२)आत्मा जस्ता तिमी हौ, मधुमय सुषमा साथकी स्वी यिनी हुन् ।जाने सौन्दर्य कुकुरले ७७ र तप यहीं . हुन्छ देखिन्छ ॥“7 ॥सत्यैको मोहनी हो सबै माधुरी मोहनी यो ।आत्मा बोलाउने भै वरिपरि छरिई डाक्दथे प्रेमद्वारा ॥
(७३)आत्मा देखेर आफ्नो । प्रभुकृत सुषमा मोहनीका चकोर ।प्रेमी, दुखसुखहरुका नी परीक्षा अघोर ॥हामी रु खुलाई तर 07०4 सबै सोधिने यो क्रिया हो ।यस्तो आनन्ददायी भइदिनू ईशको नै दया हो ॥
(७४)
स्वगमा हु शोभा हृदयकन नभै मेल यो शान्तिद्वारा ।बिर्सन्छो मोह पर्दा प्रकृतिकन भनी दिव्य सौन्दर्य सारा ॥
बिर्सेथ्यौ प्रेयसीको दिलकन जसरी शापले क्रोधमूर्ति ।दुर्वासाको अगाडि प्रबल विधि त्यसै गर्दछन् विश्वभित्र ॥
(७५)फर्की आएर हाम्रो स्मृति जब अघिको गर्दछे सत् प्रभाव ।आत्मा यो रुन्छ दाँजी प्रकृतिपन लिई ७१००4- ताप ॥क कार जगत्को सुरपुर विजया दिव्य आत्मा उन्थामी ।आखीर आफ्ना प्रियतम सुखले आँसु यस्तै बहाई ॥
(७६)छोरा झै मोहनीले मधुमय सम्झना यो सुषार ।राखीछोड्छै र गहिरी रूप वैराग्य-सारा ॥पायौ जो मोहनी यि यिनकन गहिरी भावनाले क्र ।बढ्नेछ स्वर्ग राजा ! पछि सब सुरका श्रेष्ठै बनेर ॥(७७)
यो छोरो दिव्यदेही भरत पनि बढी दिव्य साम्राज्य लेला ।
बन्ला नामै जगत्मा अमर भरतको भारतै दिव्य पारी ॥प्रैमैको दिव्य नीति प्रबल परोस ताँति-ताँति ।
तिम्रा सन्तान लेलान्, दिव्य होला भविष्य ॥
(७८)जाङ राज गर्न जाउ बहुत दिन अझै देख्छु हेदा ! बाँकी ।हौला बूढा तपस्वी पछि पछि वनमा मालिनीतीर सम्झी ॥हाम्रो जो आयु भन्ने समय भर परी सत्यको बस्छ नित्य ।सोझो सद्भावनाले सहित अमरको ध्येयले सद् पवित्र ॥”
(७९)यस्ता वाणी सुनेका मिलन-सुखविषे गद्गदाएर दोटै ।जान्छन् विश्वाम सिद्ी अलि दिन सुखको त्यो कुटीबाट रम्य ॥आनन्दी भै बसे रे दुइ हृदय मिली राज्यमा %) २५बन्युटजस्ता लाखौं उज्याला सुखसँग रसले भाँति भाँति ॥(८०)कुनिकुथीकन काव्य मिलाइयो ।शाठ थिएँ पटमा किन रङ्ग त्यो ॥सकल आउँदध्यो, सब निष्फल ।हुन गए सरि लाग्दछ दुर्बल ॥(८१)
म त रँगाउँदथें करुणा भए ।सकल चित्र मनोहर यो घरी ॥तर कृपा प्रभुको यतिकै थियो ।नजरलाइ कसिङ्गर भो हरि ॥(दर)गुण भए मधुलिट्हरुको रस ।विवश छु नभएर भए कस ॥
तर झरे यदि आँसु सुखी पला ।रहने छ शकुन्तला ॥(८२)
॥ इति॥
सामा प्रकाशनका केही कविता / काव्य
अतिरिन्त अभिलेखअराजक अक्षरहरूअसमध इलोक
अस्वीकत
आदश राघव (महाकाव्य)एउटा गन्तव्यको खोजीमाएक्लो एकान्त
कठघरामा उभिएरकाँडाका फलहरू
केही गीत केही गजलचिसो चहलो
छुटेका यादहरू
जीवनको लय
दाजै ! कविता गाउँमै छदोभान (महाकाव्य)नफलेका फलहरू
नरमेघ
निर्माणाधीन सडकपञ्चदशिका
पलर्कभित्र पलकबाहिरपृ॒थिवीमाथि आलैखपथ्बीराज चौहान (महाकाव्य ।मत्य-कविता
विविघ यात्रा
वीरकालीन कवितासमसामयिक सामा कवितासाफा कविता
सर्यस्नान
सृष्टिकतां
हाडमासको पहाड
दिनेश अधिकारीविजप सुब्बा
राजव
उपेन्द्र श्रेष्ठ
पं सोमनाथ सिग्द्यालविश्वविमोहन श्रेष्ठअशेष मल्लविष्णृुविभ् घिमिरेमन् ब्राजाकीकालीप्रसाद रिजालबालकृष्ण समवियोगी बुढाथोकीश्रवण मकारुङभपाल राईभ्ररतराज पन्तक्षेत्रपताप अधिकारीखुमनारायण पौडेलशङ्डर थपलिया
अन. भरतराज पन्तमञ्जु काँचुलीगोपाल पराजलीलक्ष्मीप्रसाद देवकोटामञ्जुल
शरदकुमार भट्टराईसं. दयाराम श्रेष्ठसं. डा. तारानाथ शर्मासं. चडामणि बन्धुकृष्ण प्रधानमित्रलाल पज्ञानीशिब अघिकारी
०५ 9993522 2 | ३
|॥॥
छक ताज प्काशनको छापाखाना पुलचोक ललितपुर, फोन : ३३२० २ साफा प्रकाशनको छापाखाना, प॒ुलचोक ललितप्र, फोन : ५५२१०२३
डाउनलोड: PDF EPUB मूल पाठ (TXT)
स्रोत: — · सार्वजनिक डोमेन (असत्यापित)